Uitlokit
| Уитлокит | |
|---|---|
|
| |
| Асосий | |
| Формуласи | Cа9(Мг,Фе++)(ПО4)6(ПО3ОҲ) |
| ИМА тизими бўйича | |
| Синфи | Фосфат минераллари |
| Физик хусусиятлари | |
| Ранги | Рангсиз, кулранг-оқ, оч пушти, оч сариқ |
| Қирра ранги | оқ |
| Ялтироқлик | Шишасимон ва қатронсимон |
| Шаффофлик | шаффоф |
| Қаттиқлик | 5 |
| Синиши | мўрт |
| Зичлиги | 3.13 г/см³ г/см³ |
| сингонияси | Ромбик (планаксиял) |
Уитлокит минерал, калций фосфатнинг ғайриоддий шаклидир. Унинг формуласи Cа 9 (Мг Фе)(ПО 4) 6 ПО 3 О Ҳ дир. Бу нисбатан кам учрайдиган минерал, аммо гранит пегматитларда, фосфат жинслари конларида, гуано ғорларида ва хондрит метеоритларида учрайди. У биринчи марта 1941 йилда тасвирланган ва америкалик минералог ва Ню-Ёркдаги Америка табиий тарих музейи куратори Герберт Перси Уитлок (1868-1948) шарафига номланган.
Периодонтал стоматологияга келсак, магний- витлокит тошнинг кўплаб ноорганик таркибининг бир компонентини ўз ичига олади. У асосан субгингивал ҳисобда (супрагингивал ҳисобдан фарқли ўлароқ) топилади. Оғиз бўшлиғининг олдинги қисмларидан фарқли ўлароқ, у кўпроқ орқада жойлашган.
Уитлокитнинг алоҳида минераллар сифатида тарихий эволюцияси
Уитлокит фосфат минераллар гуруҳига киради ва учта аниқ ҳодисага эга. Кўп йиллар давомида бу ҳодисалар бир хил деб ҳисобланган. Бироқ, рентген нурлари ва электрон диффракциясидан фойдаланган ҳолда сўнгги тадқиқотлар бир турдаги витлокитни бошқасидан ажратиб турадиган таркибий фарқларни аниқлашга муваффақ бўлди. Уитлокитнинг иккита ноорганик ҳодисаси мавжуд бўлиб, улар асосан водород мавжудлиги ёки йўқлиги билан фарқланади. Бу фарқ дастлаб кичик кристалл ўлчами каби техник чекловлар туфайли кузатилмади. Гарчи „ҳақиқий“ витлокитнинг кимлиги ҳали ҳам муҳокама қилинаётган бўлса-да, ҳозирда қуруқликдаги витлокитни метеоритлардаги фазасидан икки хил минерал сифатида расман ажратишга ҳаракат қилинмоқда. Уитлокитни ҳар хил турдаги биологик конларда ҳам топиш мумкин. Уитлокитнинг органик нусхалари таркибида деярли бир хил, лекин одатда магнийни ўз ичига олади, бу уларни ушбу минералнинг ноорганик намуналаридан ажратиб туради. Магний витлокит турли хил касалликларга таъсир қилади ва ҳозирда инсон протезларини ишлаб чиқаришда фойдаланиш учун ўрганилмоқда.
Фосфат гуруҳи минералларнинг энг катта синфига киради ва маълум бўлган 763 турдан иборат. Улардан энг кенг тарқалган фосфат минерали апатит бўлиб, у кўп турдаги жинсларда, шу жумладан магматик ва метаморфик жинсларда қўшимча минерал сифатида топилади. Апатит гидротермал томирлар ва бўшлиқларда ёки ҳатто кварц билан боғлиқ бўлган Алп типидаги томирларда ҳам топилган. Апатитнинг энг муҳим навлари флорапатит, гидроксиапатит, хлорапатит ва карбонат-апатит билан ифодаланади[1][2] Апатитнинг таркиби турлича бўлгани сабабли, „апатит“ атамаси кўпинча турли хил фосфат минералларини тавсифлаш учун ишлатилади. Апатит одатда биологик тизимларда ҳам учрайди, бу ерда улар суяк каби тузилмаларнинг тез-тез таркибий қисмидир. Уитлокит ноёб фосфат минерали бўлиб, кўпинча апатитнинг бир тури сифатида намоён бўлади. Бироқ, у кимёвий таркиби ва бу компонентларнинг моляр нисбати бўйича бошқа кўпгина фосфат минералларидан, шу жумладан апатитдан сезиларли даражада фарқ қилади. Уитлокит минералининг биринчи жиддий тадқиқотлари 1952 йилда Ню-Хемпшир штатининг Шимолий Гротон яқинидаги Палермо пегматит кареридан олинган қуруқлик намуналарида бошланган. Ушбу намуналар дастлаб минералнинг таркиби ва тузилишини тасвирлаш учун ишлатилган.[3] Ўн йил ўтгач, Аполлон қўниш миссиялари таъсирчан қатор ой тошларини, шунингдек, бошқа турдаги метеорик материалларни қайтарди. Ушбу ноёб манба ушбу намуналардаги минералларнинг таркиби ва тузилишини тавсифлаш ва аниқлаш учун мўлжалланган геологик тадқиқотларнинг мисли кўрилмаган тўсиқларига олиб келди. Уитлокит бўйича олиб борилган барча тадқиқотлар давомида ой тоғ жинсларида учрайдиган иккита энг кенг тарқалган фосфат минераллари апатит ва витлокит эканлиги ва улар одатда бирга бўлиши аниқланди.[4] Биологик адабиётларда уитлокит ва апатит бир-бирининг ўрнида ишлатилади. Уитлокит ҳам ўзининг биологик ҳодисаларида апатит билан шунчалик тез-тез боғланганки, у кўпинча апатит деб тахмин қилинади.[5]
Бобдоwнсите — Канаданинг Юкон шаҳридан бўлиб, у тўғридан-тўғри фосфор билан боғланган фторни ўз ичига олган ва унга Cа 9 (Мг) (ПО 4) 6 (ПО 3 Ф) кимёвий формуласини беради деб ҳисобланган турли хил беязлокитдир[6] Бироқ, кейинги тадқиқотлар муваффақияциз тугади. бобдоwнсите намуналарида ҳар қандай монофлуорофосфатни топиш учун минерал алоҳида тур сифатида обрўсизлантирилди ва минералларни монофторофосфат борлигини аниқлаш мезонларини кучайтириш бўйича тавсиялар берилди.[7]
Геологик ҳодисалар
Уитлокит геологик аҳамиятга эга бўлган иккита ноорганик ҳодисага эга. Биринчиси, қуруқликдаги витлокит сифатида танилган , Жанубий Дакота штатидаги Кастер округи каби ҳудудларда гранит пегматитларида иккиламчи минерал сифатида, Тип Топ конида ва Ню-Хемпшир штатидаги Шимолий Гротондаги Палермо конида кварц билан боғланган овқат кристаллари сифатида топилган. .[8] Иккинчи ҳодиса ердан ташқаридаги витлокит бўлиб, у ҳозир мерриллит деб номланади. Эрдан ташқаридаги витлокит ой намуналарида, шунингдек, марс ва бошқа турдаги метеоритларда аниқланган, бу ерда у энг кенг тарқалган фосфат минералларидан биридир. Мерриллитни ёрдамчи минерал сифатида ўрганиш ердан ташқаридаги жинсларнинг петрогенезини очишга ёрдам берган қимматли маълумотларни тақдим этди.[9]
Биологик ҳодисалар
Уитлокитни биологик тизимларда ҳам топиш мумкин ва инсоннинг бир қанча касалликларида иштирок этган.[10][11] Уитлокитни инсон танасининг кўплаб жойларида топиш мумкин, лекин айниқса эмбрион ва катталар суяги каби калсификацияланган тўқималарда тўпланган. Уитлокитнинг энг юқори консентрацияси фемур бошининг оғирлик кўтарувчи соҳасида пайдо бўлади.[11] Сил касаллиги, сийдик тошлари ва ҳатто простата чўкиндиларида ҳам витлокит излари топилган. Уитлокитни оғиз бўшлиғида ҳам топиш мумкин, бу ерда у тиш тошлари ва туприк тошларининг асосий таркибий қисмидир. Ниҳоят, уитлокитни аорта муҳитида топиш мумкин, бу ерда у атеросклерозда иштирок этиши мумкин. Бу жойларда уитлокитнинг мавжудлиги биотиббиёт олимлари ёки клинисенларнинг эътиборини жалб қилмаган, чунки уитлокит соғлом ёки касал тўқималарнинг микроскопик қисмларини мунтазам текшириш учун ишлатиладиган доғларда кўринмайди. Бироқ, бу бўлимларни текшириш учун рентген нурлари диффракциясидан фойдаланилганда, уитлокитнинг мавжудлиги аниқ бўлади.[11] Қисман, биологик суюқликларда протеолипидлар ва икки валентли катионларнинг юқори концентрацияси туфайли уитлокит одатда биологик тизимларда учрайди. Ушбу турдаги витлокитнинг ҳосил бўлиши магнийга бой ва биологик тизимларга хос бўлган ҳароратларда афзаллик берилади, чунки магний ионининг диаметри калцийга нисбатан кичикроқ.[11]
Физик хусусиятлари
Уитлокитнинг юқорида тавсифланган фазаларининг ҳар бири тахминан бир хил жисмоний хусусиятларни намойиш этади. Уларда ёрилиш йўқ, субконкоидалдан нотекисгача синади ва мўрт бўлади. Улар 5 қаттиқлик ва 3,12 г / см 3 зичлик билан таснифланади. Рангли навлар рангсиз, оқ, кулранг, сарғиш ёки пушти рангга эга ва шаффофдан шаффофгача бўлиши мумкин. Уитлокитлар витреусдан қатронсимон ялтироқ кўринишга эга. Уитлокитнинг одатий одати ромбедрал кристаллардир, аммо уитлокит ҳам камдан-кам ҳолларда жадвал шаклида бўлиши мумкин. Уитлокитнинг кристалл одати ҳам қўпол донадордан тупроқлигача ўзгариб туради.[12]
Манбалар
- ↑ Деэр, W.А., Р.А. Ҳоwиэ анд Ж. Зуссман. (1992) Ан Интродуcтион то тҳе Роcк-Форминг Минералс, 2нд Эдитион.
- ↑ Клеин C. анд Б. Дутроw (2008) Минерал Сcиэнcе, 23рд Эдитион.
- ↑ Cалво, C., анд Р. Гопал. (1975) Тҳе Cрйстал Струcтуре оф Wҳитлоcките фром тҳе Палермо Қуаррй.
- ↑ Жолифф Б.Л., (2006) Cрйстал чемистрй оф лунар мерриллите анд cомпарисон то отҳер метеоретиc анд планетарй суитес оф wҳитлоcките анд мерриллите.
- ↑ Лагиэр Р., анд C.-А. Бауд. (2003).
- ↑ Таит, Кимберлй Т.,Мадисон C. Барклей, Ричард М. Тҳомпсон, Марcус Ж. Ориглиэри, Станлей Ҳ. Эванс, Чарлес Т. Преwитт, анд Ҳехионг Янг, „Бобдоwнсите, А Неw Минерал Спеcиэс Фром Биг Фиш Ривер, Юкон, Cанада, анд Иц Струcтурал Релатионшип Wитҳ Wҳитлоcките-Тйпе Cомпоундс“, Тҳе Cанадиан Минералогист, 49.4 (2011): (1065-1078).
- ↑ МcCуббин, Франcис М.; Пҳиллипс, Бриан Л.; Адcоcк, Чристопҳер Т.; Таит, Кимберлй Т.; Стеэле, Андреw; Ваугҳн, Жоҳн С.; Фриэс, Марc Д.; Атудореи, Виорел эт ал. (1 Аугуст 2018). "Дисcредитатион оф бобдоwнсите анд тҳе эстаблишмент оф cритериа фор тҳе идентифиcатион оф минералс wитҳ эссентиал монофлуоропҳоспҳате (ПО3Ф2–)". Америcан Минералогист 103 (8): 1319–1328. дои:10.2138/ам-2018-6440.
- ↑ Роберц эт ал. 1974
- ↑ Жоллифф, эт ал., 2006
- ↑ Леэ, Р.С., М.В. Кайсер .
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Лагиэр анд Бауд, 2003
- ↑ Ҳугҳес, Ж.М., Жоллифф, Б.Л. анд М.Э. Гунтер. (2006).