Ulayya bintu Al-Mahdiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi
|ismi=Ulayya bintu Al-Mahdiy <br> عُلَيّة بنت المهدي
|tugʻilgan_joyi=Abbosiylar xalifaligi, [[Bagʻdod]] shahri
|tugʻilgan_sanasi=[[777-yil]]
|vafot_joyi=Abbosiylar xalifaligi, [[Bagʻdod]] shahri
|vafot_sanasi=[[825-yil]]|issue=[[Al-Hadi]] (akasi) <br> [[Horun ar-Rashid]] (akasi) <br> Ibrahim ibn Al-Mahdiy (ukasi) <br> Ubaydallah ibn Al-Mahdiy (ukasi) <br>Abbasa bint Al-Mahdiy (singlisi)|onasi=Maknuna|sulola=[[Abbosiylar]]|dini=[[Islom]]|kasbi=Musiqachi<br>shoira<br>xonanda<br>arab shoirasi|toʻliq nomi=Ulayya bintu Muhammad Al-Mahdiy ibn Abdallah Al-Mansur|turmush_oʻrtogʻi=Muso ibn Iso ibn Muso Al-Hoshimiy|otasi=[[Al-Mahdi|Al-Mahdiy]]}}

'''Ulayya bintu Al-Mahdiy''' ({{lang-ar|عُلَيّة بنت المهدي}})—shoira va musiqachi sifatidagi merosi bilan mashhur boʻlgan [[Abbosiylar]] malikasi edi. U 777-yil [[Bagʻdod]]<nowiki/>da tugʻilgan va 825-yilda vafot etgan.

== Hayoti ==

Ulayya 775-yildan 785-yil vafotiga qadar hukmronlik qilgan uchinchi [[Abbosiy]] xalifasi [[Al-Mahdi|Al-Mahdiyning]] (775-785) qizlaridan biri boʻlib, u oʻz saltanatida sheʼriyat va musiqani targʻiboti bilan shugʻullangan<ref>{{kitob manbasi|first=Hilary|last=Kilpatrick|bob=|title=Ilk va klassik islomda homiylik va homiylik|editor1=|editor2=|location=Leyden|publisher=Brill|year=2005|pages=326–48|chapter=''Mavoliy'' va musiqa|editor=Monique Bernards
John Navas}}</ref>. Uning onasi Maknuna ismli qoʻshiqchi va kanizak edi (al- Marvoniyning joriyalaridan biri boʻlgan). Uning otasi erta vafot etganidan soʻng, Ulayya oʻgay akasi [[Horun ar-Rashid]] (hukmronligi 786-809-yillar) qoʻlida tarbiyalangan.

Ulayya malika boʻlib, xuddi oʻgay ukasi Ibrohim ibn al-Mahdiy (779–839) singari taniqli musiqachi va shoira edi. Taʼkidlanishicha, u mahorat bobida ukasidan oshib ketgan va sheʼr hamda qoʻshiqlar yozgan yagona malika boʻlmasa-da, u boshqalarga qaraganda juda qobiliyatli boʻlgan<ref name="Kilpatrick1998">{{cite encyclopedia|first=Hilary|last=Kilpatrick|title='Ulayya bint al-Mahdiy (160-210/777-825)|encyclopedia=Arab adabiyoti entsiklopediyasi|editor2=|location=London|publisher=Routledge|year=1998|volume=II|page=791|seperator=|editor-last=Julie Scott Meisami|editor2-last=Paul Starkey}}</ref>. Uning sheʼrlarining asosiy qismi kuylash uchun moʻljallangan qisqa parchalardan iborat „Muhdas“ uslubida edi. Uning sheʼrlari muhabbat, doʻstlik va vatanga boʻlgan sogʻinchni ifoda etadi, shuningdek, sheʼrlari xalifa Horunni maqtash, sharob bayrami va uning dushmanlarga qilgan keskin hujumlarini oʻz ichiga oladi<ref name=Kilpatrick1998/>.

Ulayyaning hayoti haqidagi asosiy manba Abu al-Faraj al-Isfahoniyning X asrda yozilgan ''Kitob al-Agʻoniy'' asaridir<ref>al-Isfahiniy, Abu l-Faraj, ''Kitob al-aghoniy'', Dor al-Fikr, 21-qism va indeks 9-jild, Kairo 1322/1905-5 nashriga teng.</ref >. Bu va boshqa manbalarda Ulayya saroy jamiyatida oʻzini bemalol tuta oladigan, lekin jamoat hayotida oʻta muhim rol oʻynashdan tortinadigan yetuk ayol sifatida tasvirlangan. U boy edi va bir necha choʻri qizlarga ega edi hamda qudratli akalari bilan yaqin munosabatda edi. Garchi uning din ulamolari bilan muloqot qilganiga oid maʼlumotlar kam boʻlsa-da, „Ulayyaning tarojimi“dagi turli maʼlumotlarda uning taqvodorligi va anʼanaviy marosimlarga ishqibozligiga eslatib oʻtilgan<ref name=Gordon2002>{{jurnal manbasi|first=Matthew S. |last=Gordon |title=Musobaqa oʻtkaziladigan joy: Arib al-Maʼmuniyya va Ulayya bint al-Mahdiyning martabalari, Opa-singillar qoʻshiq |journal='Abbosiyshunoslik: Abbosiylar maktabining vaqti-vaqti bilan chop etilgan maqolalari, Kembrij, 2002-yil 6–10-iyul |editor-first=Jeyms E. |editor-last=Montgomeri |location=Leuven |publisher=Piters |year=2004 |pages=61–81}}</ref>{{rp|66 –68, 74}}.

Ulayya bir Abbosiy shahzodaga turmushga chiqqan edi, biroq uning ikki qulga qaratilgan ishqiy sheʼrlari saqlanib qolgan<ref name=Kilpatrick1998/>. Eng mashhur latifalardan biri uning munosabatlari haqidagisi edi:

<blockquote>Uning ar-Rashid saroy xizmatchilaridan biri boʻlgan Tall ismli ''xodim'' bilan munosabatlari boʻlib, u bilan sheʼr orqali yozishib turar edi. [[Horun ar-Rashid|Ar-Rashid]] esa unga uning ismini aytishini man etadi, hattoki [[Baqara surasi]]ning tall soʻzi kelgan misrasini aytishini taqiqlasa ham, u akasining buyruqlariga qatʼiy rioya qiladi. Xalifa buni koʻrgach, juda taʼsirlanadi va Tallni sovgʻa sifatida unga tuhfa qiladi. Bundan kelib chiqadiki, u oʻzining taqvosi bilan dunyoviy mukofotni qoʻlga kiritadi<ref name=Gordon2002/>{{rp|77}}.</blockquote>

Ulayya bintu Al-Mahdiy ham oʻzining musiqiy qobiliyati bilan mashhur boʻlgan boshqa erkin arab ayollari singari, oʻz ijodini yakka holda, faqat oilasiga namoyish etgan. Lekin ''qul-qiyon'', ''jarya'' va ''mugʻanniyat'' singari, shuningdek ''axloqsizlik'' kabi har qanday nopoklikdan saqlanish kabi vazifalarini ham unutmagan. Ammo u oʻzining musiqiy qobiliyatiga ''qayna'' deb baho bergan<ref> Metyu Gordon, Ketrin A. Hain: [https://books.google.se/books?id=F3QzDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=women+andalus+caliphate&hl=sv&sa=X&ved=2ahUKEwiE3LfU9fnuAhWU-IsKHXG6ATcQ6AEwA3oECAMQAg#v=onepage&q&f=false Concubines and Courtesans: Women and Slavery in Islamic History]</ref>.

Bir marta u akasi Ibrohim ibn Al-Mahdiy bilan duet kuylagan. Shuningdek, u kelinoyisi Zubayda binti Jaʼfar uchun goʻyo 2000 ta qoʻshiqchi choʻri ayollar akasi [[Horun ar-Rashid]] uchun kuylaganligi haqida sevgi sheʼrlari yozgan<ref>Albrecht Classen:[https://books.google.se/books?id=bz7EDwAAQBAJ&pg=PA214&dq=jarya+slave&hl=sv&sa=X&ved=2ahUKEwiE9aCaqeztAhUklYsKHd-1AK4Q6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q=jarya%20slave&f=false Pleasure and Leisure in the Middle Ages and Early Modern Age]</ref>.

== Nikoh ==
Ulayya Abbosiylar sulolasining koʻzga koʻringan vakili, Abbosiylar shahzodasi Muso ibn Iso ibn Muso Al-Hoshimiyga turmushga chiqdi. U Abbosiylar sulolasi bilan qarindoshlik munosabatlariga ega boʻlgan. Muso sulolaning dastlabki ikki xalifasi [[As-Saffoh]] (hukmronligi 750–754-yillar) va [[Al-Mansur]]ning nevarasi edi (hukmronligi 754–775-yillar){{sfn|Yarshater|1985–2007|loc=v. 30: b. xxv}}. U shuningdek, uchinchi xalifa [[Al-Mahdi|Al-Mahdiy]]ning qizi Ulayyaga uylanishi orqali ham hukmronlik safiga qoʻshilgan<ref>{{harvnb|Ibn Hazm|1982|p=22}};{{harvnb|Al-Isbahoniy|1938|p=185}}.</ref>.

== Sheʼriyati ==
Ulayyaning sheʼriyatidan bir misol:

:: Sevgimning ismini ushladim va uni oʻzimga takrorlayverdim.
:: Oh, men sevganimni ismimni aytish uchun xoli joyni naqadar orzu qilaman<ref>Abdulloh al-Udhariy, ''Arab ayollarining klassik sheʼrlari'' (London: Saqi, 1999), p. 110.</ref>.

== Adabiyotlar ==

* Al-Suliy, Abu Bakr, ''Ash’ar avlad al-xulafoʻ va-axboruhum'', tahrir. J. Xeyworth Dunne, 3-nashr (Bayrut: Dār al-Masira, 1401/1982), bet.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Adabiyotlar ==

* {{kitob manbasi | last = Al-Isbahani | first = Abu al-Faraj | author-link = Abu al-Faraj al-Isfahani | title = Kitab al-Aghani | volume=10 | publisher = Dar al-Kutub al-Misriyya | language = ar | year = 1938 | location = Cairo | url = https://books.google.com/books?id=w6lMCwAAQBAJ }}

* {{kitob manbasi | title = Jamharat Ansab al-'Arab | last = Ibn Hazm | first = Abu Muhammad ibn 'Ali ibn Ahmad ibn Sa'id al-Andalusi | author-link = Ibn Hazm |editor1-first = 'Abd al-Salam Muhammad | editor1-last = Harun | language = ar | edition = 5th | year = 1982 | publisher = Dar al-Ma'arif | location = Cairo }}.

[[Turkum: ayollar]]
[[Turkum: shoiralar]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligidan boʻlgan 8-asr shaxslari]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligidan boʻlgan 8-asr ayollari]]