Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Urial

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Уриал
Биологик классификация
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Хордалилар
Синф: Сутемизувчилар
Туркум: Селтодактиллар
Оила: Бовидаэ
Уруғ: Қўйлар
Тур: Уриал
Овис вигнеи
Urial yashash hududi
Уриал яшаш ҳудуди

Уриал (лотинча: Овис вигнеи) – сутемизувчиларнинг Бовидаэ туркумининг қўйлар оиласига мансуб тур.

Ташқи кўриниши

Уриалларнинг умумий ранги жигарранг, ёзда тўқлашади. Сонларида, думининг тагида ва орқа оёқларида оқ нуқталари бор. Эркакларда бўйин ва кўкрагининг олд қисми қора рангда. Антилопалар сингари, уриаллар ҳам жундор тана ва узун оёқларга эга[1].

Эркак уриаллар йирик, урғочилар эса анча кичик шохларга эга. Уларнинг шакли ўзгариши мумкин. Шохларнинг қайд этилган энг катта ўлчамлари 990,6 мм, таг қисми айланаси эса 304,8 ммгача етган.

Эркакларининг тана узунлиги 110-145 см, бўйи 88-100 см, вазни – 36-87 кг.

Хусусиятлари

Уриаллар кундузги ҳайвон бўлиб, кўп вақтини озиқланиш билан ўтказади. Ҳудудини қўриқламайди[1].

Тўда бўлиб яшайди. Пода одатда урғочи, қўзи ва ёш ҳайвонлардан иборат бўлади. Вояга этган қўчқорлар алоҳида гуруҳларга бўлинади. Подани бўлиш рақобатни ва урғочиларнинг эркаклар томонидан таъқиб қилинишини камайтиради. Подабоши каттароқ тана ҳажмига эга қўчқорлардан бўлади. Бу, айниқса, доминант эркак катта шохларга эга бўлган эркак гуруҳларида сезилади[1].

Ёш қўчқорлар қариларига нисбатан тажовузкорроқдир. Агрессив тўқнашувлар пайтида уриаллар бошларини айлантириб, олд оёқларини кенгайтирган ҳолатда ҳужум қилади[1].

Ўт ва бута ўсимликлари билан озиқланади[1].

Кўпайиши

Уриаллар полигам, аммо эркаклари урғочиларга эгалик қилмайдилар. Улар урғочиларга аста-секин, чўзилган ҳолатда яқинлашадилар. Урғочилар чўккалаб, сийишни бошлайдилар. Қўчқорлар қўйнинг жуфтлашишга тайёр ёки тайёр эмаслигини аниқлаш учун сийдикни ҳидлайди. Жуфтлашиш даврида доминант эркак урғочиларга даъво қилади. Жуфтлашгандан сўнг, эркак урғочини эструс сиклига қадар қўриқлайди. Сикл тугаши билан бошқа урғочини қидиради[1].

Ҳомиладорлик 150-160 кун давом этади. Кичкинтойлар ноябрдан декабргача бўлган давр мобайнида туғилишади. Туғилишдан олдин қўйлар сурувдан ажратилади ва туғилгандан 3-7 кун ўтгач қайтади[1]. Бу вақт ичида қўзичоқ уларни ҳид билан таний бошлайдилар. Улар 1,5 ёшида жинсий етилади, 2 ёшдан бошлаб кўпайиш қобилиятига эга бўлади.

Урғочиси уч ёшида битта қўзи туғади. Қари урғочилари 2-3 тагача қўзилашга қодир. Янги туғилган қўзичоқларнинг вазни 2,4-4 кг ни ташкил қилади. Лактация ўртача 5,17 ой давом этади, қўзилар бир ойдан бошлаб ўтларни ейишни бошлайдилар. Ўртача умр кўриш даври 8 йилдан 12 йилгача[1].

Тарқалиши ва яшаш жойлари

Уриаллар денгиз сатҳидан 6000 метр баландликдаги тик ёнбағирларда, ўтлоқли, қурғоқчил ерларда, баъзан ўрмонларда ва қишлоқ хўжалиги обектлари яқинида яшайди. Ўрта Осиёда – Қозоғистоннинг жануби-ғарбий қисмида, Ўзбекистон, Туркманистон, Тожикистон, Афғонистон, Покистон, Эрон ва Ҳиндистоннинг Кашмир минтақасида тарқалган. Уммонда популяцияга эга деб ишонилади[1][2].

Синфланиши

Уриалнинг таксономик ҳолати ҳақида турлича қарашлар мавжуд. Кўпгина таснифлаш вариантларида бир қатор кенжа турларни ўз ичига олган Овис вигнеи алоҳида тури сифатида кўриб чиқилади[3]. Баъзи тадқиқотчилар бу кенжа турларни мустақил турлар деб ҳисоблайдилар ва Овис жинси ичида бир гарауҳга ажратадилар[4].

Баъзан уриал Овис ориэнталис турининг бир қисми сифатида муфлон билан бирлаштирилади[5] ёки иккаласи ҳам хонаки қўйлар – Овис ариэс[6] билан бир хил турга киритилади. Хромосомалар сонининг фарқига қарамай, муфлонлар уриаллар билан чатишиб, яшашга чидамли ва наслдор зот беришлари мумкин. Муфлон ва уриалнинг Элбурс тоғларида гибрид ҳолдаги гуруҳи мавжуд. Уларнинг хромосомалари сони 54 тадан (муфлон каби) 58 тагача (уриал хромосомалари каби)[7].

Таснифлашнинг бошқа вариантларида муфлонлар, уриаллар билан бирга, архарларни ўз ичига олган 'Овис аммон турига киритилган. Бунда муфлонлар, уриаллар ва архарларни ярим турлар деб ҳисоблаш мумкин[8].

Қизилқум қўйлари бош суягининг шакли ва ранги ўхшашлиги учун кўпинча уриаллар қаторига киритилган, аммо диплоид ҳужайраларда у архар каби 56 та хромосомага эга. Қўчқорларнинг бу вакилининг гибрид келиб чиқишини инкор этиб бўлмайди[4].

Муҳофаза мақоми

Уриаллар CИТЕС И иловасига киритилган. Табиатни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи заиф тур мақомига эга бўлган Овис ориэнталис турига кирувчи уриалларнинг кичик турларини кўриб чиқади.

  • Овис вигнеи аркал. Собиқ совет республикаларида 1990-йилда популяция сони тахминан 6000 тани ташкил этган.
  • Овис вигнеи бочаренсис. 1980-йилларнинг охирига келиб, бу кенжа турнинг популяцияси атиги 1000 ҳайвонни ташкил этган. Бироқ, ҳозирда уларнинг сони янада камайган, деб ишонилади.
  • Овис вигнеи cйcлоcерос. 1980-йилларнинг охири ва 1990-йилларнинг бошларида ушбу кенжа турнинг популяцияси 10500-11000 тани ташкил этди. Бугунги кунда популяцияси сони тахминан 2 баравар камайган.
  • Овис вигнеи пунжабиэнсис. 1977-йилда ушбу кенжа тур тахминан 2000 га яқинлиги тахмин қилинган. 1992-йилдаги ҳисоб-китобларга кўра, энг кам популяцияси сони 1550 тадан иборат.
  • Овис вигнеи вигнеи. Ҳиндистонда яшайди, умумий сони 1000-1500 тани ташкил қилади.

Адабиётлар

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Валдез, Р.. «Дикие овцы мира». Месилла, Нью-Мехико, США: Тҳе Wилд Гоат анд Шеэп Интернатионал., 1978.  (ингл.)
  2. ↑ Ноwак 1999, с. 1232.
  3. ↑ Ноwак 1999, с. 1231—1238.
  4. ↑ 4,0 4,1 Гровес & Грубб 2011.
  5. ↑ Шаcклетон & Ловари 1997, с. 9.
  6. ↑ Маммал Спеcиэс оф тҳе Wорлд (ингл.)
  7. ↑ Данилкин 2005, с. 327.
  8. ↑ Данилкин 2005, с. 327,331.

Ҳаволалар