Urush

Уруш — ижтимоий гуруҳлар, миллат (халқ)лар, давлатлар ўртасидаги низоларнинг куч, одатда, қуролли кучлар ёрдамида қал қилиниши. Урушда асосий ва ҳал қилувчи восита сифатида қуролли кучлардан, шунингдек, курашишнинг иқтисодий, сиёсий, ғоявий ва бошқа воситаларидан фойдаланилади.

1863-йил 29-ноябр: Форт Сандерсга ҳужум. Курз ва Аллисон томонидан яратилган фуқаролар уруши литографияси, Адам Cуэрден томонидан тикланган.

Урушлар давлатлар олиб борадиган ички ва ташқи сиёсат натижасидир. Уруш келиб чиқишининг омиллари турлича бўлиб, бу омиллар урушнинг хусусияти ва содир бўлган даврига боғлиқ. Ҳар қандай крили тўқнашувни уруш деб бўлмайди. Уруш Ол диндан тайёргарлик кўрилган, муайян мақсад йўлида олиб бориладиган ҳарбий ҳаракатлардир. уруш ҳолати давлатлар ўртасида қуролли тўқнашувсиз ҳам мавжуд бўлиши мумкин. Масалан, икки давлат ўртасида уруш ҳаракатлари тўхтатилгандан кейин улар ўзаро сулҳ тузишмаса, уруш ҳолати давом этаверади. Бироқ, энди улар ўртасида қуролли тўқнашувлар юз бериши шарт эмас. Урушларни қуйидагича таснифлаш мумкин: жаҳон урушлари; маҳаллий уруш, фуқаролар уруши; миллий озодлик урушлари Жаҳон урушлари дунёда етакчилик даъвосини қиладиган давлатларни қамраб оладиган катта ҳарбий кучларнинг қуролли тўқнашувидир. Маҳаллий урушлар, асосан, икки ёки бир неча мамлакатлар ўртасида олиб бориладиган урушлардир. Бундай урушларнинг келиб чиқиши ҳам томонларнинг олиб борадиган сиёсати ва унинг натижаларига боғлиқ. Миллий озодлик урушлари мамлакатни мустамлакачилик зулмидан озод бўлиши учун олиб борилган. Тарихда урушлар дунё сиёсий харитасининг қайта шаклланишига, чегараларни қайтадан белгиланишига сабабчи бўлган. Урушлар туфайли кўп давлатлар ўзини сақлаб қолмай, империяларга қўшилиб кетган. урушлар айрим давлатларнинг парчаланиши, бўлинишига олиб келиб, уларни пароканда аҳволга солиб қўйган.

Урушларнинг саноатлашуви (яъни қуролланиш соҳасида, шунингдек, қуролли кучларни „ҳарбий машина“ сифатида ташкил қилишда саноат и.ч.и усулларини қўллаш) маҳаллий урушларнинг умумжаҳон урушига айланишига сабаб бўлди. ХХ аср бошланишидан аввал энг йирик урушларда ҳам аҳолининг кичик қисми, одатда, жангда бевосита қатнашаётган аскарлар ва жанг содир бўлаётган ер аҳолиси иштирок этар эди. Биринчи жаҳон уруши кўп жиҳатдан ҳарбий кучларнинг ривожланишини белгилаб берди. Бу уруш ҳам миқёси, ҳам иштирок этган давлатлар сони жиҳатдан номига яраша эди. Ундаги курбонлар сони аввал содир бўлган урушлардагидан кўп баравар ортиб кетди. Бу урушдан сўнг инсониятга қирғин келтирувчи қуроллар яратилишига зўр берила бошланди. Иккинчи жаҳон урушида ва ундан кейинги ҳарбий ҳаракатларда нафақат ҳарбий, балки тинч аҳоли орасидаги қурбонлар сони акл бовар қилмас даражада катта бўлди. Умуман, тадқиқотчилар кейинги ИИИ асрда минг ва ундан ортиқ одам ҳалок бўлган. урушларни ҳисоблаб чиқиб, қуйидаги рақамларни қайд этишади: ХВИИИ асрда 68 та, ХИХ асрда 205 та, ХХ асрда 237 та уруш бўлган, уларда қурбон бўлганлар сони ХВИИИ асрда 4,4, ХИХ асрда 8,3 ва ХХ асрда 100 млн. кишидан ортган. Сўнгги 5,5 минг йил мобайнида эса, жами 14,5 мингга яқин катта ва кичик уруш (шу жумладан, 2 та жаҳон уруши) бўлган, уларда 3,6 млрд.дан ортиқ киши ҳалок бўлган, эпидемиялар ва очарчиликдан улган. Ҳозирги шароитда 1980-йиллар охиридан „совуқ уруш“ тугаганлиги муносабати билан жаҳон ядро уруши хавфи камайди. Бироқ локал уруш деб аталган урушлар — диний, ҳудудий ва миллий жанжаллар, қабилавий адоват ва бошқа билан боғлиқ ҳарбий низолар давом этмокда. Жаҳон ҳамжамияти давлатлар ўртасида куч билан хавф солиш ва куч ишлатишни инкор этувчи муносабатлар тизимини вужудга келтиришга интилиб келади. 1945-йилда БМТ Уставига урушдан халқаро муаммоларни ҳал этишнинг воситаси сифатида воз кечиш принсипи киритилган. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексида урушни тарғиб қилганлик учун жавобгарлик белгиланган (150-модда).