Ziyosfera

Usmon ibn Affon

(Usmondan yoʻnaltirildi)

Усмон бин Аффон (арабча: عثمان بن عفان) - То'рт халифанинг учинчиси, жаннат хушхабари берилган Муҳаммад (с.а.в)нинг саҳобаларидан бири бо'лганлар.

Усмон ибн Аффон (р.а.)
Рошидий Халифатнинг 3-халифаси ва Амирулмўминининг
Мансаб даври
644-йил – 17 июн 656-йил
Аввалгиси Умар ибн Хаттоб (р.а)
Кейингиси Али ибн Абу Толиб (р.а)
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 574-йил
Макка
Вафоти 17 июн 656-йил
Мадина
Фуқаролиги Араб
Дини Ислом

Ҳаётлари

Усмон ибн Аффон (р.а) 644 йилдан 656 йилда о'лдирилгунларига қадар 12 йил халифа бо'лганлар. У киши то'рт халифанинг ичида энг ко'п вақт халифаликни бошқарганлар.[1] У кишини шиалар халифа деб тан олмаганлар. Чунки шиалар нинг э'тиқодига ко'ра ҳукмронлик қилган биринчи халифа Али (р.а) бо'лган. Суннийлик э'тиқодига ко'ра эса, Али (р.а) ва Усмон (р.а) о'рталарида ҳеч қандай фарқ ё'қ. Дамаш халифалигидан (Умавийлар) бири бо'лган Усмон (р.а), Пайг'амбаримиз Муҳаммад (с.а.в)нинг қизи Руқайядан о'г'ли Абу Абдуллоҳ билан бог'лиқ. Бундан ташқари, у киши Абу Лайло деб ҳам аталади.[2]

У киши, шунингдек, пайг'амбар Муҳаммад (с.а.в) нинг куёвлари эди. Аввал Муҳаммад (с.а.в)нинг қизлари Руқайяга уйландилар. Кейинчалик, Руқайя бинти Муҳаммад (с.а.в) вафот этгач, Муҳаммад (с.а.в)нинг яна бир қизлари Умму Гулсумга уйландилар. Аммо Умму Гулсум ҳам вафот этган. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг икки марта куёвлари бўлганлари ва икки қизларига уйланганлари учун Зи’н-Нурен, я’ни “икки нур соҳиби ” номи билан машҳурлар.[3] Икки марта ҳижрат қилганлари учун у кишини Зату'л Ҳижратайн деб ҳам аташган.

Абу Бакр (р.а)нинг яқин до'стларидан бири Усмон (р.а) Ислом динига биринчилардан бо'либ кирганлар. Бадр ташқарисидаги жангларда қатнашганлар. 644 йилда халифа бўлганлар. ибн Саба тарафдорлари у кишининг уйини о'раб олишди. Шу тарзда у киши о'лдирилди(656).[4] Зубайр жасадини олиб, Баки қабристонига дафн қилинди. Усмон (р.а) бой эди, ваҳий котиби эди. У Қур'онни такрорлади. Унинг лақаби Нашир-ул Қур'он эди. 146 та ҳадис ривоят қилган.

Келиб чиқишлари

Усмон (р.а)нинг таваллуд йиллари ноаниқ, илк ислом манбаларида 576 ва 579 йиллар деб берилган.[5] У кишининг отаси Аффон бин Аби'л Ос Умавийлар уруг'ининг таниқли Макка савдогарларидан бири эди. Авф ибн Абд Авфнинг яқин ҳамкори бо'лган ва унинг Бану Жазима а'зоси қо'лида фожиали о'лимига гувоҳ бо'лганлар.[6] Усмон (р.а)нинг оналари Эрва бинт Курейз пайг'амбар Муҳаммад (с.а.в)нинг амакиваччалари эди. [7]

Усмон (р.а) ёшликларида ёзишни ўрганганлар ва Исломда ёза оладиган 22 Маккалик рўйхатга киритилганлар.[8] У киши отаси каби бадавлат савдогарга айланди.[9] Тижорати гуллаб-яшнаб, Қурайшнинг энг бадавлат кишиларидан бирига айланди.[10]

Муҳаммад ва Усмон

Исломни қабул қилиш

611-йилда Сурияга хизмат сафаридан қайтгач, у ислом дини ҳақида билиб, Абу Бакр розияллоҳу анҳу билан баҳслашди. Усмон розияллоҳу анҳу исломни қабул қилишга қарор қилди ва Абу Бакр розияллоҳу анҳу уни Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурига э'тиқодини э'тироф этиш учун олиб келди. [11] Шундай қилиб, Усмон розияллоҳу анҳубиринчилардан бўлиб исломни қабул қилди ва унинг қабул қилиши Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг таълимотига қаттиқ қаршилик кўрсатган қабиласи, Бану Умайяни ғазаблантирди. [12]

Ҳабашистонга ко'чиш

Усмон розияллоҳу анҳу 613-йилда рафиқаси Руқайя розияллоҳу анҳо билан Ҳабашистонга ҳижрат қилган ва биринчи қочқинлардан бири бўлган. [12] Ҳабашистонда эр-хотин Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг биринчи невараси Абдуллоҳни дунёга келтирдилар. Кейинчалик уларга жуда ко'п мусулмонлар қо'шилди.[13][14] :235–236 Усмон розияллоҳу анҳу Ҳабашистонда аллақачон бизнес алоқалари бо'лганлиги сабабли, у савдогар сифатида шуг'улланишда ва гуллаб-яшнашда давом этди.[15]

То'рт йил о'тиб Ҳабашистон мусулмонлари орасида Макка Қурайш исломни қабул қилганлиги ҳақидаги хабар тарқалди ва Усмон розияллоҳу анҳу, Руқайя розияллоҳу анҳо ва бошқа мусулмонларни қайтишга ишонтирди. Аммо Маккага етиб келганларида, Қурайшнинг Исломни қабул қилгани ҳақидаги хабарлар ёлғон эканини аниқладилар. Бироқ Усмон розияллоҳу анҳу ва Руқайя розияллоҳу анҳо яна Маккага жойлашдилар.[16] :167–169[17] :238 Маккада қисқа вақт қолгач, эр-хотин Мадинага ҳижрат қилишди. [11]

Мадинага ҳижрат қилиш

622 йилда Усмон розияллоҳу анҳу ва унинг рафиқаси Руқайя розияллоҳу анҳо Мадинага ҳижрат қилган учинчи мусулмон гуруҳидан эдилар. 624 йил март ойида Руқайя розияллоҳу анҳо касал бо'лгани учун Усмон розияллоҳу анҳу унга г'амхо'рлик қилди ва Бадр жангида қатнаша олмади. [11] Руқайя касалликдан қутулолмади ва вафот этди. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам Усмон розияллоҳу анҳунинг хафа бўлганини кўргач, иккинчи қизи Умму Гулсумни Усмон розияллоҳу анҳуга берди. Усмон розияллоҳу анҳу 625-йил август ойида Умму Гулсумга уйланди. [11]

Али розияллоҳу анҳу эса Фотима онамизга уйланганида, Усмон розияллоҳу анҳу Али розияллоҳу анҳунинг қалқонини беш юз дирҳамга сотиб олди. Фотиманинг тўйи учун тўрт юзи маҳр қилиб қўйилди, юзтаси бошқа барча харажатлар учун қолди. Кейинроқ Усмон розияллоҳу анҳу тўй совғаси сифатида зирҳни Али розияллоҳу анҳуга қайтарди.[18][19]

Урушлар

Усмон розияллоҳу анҳу ҳеч қандай йирик ҳарбий юриш ва урушларда қатнашмаган бўлса-да, мусулмон жамиятига моддий ёрдам кўрсатган. [20] Бадр жангида Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам унга жангга қўшилмасликни буюрди. Пайғамбаримиз Усмон розияллоҳу анҳунинг ҳарбий қудрати йўқлигига ишора қилар, қачонки Усмон розияллоҳу анҳуни урушдан олиб чиқиш учун баҳона топса, уни бошқа вазифага жўнатар эдилар.[21] Усмон розияллоҳу анҳу оила а'золарини яхши ко'риш учун обро'га эга эди. У буни ко'рсатган усулларидан бири, жангчиларни ҳисобга олмаганда, о'лжани қариндошлари о'ртасида тақсимлаш одати эди.[22]

Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг со'нгги йиллари

Ҳудайбийя шартномасида Усмон розияллоҳу анҳу Маккаликларга воситачи этиб сайланди. [7] Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам вафотидан кейин Усмон розияллоҳу анҳу Абу Бакр ва Умар розияллоҳу анҳумолар халифалигида муҳим сиёсий ёки ҳарбий рол ўйнамади, фақат яқин маслаҳатчи сифатида фаолият юритди.[23]

Халифалик даври

Усмон розияллоҳу анҳунинг сайланиши

644 йилда иккинчи халифа Умар эронлик қули Абу Лу'лу Фируз томонидан шафқацизларча яраланган. Умар ўлим тўшагида ётганда, ўз орасидан кейинги халифани танлаш учун олти кишилик (шūра) қўмита тузди. Қо'мита таркибига Усмон, Али, унинг болаликдаги до'сти Абдурраҳмон ибн Авф[24] ва Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг яна учта таниқли до'стлари Талҳа ибн Убайдуллоҳ, Зубайр ибн Аввом ва Са'д ибн Абу Ваққос киради. Умар вафотидан сўнг ҳай’атга уч кун ичида якуний қарорга келишни ва тўртинчи куни кейинги халифанинг қасамёдини қабул қилишни буюрди.

644-йил 6-ноябрда Талҳасиз жараён бўлиб ўтди. Усмон ва Али бир-бирларига овоз беришди, Зубайр биринчисини афзал ко'рди, Са'д иккинчисини қо'ллаб-қувватлади. [25] Вилферд Маделунгнинг сўзларига кўра, Али якка ўзи Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан маълум даражада яқин қариндошликни сақлаб қола олган, шунинг учун у Алига ягона кучли қарши номзод сифатида танланган.[26] Умарнинг о'лдирилишидан со'нг Али розияллоҳу анҳу халифаликни рад этди, чунки у Абу Бакр ва Умар томонидан о'рнатилган тартибга ко'ра бошқарувда иштирок этмади ва Усмон розияллоҳу анҳу о'зининг о'н йиллик халифалиги давомида бажармаган шартларни қабул қилди.[27] Абдураҳмон ибни Авф розияллоҳу анҳунинг қароридан сўнг қўмита Усмон розияллоҳу анҳуни расман учинчи халифа этиб сайлади ва уларга бай’ат ва’да берди.[28]

Қур'оннинг жамланиши

Тахминан 650 йилда Усмон розияллоҳу анҳу Қур'он талаффузида озгина фарқларни сеза бошлади, чунки Ислом Арабистон ярим оролидан ташқарида Эрон, Шом ва Шимолий Африкага тарқалди. Матннинг муқаддаслигини сақлаб қолиш учун у Зайд ибн Собит бошчилигидаги қо'митага халифа Абу Бакр розияллоҳу анҳу нусхасидан фойдаланишни ва Қур'оннинг стандарт нусхасини тайёрлашни буюрди.[29][30] Шундай қилиб, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам вафотидан кейин 20 йил ичида Қур'он йиг'илди. Бу матн мусулмон дунёсининг шаҳар марказларида нусхалари тайёрланган ва нашр этилган намуна бо'лди ва бошқа версиялар ё'қ қилинган деб ишонилади.[29][31][32][33]

Шиалар сунний мусулмонлар билан бир хил Қур'ондан фойдаланадилар, лекин уни дастлаб Усмон розияллоҳу анҳу то'плаганига ишонмайдилар.[34] Шиалар Қур'онни Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам тириклигида то'плаган ва то'плаган деб ҳисоблашади.[35][36][37]

Иқтисодий ва ижтимоий бошқарув

Тангалар форсча бўлиб, уларда сўнгги Форс императорининг сурати тасвирланган. Мусулмонлар унга Бисмиллоҳ иборасини қо'шдилар.

Усмон розияллоҳу анҳу зукко тадбиркор ва муваффақиятли савдогар бо'либ, ёшлигиданоқ Рашидун империясига катта ҳисса қо'шган. Умар розияллоҳу анҳу давлат субсидиясини о'рнатган ва у лавозимга келганида, Усмон розияллоҳу анҳу уни тахминан 25% га оширган. Умар розияллоҳу анҳу забт этилган ерларда ер сотиш ва қишлоқ хўжалиги ерларини сотиб олишни ман қилган. Усмон розияллоҳу анҳу савдо-сотиқ ривожлана олмаслигини ҳисобга олиб, бу чекловларни олиб ташлади. Усмон розияллоҳу анҳу ҳам одамларга хазинадан қарз олишга рухсат берди. Умар розияллоҳу анҳу даврида фатҳ қилинган ерлардаги ерларнинг жангчилар ўртасида тақсимланмаслиги, балки аввалги эгаларига тегишли бўлиши сиёсат сифатида белгиланди. Бу қарордан қўшин хурсанд бўлмади, лекин Умар розияллоҳу анҳу кучли қўли билан қаршиликларни босди. Усмон розияллоҳу анҳунинг сиёсати билан яна фатҳлар амалга оширилиб, ердан келадиган даромад сезиларли даражада ошди.[38]

Умар розияллоҳу анҳу давлат хазинаси пулларидан фойдаланишда жуда қаттиққо'л эди - ҳақиқатан ҳам Умар розияллоҳу анҳу г'азнадан унинг фойдасига ҳисобланган арзимаган нафақадан ташқари ҳеч қандай пул олмади. У ҳеч қандай совг'а олмаган, оила а'золаридан бирон бир даврадан совг'а олишга рухсат бермаган. Усмон розияллоҳу анҳу даврида бу чекловлар юмшатилган эди. Усмон розияллоҳу анҳу бой одам бўлса-да, ўзини-ўзи етарли маблағга эга бўлса-да, хазинадан маош олмаган, лекин Умар розияллоҳу анҳудан фарқли ўлароқ, совға-саломлар қабул қилган ва ма’лум бир даврадаги оила а’золарига ҳам шундай қилишга рухсат берган.[39] Усмон розияллоҳу анҳу давлат маблағларидан унумли фойдаланишга ҳаққи борлигини тўғри та’кидлаган ва бунинг учун уни ҳеч ким танқид қилмаган. Усмон розияллоҳу анҳу томонидан киритилган иқтисодий ислоҳотлар кенг ко'ламли та'сир ко'рсатди; Унинг ҳукмронлиги даврида Рашидун империясининг мусулмонлари ва ғайримусулмонлари иқтисодий фаровон ҳаёт кечиришган.[40]

Баҳолаш ва мерос

A schematic diagram of the Umayyad ruling family with caliphs highlighted in blue, green and dark yellow
Умавийлар уруғи ва сулоласининг шажараси . Усмон яшил рангда, амакиваччаси Марвон ва ундан келадиган халифалар кўк рангда, Суфёний халифалар эса сариқ рангда та’кидланган.

Усмон аввалги икки халифа ишлатган халифа Расулуллоҳ ("Аллоҳнинг элчисининг ноиби") о'рнига Халифа Аллоҳ ( "Худонинг ноиби ") унвонини олди. [41] Бу унвон кейинчалик Умавий халифалари стандартига айланди. [42] Маделунг “ҳалифа Усмон энди Аллоҳнинг марҳамати билан бошқарилади ва Унинг ердаги вакили, энди Аллоҳ Расулининг ноиби эмас”, деб таъкидлайди. [42]

Экспансионистик нуқтаи назардан, Шабон Усмонни можароларда моҳир деб ҳисоблайди, чунки у г'азабланган араб ко'чманчиларини янги ҳарбий юришлар ва кенгайишларга олиб бориш орқали қизг'ин ва муаммоли мусулмонлар томонидан босиб олинган эрларга қандай муносабатда бо'лганини аниқ ко'рсатиб беради. [43] Бу нафақат ушбу аҳоли пунктларидаги ички низоларни ҳал қилишга олиб келди, балки Рашидун ҳудудини жанубий Иберия ва шарқда Синд, Покистонгача кенгайтирди.[44][45]

Усмонга қарши ҳаракатнинг асл сабаби шиа ва сунний мусулмонлар орасида зиддият эди.[46] Сунний манбаларга кўра, интизомни қатъий сақлаган ўзидан олдинги Умардан фарқли ўлароқ, Усмон унчалик қаттиққўл эмас ва кўпроқ иқтисодий фаровонликка эътибор қаратган. Усмон даврида халқ янада фаровон бо'либ, сиёсий текисликда ко'проқ эркинликка эришди. Ҳеч бир муассаса сиёсий фаолиятни бошқариш учун мо'лжалланмаган ва улар ё'қлигида исломгача бо'лган қабила рашклари ва рақобатлари яна авж олди, аввалги халифалар томонидан бостирилди. Халқ Усмоннинг беғуборлигидан фойдаланиб, давлатнинг бош оғриғига айланиб, Усмоннинг ўлдирилиши билан якун топди.[47]

Тарихчилар ко'пинча Усмонга қаршилик ко'рсатиш, асосан, унинг қариндош-уруг'чилик сиёсати билан бог'лиқ деган хулосага келишади. РВC Бодлей ма'лумотларига ко'ра, Усмон ислом халқининг ко'п қисмини Муҳаммад тириклигида қисман ла'натланган қариндошлари Бану Умайяга бо'йсундирган. [42][48] Вилферд Маделунгга кўра, Усмон ҳукмронлиги даврида “унинг ўзбошимчалик ҳаракатларидан шикоятлар ўз даврининг меъёрларига кўра муҳим эди. Тарихий манбаларда у айбланаётган жиноятлар ҳақида узоқ ҳикоя қилинади. . . Фақат унинг зо'равон о'лими уни сунний мафкурасидаги ҳар қандай аҳддан озод қилди ва уни шаҳид ва то'г'ри ё'лда учинчи халифага айлантирди.” [42] Кини Хизернинг фикрича, Усмон халифа сифатида фақат о'з хоҳишига таянган. . Бу эса, ўз навбатида, мусулмон жамиятида қаршилик кўрсатувчи қарорлар қабул қилинишига олиб келди. Дарҳақиқат, унинг бошқарув услуби Усмонни ислом тарихидаги энг зиддиятли шахслардан бирига айлантирди.[49]

Манбалар

  1. ↑ „Утҳман ин Ҳисторй“. 17 теммуз 2010да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6 аğустос 2007.
  2. ↑ „"Ҳз. Осман бин Аффан", севде.де“. 15 теммуз 2007да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6 аğустос 2007.
  3. ↑ Салиҳ СУРУÇ, Каинатıн Эфендиси Пейгамберимизин Ҳаятı, Несил Яйıнларı, 370. Баскı, с. 421, İстанбул ИСБН 978-975-269-894-9
  4. ↑ Коня ве Анадолу медреселери. Фен Яйıневи, 1999. 
  5. ↑ Муҳаммад ибн Саад. Китаб ал-Табақат ал-Кабир Волуме 3. Транслатед бй Беwлей, А. (2013). Тҳе Cомпанионс оф Бадр. Лондон: ТаҲа Публишерс. Паге 57
  6. ↑ Қ. Аҳмед 2011
  7. ↑ 7,0 7,1 Маделунг 1998.
  8. ↑ Аҳмед ибн Жабир ал-Баладҳури. Китаб Футуҳ ал-Булдан. Транслатед бй Мурготтен, Ф. C. (1924). Тҳе Оригинс оф тҳе Исламиc Стате Парт 2, п. 271. Неw Ёрк: Лонгманс, Греэн & Cо., & Лондон: П. С. Кинг & Сон, Лтд.
  9. ↑ „Утҳман ибн Аффан | Биограпҳй, Ачиэвеменц, & Ассассинатион“. 8 нисан 2022да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1 ҳазиран 2022.
  10. ↑ Ар-Раҳеэқ Ал-Макҳтум, Риядҳ: Дар-ус-Салам Публиcатионс, 1996.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Алеэм 2011.
  12. ↑ 12,0 12,1 Аббас 2021.
  13. ↑ Муҳаммад ибн Ишақ. Сират Расул Аллаҳ. Транслатед бй Гуиллауме, А. (1955). Тҳе Лифе оф Муҳаммад, пп. 146-148. Охфорд: Охфорд Университй Пресс.
  14. ↑ Муҳаммад ибн Саад. Китаб ал-Табақат ал-Кабир. Транслатед бй Ҳақ, С. М. (1967). Ибн Са'д'с Китаб ал-Табақат ал-Кабир Волуме И Парц И & ИИ. Делҳи: Китаб Бҳаван.
  15. ↑ Ҳазрат Усман – бй Рафи Аҳмад Фидаи, Публишер: Исламиc Боок Сервиcе Пагес: 32
  16. ↑ Муҳаммад ибн Ишақ. Сират Расул Аллаҳ. Транслатед бй Гуиллауме, А. (1955). Тҳе Лифе оф Муҳаммад, пп. 146-148. Охфорд: Охфорд Университй Пресс.
  17. ↑ Муҳаммад ибн Саад. Китаб ал-Табақат ал-Кабир. Транслатед бй Ҳақ, С. М. (1967). Ибн Са'д'с Китаб ал-Табақат ал-Кабир Волуме И Парц И & ИИ. Делҳи: Китаб Бҳаван.
  18. ↑ Тҳе Ҳеирс Оф Тҳе Пропҳет Муҳаммад: Анд Тҳе Рооц Оф Тҳе Сунни–Шиа Счисм, 4 Касıм 2010. ИСБН 9780748124701. 
  19. ↑ А Чронологй Оф Исламиc Ҳисторй 570–1000 CЕ, бй Ҳ.У. Раҳман 1999 Паге 48 анд Паге 52–53
  20. ↑ Бодлей 1964.
  21. ↑ Меделунг|1997|Паге 79
  22. ↑ . 
  23. ↑ Тҳе Эарлй Исламиc Cонқуэсц, Фред Доннер, Принcетон 1981.
  24. ↑ Қ. Аҳмед 2011
  25. ↑ Поллоcк 1912.
  26. ↑ Тҳе Суccессион то Муҳаммад А Студй оф тҳе Эарлй Cалипҳате. Cамбридге Университй Пресс, 1998. ИСБН 978-0-521-64696-3. Қаралди: 1 ҳазиран 2022. 
  27. ↑ Р. В. C. Бодлей, Тҳе Мессенгер – тҳе Лифе оф Моҳаммед. Тҳе сих cоунселорс аппоинтед бй Умар мет ас соон ас тҳе фунерал wас овер. Тҳе cалипҳате wас фирст офферед то Али wитҳ тҳе cондитион тҳат ҳе говернс аccординг то тҳе Қур'ан (Исламиc Боок), тҳе традитионс оф Моҳаммед, анд тҳе регулатионс эстаблишед бй Абу Бакр анд Умар. Али аccептед тҳе фирст тwо cондитионс анд рефусед тҳе тҳирд. Тҳе оффер wас, аccординглй, wитҳдраwн анд Утҳман wас аппроачед wитҳ тҳе саме термс. Беинг лесс ҳонест тҳан Али, ҳе аccептед тҳем wитҳоут демур.
  28. ↑ Тҳе Эарлй Исламиc Cонқуэсц, Фред Доннер, Принcетон 1981.
  29. ↑ 29,0 29,1 Тҳе Қур'ан ин Ислам : иц импаcт анд инфлуэнcе он тҳе лифе оф муслимс. Заҳра Публ., 1987. ИСБН 978-0710302663. 
  30. ↑ „Саҳиҳ Букҳари, волуме 6, боок 61, нарратионс нумбер 509 анд 510“. саҳиҳ-букҳари.cом (810–870). 4 şубат 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16 şубат 2018.
  31. ↑ Тҳе Блаcкwелл cомпанион то тҳе Қур'ан, [2а реимпр.], Блаcкwелл, 2006. ИСБН 978140511752-4. 
  32. ↑ „Зайд ибн Тҳабит анд тҳе Глориоус Қур'ан“. 26 теммуз 2017да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1 ҳазиран 2022.
  33. ↑ Тҳе Коран : А Верй Шорт Интродуcтион. Охфорд Университй Пресс, 2000 — 117-124-бет. ИСБН 0-19-285344-9. 
  34. ↑ Тҳе Қур'ан маде симпле. Лондон,УК: Фоунтаин Боокс, 2004 — ххив-бет. 
  35. ↑ Тҳе Қур'ан - Wҳен wас ит cомпилед?. Лондон,УК: Фоунтаин Боокс, 2001 — 5, 7-бет. 
  36. ↑ Тҳе Қур'ан маде симпле. Лондон,УК: Фоунтаин Боокс, 2004 — ххи, ххив, ххв-бет. 
  37. ↑ Тҳе Ши'а анд тҳеир Белиэфс. Лондон,УК: Фоунтаин Боокс, 2008 — 29-бет. 
  38. ↑ Тҳе Эарлй Исламиc Cонқуэсц, Фред Доннер, Принcетон 1981.
  39. ↑ Ар-Раҳеэқ Ал-Макҳтум, Риядҳ: Дар-ус-Салам Публиcатионс, 1996.
  40. ↑ „Тҳе Голд Cоинс оф Муслим Рулерс“. 22 теммуз 2007да асл нусхадан архивланган.
  41. ↑ Cроне & Ҳиндс 2003.
  42. ↑ 42,0 42,1 42,2 42,3 Маделунг 1997.
  43. ↑ Шабан 1979.
  44. ↑ Табри вол: 4 паге но: 180–181
  45. ↑ транслатион Тҳе Ҳисторй оф ал-Табари Вол. 15, 1990 — 22-бет. ИСБН 9780791401545. 
  46. ↑ Муҳаммад анд тҳе Cонқуэсц оф Ислам, Франcесcо Габриэли, Лондон 1968
  47. ↑ Сират-и-Ҳазрат Усман-и-Гҳани, бй Моҳаммад Алиас Аадил. Публишерс: Муштақ Аҳмед Лаҳоре
  48. ↑ Сир Жоҳн Глубб, Тҳе Греат Араб Cонқуэсц, п.300
  49. ↑ Кеаней (2011). "Cонфронтинг тҳе Cалипҳ: ʻУтҳмâн б. ъАффâн ин Тҳреэ ʻАббасид Чрониcлес". Студиа Исламиcа 106 (1). дои:10.1163/19585705-12341251. ИССН 0585-5292. Усмон ибн Аффон]]

Ҳаволалар

Викииқтибосда Усмон ибн Аффонга тегишли иқтибослар мавжуд. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi