Бакемонозукушидан „Wаира“ (はいら), муаллиф номаълум.
Торияма Секиэннинг „Газу Ҳякки Ягё“ асаридан „Wаира“ (わいら)

Ваира (わいら) — япон эмакисидан олинган япон ёукайи, Саваки Суушининг Ҳяккаи Зукан ва Секиэн Торияманинг Газу Ҳякки Ягёу (1776) ёукайлари бунга мисол бўла олади.

Концепцияси

"Ҳяккай Зукан"да (Саваки Сууши, 1737), Бакемонодзукушида (化物づくし) (рассоми ва йили номаълум, Рей Кагаяга тегишли), Бакемоно Эмакида (化物絵巻)(рассоми ва йили номаълум, Кавасаки шаҳри музейи), Ҳякки Ягёу Эмакида (Ода Ёшитаро, 1832), у улкан ҳўкиз танаси ва олд оёқларининг ҳар бирида ўсадиган қалин ўткир тирноқлари билан тасвирланган. Бу эмакиларнинг ҳар бирида ўз номидан ташқари тушунтириш матни йўқ, бундан ташқари улар ҳақида халқ афсоналарини акс эттирувчи ҳужжатлар ҳам йўқ, шунинг учун улар қандай ёкайларни тасвирламоқчи бўлгани номаълум[1]. Барча расмларда фақат тананинг юқори қисми тасвирланган ва унинг пастки ярми тасвирланган расмлар топилмаган, шунинг учун унинг бутун танаси қандай кўриниши номаълум[1].

Эдо даврининг „Киюу Шоуран“ (嬉遊笑覧) ёзмасига кўра, Коуҳоуген Мотонобу томонидан чизилган Бакемоно Э (化物絵)да тасвирланган ёукайлардан бири „ваира“ номи билан аталганини кўриш мумкин[1].

Шоува ва Ҳейсей даврларидан бошлаб ёукайга оид адабиётлар ва болаларнинг ёукай расмли китобларининг манбаларида ваира ёукайининг асли номаълум бўлган ёукай эканлиги[2][3], тоғларда яшаши ва йириклиги, олд оёқларидаги катта панжаларини могура (мол) каби майда ҳайвонларни қазиб ейиш учун ишлатиши[4][5][6], шунингдек, тоғларда одамларга ҳужум қиладиган ва ейдиган катта ёукай эканлиги ҳақида уч хил тушунтиришлар берила бошланган.

Бакемонодзукуши ҳақида ёзган санъацҳунос Нобуо Цужининг таъкидлашича, бу эмакидаги „ваира“ расмида у ўзгарган қурбақага ўхшаган яшил йиртқич ҳайвон (эмакида はいら деб ёзилган, расмга қаранг) кўринишида тасвирланган[7][2] ва Ҳейсей давридан бошланган баъзи изоҳли матнларда ҳам бу қурбақа ёшлигидан маънавий кучга эга бўлгани ва унинг танаси яшил эканлиги таъкидланган[8].

Ёукай тадқиқотчиси Кацуми Таданинг таъкидлашича, ваиранинг ғалати кўринишидан келиб чиқиб „ваи“ (畏) „қўрқув“ ёки „даҳшат“ деган маънони ва „ваирай“ (畏畾) „қўрқувдан юмшоқ бўлиш“ ёки „жойида қўрқиш“ деган маънони англатади[1]. Бундан ташқари, Ҳяккай Зукан ҳам, Газу Ҳякки Ягёу ҳам „ваира“ни „отороши“ билан бир қаторда қўйишади, шунинг учун „ваира“ (恐い, қўрқув) ва „отороши“ (恐ろしい, дахшат) жуфтлик ҳосил қилувчи иккита ёукай, деб талқин қилиниши мумкин[9].

Афсонаси

Ваира тоғларда мол (могура) ейдиган, эркаклари жигарранг ва урғочилари қизил рангда бўлган деган фикр бор[5], аммо ёукай тадқиқотчилари Кацуми Тада ва Кенжи Муракамига кўра, бу ғоя дастлаб болалар китоблари сериясида „Обаке Бунко“да (おばけ文庫, „Махлуқ Кутубхона“) (Таиҳей нашриётлари, 1976) келиб чиққан. Норио Ямада томонидан ёзилган жилдлардан бирида „Ваира“ ҳақида ёзув мавжуд, шунинг учун бу Ямада томонидан яратилган нарса[10][11] ҳисобланади. Бироқ, Ямаданинг таъкидлашича, у шунчаки ўйлаб топмаган ва асл манбани шунчаки унутган, лекин уни аниқ қаердадир кўрган[12].

Уши-кавазу

Бакемонозукуши Эмаки (Эдо даврига оид, ҳозир шахсий мулкда ва Фукуока префектураси музейига ишониб топширилган) ёукай эмаки бўлиб, унда илгари кўрилган ёукай расмларига ёзув қўйилган ва отороши „уши-кавазу“ (牛かわず) номи билан киритилган (номаълум сабабларга кўра, бу эмакидаги барча ёукайларнинг номлари ўзгартирилган). Ушбу сарлавҳада улар сув ҳавзаларида яшашлари ва одамларни ейишлари айтилган, аммо бу бошқа ҳеч қандай маълумотномаларда ёки афсоналарда учрамаган[13].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 京極夏彦・多田克己編. 妖怪図巻. 国書刊行会, 2000 — 132–133頁、153頁-бет. ИСБН 978-4-336-04187-6.  Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "зукан" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  2. ↑ 2,0 2,1 稲田篤信・田中直日編. 鳥山石燕 画図百鬼夜行, 高田衛監修, 国書刊行会, 1992 — 80-бет. ИСБН 978-4-336-03386-4.  Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "секиэн" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  3. ↑ 粕三平『お化け図絵』1973年 芳賀書店 176頁
  4. ↑ 藤沢衛彦 編『妖怪画談全集 日本篇』上 中央美術社 1929年 32頁 「好んでモグラを掘り食ふ」と記されている。
  5. ↑ 5,0 5,1 水木しげる. 図説 日本妖怪大全, 講談社+α文庫. 講談社 [1991], 1994 — 495-бет. ИСБН 978-4-06-256049-8.  Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "мизуки" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  6. ↑ 多田克己. 幻想世界の住人たち, Трутҳ Ин Фантасй. 新紀元社, 1990 — 86-бет. ИСБН 978-4-915146-44-2. 
  7. ↑ "Муими на Моно но Кеишōка: Бакемонозукуши" (無気味なものの形象化・化物づくし) Бижуцу Течō (美術手帖), иссуэ 240, Бижуцу Публиcатионс, 1964, Аугуст, пагес 25-31. Ит онлй қуотес „ит ис а греэн монстер тҳат ис тҳе чангед тоад“ фром тҳе эхпланаторй техт гивен то тҳе „Wаира“ ин Торияма Секиэн Газу Ҳякки Ягйō (Кокушоканкокаи Инc., 1992)
  8. ↑ 草野巧. 幻想動物事典. 新紀元社, 1997 — 336-бет. ИСБН 978-4-88317-283-2. 
  9. ↑ 妖怪ドットコム. 図説 妖怪辞典. 幻冬舎コミックス, 2008 — 90-бет. ИСБН 978-4-344-81486-8. 
  10. ↑ 京極夏彦・多田克己・村上健司. 完全復刻 妖怪馬鹿, 新潮文庫. 新潮社 [2001], 2008 — 311–312-бет. ИСБН 978-4-10-135351-7. 
  11. ↑ 村上健司編著. 妖怪事典. 毎日新聞社, 2000 — 367-бет. ИСБН 978-4-620-31428-0. 
  12. ↑ 京極夏彦. 京極夏彦対談集 妖怪大談義. 角川書店, 2005 — 184-бет. ИСБН 978-4-048-83925-9. 
  13. ↑ 図説 妖怪画の系譜, ふくろうの本 兵庫県立歴史博物館, 京都国際マンガミュージアム: . 河出書房新社, 2009 — 53-бет. ИСБН 978-4-309-76125-1. 

Яна қаранг