Vaksinalar

Ваксиналар (лотинча ваccина — сигирга оид), эмлашда ишлатиладиган моддалар — инфексион касалликларнинг олдини олиш ёки даволаш мақсадида қўлланиладиган препаратлар. Микроорганизмлар, шунингдек уларнинг зарарсизлантирилган токсинларидан тайёрланади, организмга юборилганда тегишли юқумли касалликларга нисбатан сунъий орттирилган фаол иммунитет вужудга келади. Тирик, ўлдирилган, кимёвий ваксина ва анатоксинлар фарқ қилинади. Тирик ваксина (чечак, полиомиелит, қизамиқ, грипп, о'лат, туляремия, силга қарши ваксиналар) касаллик қўзғатиш хусусиятини йўқотган, бироқ иммуноген хоссаларга эга бўлган, қўзғатувчига қарши ҳимоя антителолар(антитанача) ҳосил қиладиган махсус кучсизлантирилган микроорганизмлардан тайёрланади. Бунда микроорганизмлар сунъий озуқа муҳитида ёки ҳайвон организмида узоқ ундирилади. Тирик ваксина қўлланилганда иммунитет барқарор бўлиб, узоқ сақланади.

Ўлдирилган ваксина бактериялар ва вирусларга юқори температура, ултрабинафша нурлар, ултратовуш, формалин, спирт ёки бошқа моддалар таъсир эттириб тайёрланади (ич терлама, кўкйўтал ва бошқа касалликларга қарши ваксина). Кимёвий ваксина (ич терлама, тошмали терлама, паратифлар, вабо, дифтерия, қоқшол ва бошқа касалликларга қарши ваксина), микроорганизмлар ёки уларнинг маҳсулотларидан махсус ажратиб олинган фаол компонентлардир.

Анатоксинлар бактериал экзотоксинлардан уларнинг заҳарли хоссаларини формалинда зарарсизлантириш йўли билан олинади. Тиббиёт амалиётида битта (моноваксина), иккита (диваксина) ёки ундан кўп (поливаксина) микроорганизм компонентларидан иборат ваксинадан фойдаланилади. Микробларнинг бир неча типидан тайёрланиб битта юқумли касалликка қарши қўлланиладиган ваксина поливалент ваксина дейилади. Ваксина турли йўллар билан юборилади: мускул орасига (қизамиқ), тери остига (ич терлама, тошмали терлама, паратифлар, дизентерия, вабо, ўлат ва бошқалар), тери юзасига (чечак, сил, туляремия, куйдирги), бурунга (грипп) ёки оғиз орқали (полиомиелит). Айрим юқумли касалликлар (чечак, сил, дифтерия ва бошқалар)нинг олдини олиш учун ваксина режа асосида, бошқа ҳолларда эса эпидемик кўрсаткичлар бўйича юборилади. Ваксинани кенг қўллаш туфайли бактериал ва вирусли инфексияларнинг олдини олишга муваффақ бўлинди. Ветеринария амалиётида вирусли (қутириш, Ауески касаллиги, парранда чечаги, ўрдаклар вирусли гепатити ва бошқа) ҳамда бактерияли (куйдирги, бруцеллёз, лептоспироз, браузет ва бошқа) касалликларнинг олдини олиш ва даволашда тирик, ўлдирилган ваксиналардан кенг фойдаланилади.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил