Великие Луки (лит. греат меандерс[1] ёки лонгбоwс) Россиянинг Псков вилоятидаги Ловат Ривер бўйида жойлашган шаҳарча. Псков вилоятидаги катталиги жиҳатдан иккинчи шаҳар. Аҳолиси: 98 778 (2010);[2] Великие Луки ҳарбий шон-шуҳрат шаҳри бўлиб, бу шаҳарга Иккинчи Жаҳон уруши пайтида фуқароларнинг жасорати ва қаҳрамонлиги туфайли берилган.

Валбоис
Коммуна
Мамлакат Франсия
Минтақа Лотарингия
Департамент Меусе
Франсия туманлари|Аррондиссемент Аррондиссемент Cоммерcй|Cоммерcй
Ҳукумат
Майдон 166 км2 (64 кв ми)
Денгиз сатҳидан баландлиги 242 – 388 м
Аҳолиси
 (1999)
97
Зичлиги 5,8 киши/км2
Вақт минтақаси УТC+1, ёзда УТC+2
ИНСЕЭ коди 55530

Тарихи

Чурч оф Ст. Параскева
Тҳе обелиск оф глорй ин тҳе формер Великие Луки фортресс

Великие Луки биринчи марта 1166-йилдаги-йилномада Луки номи билан тилга олинган[3]. ХХИИ асрдан бошлаб Луки Новгород Республикасининг бир қисми эди. 1211-йилда қал’а қурилганидан сўнг, Великие Луки Псков ва Новгородга яқинлашишни ҳимоя қилиб, стратегик аҳамиятга эга бўлди. У 1478-йилда Буюк Иван томонидан Москва Буюк Герцоглиги таркибига киритилган. Ливон уруши даврида у муҳим рол ўйнаган[3]. 1708-йилда Буюк Пётр томонидан ўтказилган маъмурий ислоҳот жараёнида Великие Луки Ингерманланд губернаторлигига киритилди (1710-йилдан бери Санкт-Петербург губернаторлиги сифатида танилган). Бу губернаторлик таркибига кирган шаҳарлардан бири сифатида аниқ қайд этилган. 1727-йилда алоҳида Новгород губернаторлиги бўлинди ва 1772-йилда Псков губернаторлиги (1777-1796-йилларда Псков вице-қироллиги сифатида мавжуд бўлган) ташкил этилди. 1777-йилдан кейин Великие Луки Великолуцкий уезди (кейинчалик Великолукский уезд деб аталади) қароргоҳи эди. 20-асрнинг бошларида Москвани Рига билан боғлайдиган темир йўл қурилиши натижасида у муҳим темир йўл марказига айланди.

1927-йил 1-августда уездлар тугатилиб, маъмурий маркази Великие Луки бўлган Великолукский округи ташкил этилди. Псков губернаторлиги ҳам тугатилди, Великие Луки Ленинград вилояти Великие Луки округининг маркази эди. 1929-йил 17-июнда округ Ғарбий вилоятига ўтказилди. 1930-йил 23-июлда округлар ҳам тугатилди. 1935-йил 29-январда Ғарбий вилоят тугатилиб, туман Калинин вилоятига ўтказилди ва ўша-йилнинг 5 февралида Великие Луки Совет Иттифоқининг давлат чегараларига туташ округлардан бири бўлган Калинин вилояти Великие Луки округининг марказига айланди. 1938-йил 4-майда округ яна тугатилди[4].

1941-йил 19-июлдан 21-июлгача ва яна 1941-йил 25-августдан 1943-йил 17-январгача Великие Луки немис қўшинлари томонидан босиб олинди. Иккинчи жаҳон уруши пайтида, 1941- ва 1942-йилларда Германия ва Совет қўшинлари ўртасида жанглар бўлиб ўтди. Великие Луки учун жанг пайтида (1942-йил охирида) қал’ага айлантирилган шаҳарда 20 мингга яқин немис қўшинлари қуршаб олинган. Бир неча ой давом этган шиддатли жанглардан сўнг, 1943-йил январида немис ҳимоячилари ниҳоят мағлубиятга учради. Шаҳар деярли бутунлай вайрон бўлди.

Великие Лукида жанг қилган Совет қўшинларининг муҳим қисми Қизил Армия сафига сафарбар қилинган эстонияликлардан иборат бўлиб, уларнинг 6000 га яқини шаҳарни озод қилишда ҳалок бўлган[5]. Великие Лукидаги темир йўл тизими 1944-йил 19-июлда Ҳеинкел Ҳе 177 оғир бомбардимончи самолётининг оммавий ҳаво рейдисининг нишони бўлди, бу самолётнинг ушбу моделидан фойдаланган ҳолда ҳужжатлаштирилган ягона оммавий рейд. Кўплаб кўчалар уруш қаҳрамонлари номи билан аталган. Шундай кўчалардан бири Елизавета Чайкина номи билан аталган.

1944-йил 22-августда маъмурий маркази Великие Луки шаҳрида жойлашган Великие Луки вилояти ташкил этилди. 1957-йил 2-октябрда Великие Луки вилояти тугатилди ва Великие Луки вилоят аҳамиятига эга шаҳар сифатида Псков вилоятига ўтказилди[4].

Иқтисодиёти

Индустрия

Великие Луки саноат шаҳри бўлиб, машинасозлик саноатида бир қанча корхоналар мавжуд. Улар ёғоч саноати учун машиналар, электротехника ускуналари, аккумуляторлар ишлаб чиқаради. Темир йўл вагонлари ва локомотивларни таъмирлаш устахонаси бор. Ёғоч, тўқимачилик, озиқ-овқат саноати, ғишт ишлаб чиқариш корхоналари ҳам бор. 2010-йилда озиқ-овқат саноати барча саноат маҳсулотининг 24,8 фоизини, электротехника саноати эса 15 фоизини ишлаб чиқарган[6].

Транспорт

Калинин Сқуаре

Великие Луки муҳим темир йўл марказидир. Бир темир йўл Москвани Великие Луки орқали Рига билан боғлайди ва шарқ-ғарбий йўналишда ишлайди. Шимоли-ғарбий томонга ўтган яна бир темир йўл Великие Лукини Торопец ва Осташков орқали Бологое билан боғлайди. Яна бир темир йўл Великие Лукини Невел билан боғлайди, у ерда иккита темир йўл линиясига бўлинади, иккаласи ҳам жануби-шарқда Белоруссияга ўтади: бир линия Витебскга, иккинчиси Полоцк ва Молодечно орқали Гроднога.

Москва ва Ригани боғлайдиган М9 автомагистрали Великие Лукини айланиб ўтади, бу автомагистралга чиқади. Бошқа йўллар Великие Лукини Новосоколники, Невел ва Локня орқали Порхов билан боғлайди. Маҳаллий йўллар ҳам мавжуд.

Шаҳарга Великие Луки аэропорти хизмат кўрсатади.

Маданият ва дам олиш

Туманда федерал аҳамиятга эга бўлган еттита маданий ва тарихий мерос об’эктлари ва маҳаллий аҳамиятга эга бўлган ўттиз учта ёдгорлик мавжуд. Андоза:РКН базаси Федерал ёдгорликларга 19-асрда қурилган Қозон черкови ва қал’алар киради, уларнинг энг қадимгиси. 12-аср.

Великие Лукидаги иккита музей – маҳаллий қизиқиш уйғотадиган коллекцияларни намойиш этувчи Великие Луки маҳаллий музейи[7] ва математик Иван Виноградовнинг ота-онасига тегишли бўлган уйда жойлашган Иван Виноградов музей-уй. Уй 1970-йилларда Виноградовнинг ўзи ёрдамида қайта тикланган. У Санкт-Петербургга ўқиш учун кўчиб ўтишдан олдин шу ерда яшаган[8].

Таълим

Шаҳарда бир нечта олий ўқув юртлари мавжуд:

Спорт

Великие Луки 1996-йилдан буён шаҳарда ҳар-йили ўтказиб келинаётган ҳаво шарларида учиш мусобақалари билан ажралиб туради. 1999-йилдан буён мусобақалар халқаро миқёсда тан олинган[9].


Шахслар

Великие Луки Совет маршали Константин Рокоссовскийнинг туғилган жойи деб даъво қилинган. Совет Иттифоқи Қаҳрамони Александр Матросов шу шаҳарда дафн этилган. Катта гўзал кўл бўйида жойлашган Кунйинский туманидаги оддий Муссоргскийнинг ёдгорлик уйи шаҳарчадан яқин масофада жойлашган.

Великие Лукидан бошқа одамларга қуйидагилар киради:

Географияси

Майдони – 16,6 км2. Денгиз сатҳидан 242 – 388 м баландликда жойлашган.

Kommuna detalli xaritasi

Манбалар

  1. ↑ ИСБН 530900257Х. Г. П.  Смолицкая. „Топонимический словар Централной России“. „Армада-Пресс“, 2002 (Г. П. Смолицкая. Топонймиc Диcтионарй оф Cентрал Руссиа. Армада-Пресс, 2002)
  2. ↑ ру Федерал Стате Статистиcс Сервиcе. „ру:Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1“ [2010 Алл-ру Популатион Cенсус, вол. 1] (ру). Федерал Стате Статистиcс Сервиcе (2011).
  3. ↑ 3,0 3,1 Энциклопедия Города России. Мосcоw: Большая Российская Энциклопедия, 2003 — 63-бет. ИСБН 5-7107-7399-9. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Герасимёнок, Т. Е.; Н. В. Коломыцева, И. С. Пожидаев, С. М. Фёдоров, К. И. Карпов. {{{титле}}} (ру), Псков, 2002. ИСБН 5-94542-031-Х. 
  5. ↑ Чарлес C. Шарп, "Ред Сwарм", Совиэт Рифле Дивисионс Формед фром 1942 то 1945, Совиэт Ордер оф Баттле Wорлд Wар ИИ, Вол. Х, Георге Ф. Нафзигер Публишинг, 1996. Он 25 Жулй 1942 тҳе 7тҳ Эстониан Рифле Дивисион ҳад а тотал оф 12,676 персоннел; бй 1 Фебруарй 1943, ин спите оф реинфорcеменц, ит ҳад жуст 6,142 оффиcерс анд мен ремаининг. (паге 6). 249тҳ Эстониан Рифле Дивисион энтеред cомбат ин лате Новембер 1942, бут деспите реинфорcеменц ин Деcембер, он 1 Фебруарй 1943 ит ҳад онлй 4,213 оффиcерс анд мен лефт, репресентинг 50% cасуалтиэс ин лесс тҳан тwо монтҳс. (паге 97)
  6. ↑ „Промышленность - Администрация города Великие Луки“.
  7. ↑ „Краеведческий музей города Великие Луки“.
  8. ↑ „Мемориальный дом-музей академика И.М. Виноградова“.
  9. ↑ „Воздухоплаватели со всего мира соберутся в Великих Луках“.