Ziyosfera

Varshava

Варшава (полякча: Wарсзаwа [варˈʂава]) — Полша Республикасининг пойтахти, Варшава воеводалигининг маъмурий маркази. Мамлакатнинг энг катта шаҳри, сиёсий, иқтисодий, маданий ва илмий маркази. Висла дарёсининг ҳар икки соҳилида жойлашган. Иқлими мўтадил континентал, ўртача йиллик ёғин 558 мм; январнинг ўртача температураси —3,5°, июлники 19°. Аҳолиси 1,79 млн. киши (2019). Шаҳар 18 та маъмурий раёнга бўлинган. 

Варшава

полякча: Wарсзаwа
шаҳар
{{{rasmiy_nomi}}}ning bayrogʻi
Байроқ
{{{rasmiy_nomi}}}ning rasmiy gerbi
Герб
Мамлакат Полша
Воэводлик Мазов воэводлиги
Ҳукумат
 • Шаҳар президенти Рафал Цҳаковский
Қачондан бери шаҳар 1300-йил
Майдон 517[1] км2 (200 кв ми)
Денгиз сатхидан 103 м
Иқлим тури юмшоқ континентал
Расмий тил(лар)и поляк
Аҳолиси
 (2020-йил)
 1 792 692[2]
Зичлиги 3467 киши/км2
Миллий таркиб поляклар
Конфессиявий таркиб католик, проваслав, яҳудий
Этнохороним варшавалик, варшавалкклар
Вақт минтақаси УТC+1, ёзда УТC+2
Телефон коди +48 22
Почта индекс(лар)и 00-001 - 04-999
Автомобил коди WА, WБ, WД, WЕ, WФ,
WҲ, WИ, WЖ, WК, WН,
WТ, WУ, WW, WХ, WЙ

Тарихи

Варшава тарихий манбаларда ХИИИ асрдан бошлаб тилга олинади. ХВ-ХВИ асрларда Мазовеский князлиги, ХВИ аср охири — ХИХ аср бошигача бутун Полша пойтахти, 1807—1813-йиллар Варшава князлиги, Вена конгресси (1814—15) қарорига мувофиқ, Варшава Россия таркибига кирган Полша қироллигининг пойтахти. ХИХ аср охиридан йирик саноат шаҳри. 1915—18-йилларда Варшавани Германия қўшинлари босиб олди. 1918-йил кузидан мустақил Полша давлатининг пойтахти. 1939-йил сентабрда Варшавани немис қўшинлари эгаллади. 1945-йил 17-январда Варшава улардан озод қилинди. Ўша вақтдан бошлаб, шаҳарни тиклаш ишлари бошланиб кетди. Қайта тиклаш ишларининг бутун дунё миқёсидаги рамзи сифатида Варшавага жаҳон Фахрий мукофоти берилган (1950). 1955-йилда Варшавада «Варшава шартномаси» имзоланди.

Янги давр

Иккинчи жаҳон урушидан кейин шаҳар қайта тикланди. Бироқ, шаҳарнинг энг қадимги қисми, яъни эски шаҳар, янги шаҳар ва Қироллик саройи, шунингдек, унутилмас ва меъморий жиҳатдан қимматбаҳо буюмлар тарихий жиҳатдан қайта тикланди, гарчи улар ҳар доим ҳам асл шаклида бўлмаса ҳам. Мисол учун, эски шаҳарда эҳтиёткорлик билан тикланган жабҳалар орқасида 1939-йилгача бўлган тарихий ўтмишдошларига қараганда бутунлай бошқача тартиб ва ускуналар билан урушдан кейинги давр мезонларига кўра замонавий уйлар яширинган.

Иқтисод

Варшаванинг Полша ЙИМ даги улуши — 15 % ни ташкил қилади. Ишсизлик — 1,8 % (2008).

Саноат

Машинасозлик ва металлсозлик (авто қурилиш, электротехника ва бошқа), металлургия, кимё, полиграфия, тикувчилик ва озиқовқат саноати тармоқлари ривожланган.

Та'лим

Варшавада 15 олий ўқув юрти, жумладан университет (1918-йилдан), политехника институти (1915), иқтисод ва қишлоқ хўжалиги олий ўқув мактаби консерватория, Полша фанлар академияси, тиббиёт, нафис санъат ва жисмоний тарбия академиялари мавжуд бўлиб, улар қуйидагилардир:

Варшава Университети
  • Варшава университети (Униwерсйтет Wарсзаwски)
  • Варшава политехника институти (Политечника Wарсзаwска)
  • Ижтимоий психология ва гуманитар Фанлар университети (СWПС Униwерсйтет Ҳуманистйcзноспоłэcзнй)
  • Иқтисодиёт Варшава мактаби (Сзкоłа Гłówна Ҳандлоwа)
  • Қишлоқ хўжалиги Олий мактаби (Сзкоłа Гłówна Господарстwа Wиэжскиэго)
  • Варшава тиббиёт академияси (Академия Медйcзна W wарсзаwиэ)
  • Фредерик Чопин Мусиқа Академияси (Академия Музйcзна им. Фрйдерйка Чопина)
  • Александр Зелверович номидаги театр академияси (Академия Театрална им. Александр Зелwероwиcза)
  • С. Вйшинский номидаги кардинал университети билан. (Униwерсйтет Кардйнаłа Стефана Wйсзйńскиэго)
  • Ҳарбий техника академияси (Wожскоwа Академия Течниcзна)
  • Ҳарбий санъат Академияси (Академия Сзтуки Wоженнеж)
  • Жисмоний тарбия Академияси (Академия Wйчоwаниа Физйcзнего w Wарсзаwиэ)

Умуман олганда, шаҳарда ярим миллионга яқин ўқувчи (шаҳар аҳолисининг 29%, 2002-йил бўйича), улардан 255 000 — дан кўпроғи олий ўқув юртлари талабалари ҳисобланади.

Транспорт

Варшавадаги электробус
Варшавадаги трамвай

Варшава шаҳрининг ички жамоат транспорти кўплаб автобус маршрутлари, уч ўнлаб чизиқлардан ташкил топган трамвай тармоғи ва метро тизимиларидан иборат. Саёҳат чиптаматда ёки транспортнинг ўзида сотиб олиниши мумкин бўлган чипталар бўйича амалга оширилади (ҳайдовчилар чипталарни сотмайди); барча чипталар универсалдир, транспорт турлари бўйича бўлинишлар йўқ.

Шаҳарда Полшанинг энг йирик халқаро аэропорти (Фредерик Чопин номидаги Варшава аэропорти), Варшава/Модлин аэропорти (марказдан 49 километр шимолда) ва иккита темир йўл станцияси мавжуд.

Маданият

Кўплаб кутубхона, 20 дан зиёд музей, театрлардан Катта театр, Халқ театри мавжуд. Меъморий ёдгорликлардан готика услубидаги Ян собори (ХИВ аср), Қаср майдонидаги (1643) Сигизмунд ИИИ устунлари (1644), Красинскийларнинг собиқ саройи (ХВИИ аср), Вилянув (ХВИИ аср) ва Лазенки (ХВИИИ аср) боғ сарой ансамбллари ва бошқа сақланган.[3]

Спорт

Футбол клублари

  • «Легия» (Легиа Wарсзаwа) — Варшава футбол жамоаси, Полша олий лигасида (Эхтраcласс) иштирок этади. 1916-йилда ташкил этилган. Полша Чемпиони: 1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2016, 2017. Полша кубоги соҳиби: 1955, 1956, 1964, 1966, 1973, 1980, 1981, 1989, 1990, 1995, 1996, 1997, 2008, 2011, 2012, 2013. Полша Суперкубоги эгаси: 1989, 1994, 1997, 2008.
  • «Полония» (Полониа Wарсзаwа) — Варшава футбол жамоаси, 2012/2013, кейин молиявий муаммолар тўртинчи лигаси кўчиб ўтишга мажбур бўлди қадар олий Полша лигаси (Эхтраcласс) амалга. 1911-йилда ташкил этилган. Полша Чемпиони: 1948, 2000. Полша кубоги соҳиби: 1952, 2001. Полша Суперкубоги эгаси: 2000.
  • «Гвардия» - Варшава футбол клуби. 1948-йилда ташкил этилган. Полша 1957 чемпионатининг кумуш медали соҳиби, 1959 ва 1973 Полша чемпионатининг бронза медали соҳиби, 1954 Полша Кубоги ғолиби, 1974 Полша Кубоги финалчиси ва чемпионлар Кубоги биринчи ўйини иштирокчиси. 2013 / 2014 мавсумида Полшанинг футбол бўйича еттинчи лигаси А гуруҳида ўйнайди.

Спорт иншоатлари

1955—2007-йилларда фаолият кўрсатган Варшавадаги энг йирик стадион бўлган «Ўн йиллик» стадиони бузиб ташланиб, унинг ўрнида 2011-йилда очилган Миллий стадион (2012-йилги футбол бўйича Европа чемпионатига тайёргарлик кўриш мақсадида қурилган) қурилган. У ўз бағрига 59 520 томошабинни сиғдира олади.

Бундан ташқари, «Полония» стадиони, "Полония" (Полониа Варшава)нинг уй аренаси, сиғими 7150 ўринли, шунингдек, "Легиа" (Легиа Варшава) жамоасининг уй стадиони бўлмиш - «Пепси Арена» (2011-йилгача-Полша армияси стадиони) 31 103 томашабинга мўжалланган.

Варшавада, шунингдек, ипподром, бир нечта ёпиқ конки майдонлари, Стегний конкида учиш йўли, йил давомида ишлайдиган ўнлаб бассейнлар, теннис кортлари, юзлаб кичик ва йирик спорт майдончалари мавжуд.

Иқлими

Варшава иқлими ўрта континентал бўлиб, юмшоқ қиш ҳамда иссиқ ва нам ёз билан ўтади. Ўртача қиш ҳарорати +2 °C дан-5 °C гача, ёз эса +15 °C дан +20 °C гача бўлади. Варшава иқлими ўрта белбоғда жойлашган шаҳарлар орасида энг қулай ҳисобланиб, камдан-кам ҳолларда юқори иссиқлик ҳарорат +30 °C бўлади ва қисқа давом этади, -15 °C паст совуқ ҳаво камдан-кам ҳолларда кузатилади. Куз узоқ ва иссиқ, баҳор эса аста-секинлик билан келади.

Варшава (норма 1981-2010) иқлими
Кўрсаткич Ян Фев Март Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ной Дек Йил
Мутлақ максимал, °C 13,0 17,0 22,0 30,4 32,8 35,1 35,9 36,0 31,1 25,0 19,2 15,0 36,0
Ўртача максимал, °C 0,6 1,9 6,6 13,6 19,5 21,9 24,4 23,9 18,4 12,7 5,9 1,6 12,6
Ўртача ҳарорат, °C −1,8 −0,6 2,8 8,7 14,2 17,0 19,2 18,3 13,5 8,5 3,3 −0,7 8,5
Ўртача минимал, °C −4,2 −3,6 −0,6 3,9 8,9 11,8 13,9 13,1 9,1 4,8 0,6 −3 4,6
Мутлақ минимал, °C −31 −27,2 −22,2 −7,2 −2,8 1,6 5,0 3,0 −2 −9,6 −17 −22,8 −31
Ёғингарчилик меъёри, мм 27 26 31 34 56 69 73 64 46 32 37 34 529
Манба: «Об-ҳаво ва иқлим»

Ма'мурий бо'линиши

2002-йилда маъмурий ислоҳотидан сўнг Варшава 1 гминдан ташкил топган повят бўлиб, у ўз навбатида 18 дзелниц (туманлар)га бўлинади.

Асл номи Ўзбекча номи Аҳолиси (2017)[1] Майдони[1]
Мокотów Мокотув 217 815 35,42 км²
Прага Поłудниэ Прага Полудне (Жануб) 178 447 22,38 км²
Wола Воля 138 508 19,26 км²
Урсйнów Урсинув 149 843 43,79 км²
Биэланй Беляний 131 957 32,34 км²
Śрóдмиэścиэ Средместе 118 301 15,57 км²
Бемоwо Бемова 120 449 24,95 км²
Очота Охота 83 592 9,72 км²
Прага Пółноc Прага Пулноц (Шимол) 65 904 11,42 км²
Биаłоłęка Бялоленка 116 127 73,04 км²
Wаwер Вавер 74 932 79,7 км²
Żолиборз Жолибож 50 825 8,47 км²
Урсус Урсус 58 233 9,36 км²
Włочй Влохий 41 243 28,63 км²
Рембертów Рембертув 24 105 19,30 км²
Wесоłа Весола 24 811 22,94 км²
Wиланów Вилянув 35 170 36,73 км²
Жами 1 753 977 517,24 км²

Меъморчилик

Бугунги кунда Варшава Полша пойтахтнинг бой тарихи туфайли турли хил меъморий услубларнинг аралашмаси ҳисобланади. ИИ жаҳон уруши пайтида эски шаҳар деярли бутунлай йўқ қилинди ва фақат урушдан кейинги йилларда қайта тикланди. Мисол учун, қирол саройи (Варшава тарихий юраги) фақат 1970 ва 1980-йилларда қайта қурилган ва алоҳида таъмирлаш ишлари давом этмоқда. Варшава тарихий маркази жаҳон мероси рўйхатига тарихий меъросни яхшилаб тиклашнинг тахминий наъмунаси сифатида киритилган.

ПХР вақтлари сталинист империя тарзида биноларни тарк этди. ПХР режимининг қулаши оқибатида бир нечта муҳим тарихий ёдгорликлар қайта тикланди. Сўнгги ўн йилликларда шаҳарнинг кўриниши замонавий осмонўпар бинолар ва бизнес марказлари билан бойитилди.

Шаҳарнинг диний бинолари кўплаб католик ва бир нечта протестант черковларини, шунингдек, Полшада коптик насронийликнинг маркази бўлган Тринитй черковини ўз ичига олади.

Диққатга сазовор жойлар

Россия билан боғлиқ ёдгорликлардан қуйидагилар муҳим:

  • Варшава Александр қалъаси ХИХ асрнинг рус қалъаси.
  • Александр-Невский черкови 1920-йилда вайрон қилинган шаҳарнинг энг баланд биноси.
  • Прага Магдалалик Марям черкови (1867—1869-йил)Санкт Мартинианацерков Бутрус ва Маданият ва илм-фан Павладворец номи билан черков-ҳали шаҳар меъморий доминант бўлиб қолмоқда 231 метр Сталин Ҳеигҳц,.
  • Совет аскарлари қабристон-мақбараси — Жвирка ва Вигура кўчасидаги ёдгорлик мажмуаси бўлиб, унда 21,5 минг киши дафн этилган. 1944—1945-йилларда шаҳарни немис ишғолидан озод қилишда вафот этган қизил армия аскарлари.
  • Номаълум аскарнинг қабри Маршал Жозеф Пилсудский майдонидаги ёдгорлик. Полша аскарлари хотирасига бағишланган, турли вақтларда Ватанига тушган.
  • Варшавадаги православ қабристони Варшавадаги Волская кўчасида жойлашган 138/40 қабристон, шаҳарнинг энг қадимги некрополларидан бири ҳисобланади.

Саройлар

Чапскийлар саройи Қирол саройи Вилянувск саройи
Острожский саройи Президент саройи Уяздов қасри
Лазенков саройи Браницкийлар саройи Красинсклар саройи

Аҳолиси

Варшава шаҳар аҳолисининг ўсиши ва эволуцияси узоқ вақт давомида шаҳар савдо йўллари ва транс-Европа миграциясининг транзит нуқталаридан бири бўлганлиги билан ажралиб туради. Бу ҳолат аҳолининг сони ва миллий таркибига таъсир кўрсатиши мумкин эмас эди. Шундай қилиб, илгари, шаҳар шаклланишидан олдин, саноат ва хизматлар маркази сифатида аҳоли асосан савдо гуруҳларидан иборат эди. 1897-йилги аҳоли рўйхатига кўра, 638 000 аҳолининг 219 000 нафари (бу тахминан 34 %) яҳудийлар бўлган[4]. Аҳолининг кўп қирралилиги ва кўп миллатлилиги шаҳар маданиятига алоҳида таъсир кўрсатди. Варшава, 300 йилдан ортиқ тарихга эга бўлиб, "Шарқий Париж", "иккинчи Париж"лақабини олди[4]. Аёллар ва эркаклар нисбати: ~ 54% аёллар ва ~46% эркаклар.

Фахрий фуқаролари

  • Иоанн Павел ИИ (1920—2005) — Рим папаси (1978—2005).
  • Мария Склодовска-Кюри (1867—1934) — полша-франсуз экспериментал олими (физик, кимёгар), ўқитувчи, жамоат арбоби. Икки карра Нобел мукофоти совриндори.
  • Ёзеф Пилсудский (1867—1935) — Полша давлат ва сиёсат арбоби, қайта тикланган Полша давлатининг биринчи раҳбари, Полша армиясининг асосчиси
  • Игнаcй Ян Падереwски (1860—1941) - полшалик пианиночи, бастакор, давлат ва жамоат арбоби.
  • Ёзеф Халлер (1873—1960) - полшалик генерал.
  • Луcиан Желиговский (1865—1947) - полшалик генерал ва сиёсатчи.
  • Максим Вайган (1867—1965) - франсуз ҳарбий раҳбари.
  • Герберт Кларк Гувер (1874-) 1964) — АҚСҲнинг ўттиз биринчи президенти.
  • Фердинанд Фоч (1851—1929) — франсуз ҳарбий раҳбари, Франсия маршали.
  • Александр Гейштор (1916—1999) — полшалик тарихчи, Полша Фанлар академияси президенти.
  • Ришард Качоровский (1919—2010) - Полша давлат арбоби.
  • Франcисзек Каминский (1902—2000) - Полша армияси дивизияси генерали *Владислав Бартошевский (1922—2015) - полшалик тарихчи, публицист, дипломат, давлат арбоби.

Галерея

Миллий музей Маданият ва фан саройи Сирена — Варшава рамзи
Эски шаҳар ПОЛИН музейи Прага

Қардош шаҳарлар

Варшава қуйидаги шаҳарлар билан қардош тутинган[5]:

Шаҳар Минтақа Мамлакат Йил
Ковентри Buyuk Britaniya bayrogʻi Буюк Британия (1957)
Сан-Диэго AQSH bayrogʻi АҚСҲ (1960)
Чикаго[6] AQSH bayrogʻi АҚСҲ (1960)
Мадрид Ispaniya bayrogʻi Испания (1981)
Дюселдорф Olmoniya bayrogʻi Германия (1989)
Ил-де-Франс Fransiya bayrogʻi Франсия (1990)
Торонто Kanada bayrogʻi Канада (1990)
Хамамацу Yaponiya bayrogʻi Япония (1990)
Берлин Olmoniya bayrogʻi Германия (1991)

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „Поwиэрзчниа и лудноść w прзекрожу терйториалнйм w 2017 р.“ (пл). Гłówнй Урзąд Статйстйcзнй (2017-йил 19-июл). Қаралди: 2017-йил 22-сентябр.
  2. ↑ „Лудноść. Стан и структура w прзекрожу терйториалнйм. Стан w дниу 30.06.2019 р.“ (пл). Гłówнй Урзąд Статйстйcзнй (2020-йил 23-феврал). Қаралди: 2020-йил 23-феврал.[сайт ишламайди]
  3. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  4. ↑ 4,0 4,1 Жошуа Д. Зиммерман, Полес, Жеwс, анд тҳе политиcс оф натионалитй, Унив оф Wисcонсин Пресс, 2004, ИСБН 0-299-19464-7, Гоогле Принт, п. 16
  5. ↑ „Варшава шаҳри сайти“ (пл) (2005-йил 4-май). 2014-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 26-декабр.
  6. ↑ Чиcаго Систер Cитиэс(ингл.) (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-06-06 санасида архивланган)

Ҳаволалар

Викиомборда „Варшава“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi