Ziyosfera

Vasilisk

Василиск (қадимги юнонча: βᾰσῐλίσκος — қирол; шунингдек, лотинча: басилисcус, регулус, инглизча: басилиск, cоcкатриcе) – турли манбаларда тилга олинган жонзот. Библияда, бир қатор шарҳловчиларнинг фикрига кўра, хавфли заҳарли илоннинг номларидан бири. Баъзи жойларда кобра ёки илонни англатиши мумкин. Плиний Элдернинг “Табиат тарихи” да василиск – афсонавий хусусиятларга эга илон[1]. Бошқа манбаларда - афсонавий даҳшатли илон[2]. Хусусан, лусатияликлар василиск аждаҳо қанотлари ва калтакесак думли хўроз эканлигига ишонишган[2].

Инжилдаги Василиск

Библияда “Василиск” сўзи биринчи бўлиб Эски Аҳднинг иброний тилидан қадимги юнон тилига таржимасида учрайди (Септуагинта, милоддан аввалги ИИИ-И асрлар) ва лотин (Вулгате, 4—5-асрлар). Рус тилидаги синодал таржимада ҳам қўлланади (ХИХ аср). Ибронийча матнда, Танахда “Василиск” сўзининг тўғридан-тўғри аналоги йўқ. Хусусан, Танахнинг 91 -санасида (Забурнинг юнон ва рус матнларининг 90- санасига мос келади) бу сўз қадимги ивритча: «פתן»‬ сўз билан алмаштирилган. қадимги ивритча: «פתן»‬ ‎“кобра”) ва Исаё Танах пайғамбар китобида - қадимги ивритча: «אפעה»‬ қадимги ивритча: «אפעה»‬“илон”). Бундан ташқари, Қонуннинг Синодал таржимасидан олинган “Василиск” ибронийча сараф (“ёқиш”) сўзига мос келади, бу заҳарли илонларни англатиши мумкин; ва Еремиё пайғамбарнинг Китобида у заҳарли илон – шарқий илон (Випера хантҳина)ни билдирувчи ибронийча сефаҳ ёки сифони сўзига мос келади.

Септуагинта

“Василиск” сўзи (қадимги юнонча: «βᾰσῐλίσκος» Эски Аҳднинг юнонча матнида “бᾰсῐлисикос”) икки марта - 90-забурда (Пс. 90:13) ва Исаёда (Ис. 59:5, оятнинг юнонча матнида) учрайди. Искандариялик Кирилл Исаё пайғамбар китобидаги жойни тушунтириб, Василиск аспиднинг боласи эканлигини таъкидлади: “Аммо улар ҳисоб-китобда хато қилишди ва улар катта асоссизлик туфайли худди шундай нарсани бошдан кечиришди илонларнинг тухумларини синдирадиганлар; чунки уларни синдириб, уларда василискдан бошқа ҳеч нарса топилмайди.[3] Бу талқин Ис. 14:29 да айтилишича, аспиднинг болалари “учувчи аждарлар”. Бироқ манбалар ўша пайтда ишонилган афсонавий учувчи илонларни[4] ва василискларни[5] ажратиб туради. Дворецкийнинг юнонча-русча луғатида ἀσπίς, ἀσπίδος (асп) Cолубер аспис, Cолубер ҳае ёки Наиа ҳае турларининг илонини билдиради.

Ғарбий Европа таржималари

Инжилнинг лотинча матни, Вулгате, “басилисcум” сўзини ўз ичига олади (Забур 90 да учрайди), лотинча: «басилисcус» (Охиргиси қадимги юнонча: «βασιλίσκος» қадимги юнонча: «βασιλίσκος».) Русча “василиск” сўзи инглиз кокатриси ва василискига тўғри келади[6] ва Қирол Жеймснинг инглиз Инжилида уларнинг биринчиси тўрт марта эслатиб ўтилган: Исаё китобида уч марта (Ис. 11:8, Ис. 14:29 Ис. 59:5 - “басилиск” сўзи Синодал таржимада мавжуд эмас) ва Еремиё пайғамбарнинг Китобида бир марта.

Синодал таржима

Синодал таржимада василиск уч марта тилга олинади. Қонунлар китобидаги таърифдан хулоса қилишимиз мумкинки, василисклар чўлнинг хавфли аҳолисидан бири бўлиб, Худо яҳудий халқини сарсон-саргардонлик пайтида улардан қутқарган (Втор. 8:15), Еремиё Худонинг келаётган ҳукмларини санаб, василисклар ҳақида ёзади (Иэр. 8:17). Ниҳоят, бу жонзот 90-санода эслатиб ўтилган: “Сиз аспид ва васелискга қадам қўясиз; Арслон ва аждаҳони оёқ ости қиласиз” (Пс. 90:13), – бу ерда Худо солиҳларни сақлашни ваъда қилган даҳшатли хавфлар орасида васелиск пайдо бўлади.

Инжил тадқиқотларида талқин

Кичик Осиё илони (Випера хантҳина)

“Брокхаус ва Эфрон яҳудий энциклопедияси” василискни маълум турдаги илонлар билан аниқлашнинг баъзи вариантларини кўрсатади, аммо бу масалани аниқ ҳал қилиш қийин деб ҳисобланади. Броcкҳаус Инжил Энсиклопедиясида айтилишича, Синодал таржимадан олинган “василиск” маълум жойга қараб, ибронийча матннинг турли сўзларига мос келади, улардан бири (cепҳа, ёки цифони) Випера хантҳина турига мос келади. А.П.Лопухин томонидан таҳрир қилинган “Изоҳловчи Инжил”да 90-забурдаги василиск ҳинд кўзойнакли илони билан аниқланган. Илк насроний авлиёси ва илоҳиётчиси Жон Кассианнинг талқинида василиск жинлар ва шайтоннинг тимсоли бўлиб хизмат қилади, василискнинг заҳари эса ҳасад тасвиридир[7].

Қадимги тасвирлар

Тахминларга кўра, афсона Мисрда муқаддас ҳисобланган кичик заҳарли илоннинг таърифидан келиб чиққан бўлиб, унинг шивирлашидан барча ҳайвонлар ва илонлар тарқалиб кетади, бу ҳақда милоддан аввалги ИВ асрда Аристотел эслатиб ўтган[8].

Василискнинг афсонавий мавжудот сифатида тавсифи, бошқа нарсалар қатори, юнон тарихчилари ва йилномачиларининг[9] асарлари асосида ёзилган Катта Плинийнинг (эрамизнинг 1-асри) “Табиий тарих” асарида мавжуд. Унинг сўзларига кўра, василиск Киренаика яқинида яшайди, унинг узунлиги 30 см[10] гача, бошида диадемага ўхшаш оқ нуқта бор. 19-аср охиридаги баъзи энсиклопедиялар Плинийга илоннинг сарғиш ва бошида ўсимталар борлиги ҳақидаги етишмаётган сўзларни келтирган. Барча илонлар василискнинг хириллашидан қочиб кетишади. У бошқа илонларга ўхшаб эмас, балки ўрта қисмини юқорига кўтариб, буриштириб ҳаракат қилади. У нафақат заҳар билан, балки кўриниши, ҳиди билан ҳам ўлдириш, ўтни куйдириш, тош синдириш хусусиятига эга[1]. Плиний билан бир хил йилларда ёзган Лукан, василиск ўлдирилган Горгон Медусанинг қонидан пайдо бўлганига ишонган, унинг нигоҳи ҳам ҳайратланарли деб ҳисоблаган.

Плиний 3-асрда Гай Юлий Солин томонидан акс эттирилган, аммо озгина фарқлар бор: илоннинг узунлиги тахминан 15 см, оқ бандаж кўринишидаги доғ, ҳалокатли кўринишни эслатмайди, фақат ўта заҳарлилиги ҳақида гапиради.[11] Унинг замондоши Гелиодор ўзининг нафаси ва нигоҳи билан дуч келган ҳамма нарсани қуритиб, йўқ қиладиган райҳонвасилиск ҳақида ёзган.

Плиний бир марта чавандоз василискни найза билан урган, аммо заҳар милдан пастга тушиб, чавандозни ва ҳатто отини ўлдирадиган афсона ҳақида ёзган. Худди шундай сюжет Луканнинг васелиск жангчилар отрядини қандай ўлдириши ҳақидаги ше’рида ҳам учрайди, бироқ жангчилардан бири найзадан оқиб тушган васелиск заҳари билан касалланган қўлини кесиб қочиб қутулади[12].

Плинийнинг ёзишича, латчалар уясидан чиқиб, ҳиди билан василискни ўлдириши мумкин, лекин ўзлари ҳам ўлиши мумкин[1]. Милоддан аввалги 3-асрда яшаган Демокритга тегишли асарда василисклар ва латчалар ўртасидаги адоват ҳам қайд этилган.[9] Милодий ИИ асрдан бошлаб[9] Василиск хўрознинг қичқиришидан ўлади, деган эътиқод мавжуд эди ва шунинг учун бу ҳайвонларни қафасда олиб юриш тавсия қилинди[8].

Гўёки василискларнинг кўзлари ва қонидан турли тумор ва элексирлар ясаш мумкин эди[11][1][13].

Тутанкҳамун ниқобининг пешонасида Урей.

Иэроглифлар, милоддан аввалги 4-аср ривоят қиладики, мисрликларда илон тасвирланган иэроглиф бўлиб, уни улар “ураэус” деб аташган, бу юнонча “васелиск” деган маънони англатади ва бу “абадийлик” деган маънони англатади. Мисрликлар бу турдаги илон ўлмас, нафаси билан у ҳар қандай бошқа жонзотни ўлдириши мумкин, деб ишонишган, у худоларнинг бошлари устида тасвирланган[14]. Ушбу иэроглифда Қуёш ва Қуйи Миср ҳомийси кобра маъбудаси Важит тасвирланган. Уреуснинг олтин ҳайкалчаси қироллик бош кийимининг бир қисми сифатида фиръавнларнинг пешонасига ёпиштирилган.

шохли илон

Биолог И. И. Акимушкин ва бошқа муаллифлар васелискни шохли илон деб тахмин қилишган[15]. Унинг шохли тасвири “ф” товушини билдирувчи Миср иэроглифи бўлиб, Плиний Элдер уни тожли илон билан адаштириши мумкин эди, бу эса илоннинг юнонча “васелиск” - “қирол” номини келтириб чиқарди[15]. “Ён томонга” ҳаракати Плинийнинг тавсифига мос келади, Африка ва Яқин Шарқдаги чўл илонларининг бир нечта турларига хосдир. Бироқ “диадем шаклида оқ нақш” шохли илон эмас, балки эфу (Эчис)ни билдиради.

Қуш тухумидан туғилиш

Васелискск ибис тухумидан чиққан. Перио В.Б, 1556-йил

Қадимги эътиқодга кўра, васелисклар илон тухумлари билан озиқланиб, баъзан тумшуғи орқали ўз тухумларини қўядиган ибис қушининг тухумларидан туғилган (эҳтимол, бу тумшуғида илон тухуми бўлган ибис тасвирининг талқини бўлиши мумкин)[9]. Эътиқод ҳақидаги ёзувларни 4-аср ёзувчилари сақлаб қолишган: Миср бўйича мутахассис илоҳиётчи Кассиан[16], у “шубҳа йўқки, василисклар Мисрда қушларнинг тухумидан туғилади”, деб таъкидлади. Гай Юлий Солинус ҳам ИИИ асрда ибислар ўта заҳарли илонларни ютиб, уларнинг оғзидан тухум қўяди, деган эътиқод ҳақида ёзган[17].

Браун. Т. 17-аср Браун “Хатолар ва алдашлар” танқидий асарида ва саёҳатчи зоолог А. Э. Брем[18] 19-аср, ўрта аср нашрига иқтибос келтирган ҳолда ибис тухумидан чиққан васелискга тасвири билан. Улар бу эътиқодни заҳарли ва юқумли илон тухумларини истеъмол қилиш қушларнинг тухумларини илон билан юқтириши билан изоҳладилар. Шунинг учун мисрликлар ўзлари топган ибис тухумларини васелисклар чиқмаслиги учун синдирдилар, гарчи улар бир вақтнинг ўзида бу қушларни илон ейиш учун илоҳийлаштирган бўлсалар ҳам[4][17].

Ўрта аср хўроз илони

Ўрта асрларда васелиск тасвири янги тафсилотлар билан тўлдирилди, унга кўра у эски хўроз қўйган, гўнгга солинган ва қурбақа томонидан инкубация қилинган тухумдан чиқади. Ташқи кўриниш ҳақидаги ғоялар ҳам ўзгарди: василиск илон думили, баъзан қурбақа танаси билан хўроз сифатида тасвирлана бошлади, бошқа вариантлар ҳам бор эди. Биринчи бундай маълумот Пер де Бове топилган. ХИИИ аср бошларида. У Плинийнинг таърифини такрорлаб, илон думи билан хўроз сифатида тасвирланганлигини ва баъзан хўроздан туғилганлигини ҳам эслатиб ўтади[19][9]. Василискга ишониш черков ақидасига ўхшаш бўлишига қарамай, уни инкор этиб бўлмайди, 13-асрда Буюк Алберт хўроз тухумидан туғилган қанотли василиск ҳақидаги ҳикояларни уйдирма деб ҳисоблаган[20][9].

Шунингдек, агар сиз васелискнинг кўринишини ойна билан акс эттирсангиз, у Горгон Медуса[9] каби ўзини кўрганида ўлади, деб ишонилган. Бу ҳукм 11-аср тадқиқотчисининг истеҳзоли гапига сабаб бўлди. ХИИИ асрда “Рим ишлари” ҳикоялар тўпламлари ва унинг тўлдирилган нашри “Искандар Зулқарнайн жанглари тарихи” пайдо бўлди, унда қалъа деворида ўтирган васелиск (бошқа версияда, тоғ), кўп аскарларни бир қараш билан ўлдиради, кейин Александр Македонский ойна қилишни буюради, унга қараб илон ўзини ўлдиради.

Лусатияликларнинг ғояларига кўра, васелиск – аждаҳо қанотлари, йўлбарс тирноқлари, калтакесак думи, бургут тумшуғи ва яшил кўзлари бўлган хўроз, унинг бошида қизил тож ва бутун танаси қора туклар (тарози), гарчи у ҳам катта калтакесак каби кўриниши мумкин[2].

Худди шундай эътиқод Литва афсоналарида учиб юрувчи илон Аитварас ҳақида мавжуд. У 7 йил давомида уйда сақланиши керак бўлган қора хўрознинг тухумидан чиқади. Кечаси у сметана каби овқат ва эгаларига пул олиб келиб, уни косага солади.

Поляклар василискни иблис[2] томонидан яратилган деб ҳисоблашган.

  • “Vaselisk bilan paromning jangi”. “Hollar tomonidan oʻymakorlik, 17-asr.
    “Васелиск билан паромнинг жанги”. “Ҳоллар томонидан ўймакорлик, 17-аср.
  • Aldrovandining “Ilonlar va ajdarlar tarixi” dan vasilisk tasviri (Bolonya, 1640)
    Алдровандининг “Илонлар ва аждарлар тарихи” дан василиск тасвири (Болоня, 1640)

Скепсис ва криптозоология

Уйғониш даврида табиий фанларнинг гуллаб-яшнаши билан васелиск камроқ ва камроқ тилга олинади.

Варшавада у билан “учрашув” ҳақида сўнгги эслатма 1587-йилга тўғри келади. Йигирма йил аввал табиацҳунос Конрад Геснер василиск[21] мавжудлигига шубҳа билдирди. Эдвард Топсел 1608-йилда илон думи билан хўроз мавжуд бўлиши мумкинлигини айтди, лекин васелиск билан ҳеч қандай алоқаси йўқ[22]. Т.Браун 1646-йилда янада узоқроққа боради: “Бу жонзот нафақат василиск, балки табиатда умуман мавжуд эмас”[9].

Африкалик ва табиацҳунос Н. Н. Непомниачтчи[9] Библиядаги василиск тухумидан илонларнинг туғилиши ҳақидаги оятни таклиф қилди (асл юнонча оятида Ис. 59:5) ва васелиск – илон хўроз тасвири Мисрнинг ибис қуши ҳақидаги эътиқодини бузишдир. Афсонага кўра, улар тухумларидан туғилган васелискларни истеъмол қилишган.

Баъзида шунчаки ғалати шаклдаги нарсаларни васелиск билан янглишарди. Масалан, 1202-йилда Венада қудуқ шахтасида хўрозга ўхшаш қумтош бўлаги топилган, у ер остидаги водород сулфидининг ҳиди билан бирга хурофотли аҳолини даҳшатга солган.1677-йилда тош плитага бу “васелиск билан учрашув” ҳақидаги ёзув ўйилган ва бу қудуққа ўрнатилган. Ва фақат 20-асрнинг бошларида, профессор-тадқиқотчи қудуққа тушиб, василискка ўхшаш тошни топди.

Бошқа версиялар

Д. Б. Де Тони , Плинийдан иқтибос келтирган Леонардо да Винчининг ишини шарҳлаб, тавсифга кўра, василиск калтакесакка ўхшайди, деб таклиф қилди. Шуни таъкидлаш керакки, мистификаторлар Европада кенг тарқалган эди: ҳайвонларнинг қиёфаси бузилиб, уларни ажойиб мавжудотлар сифатида ўтказиб юборишди[15].

Санъатда василиск тасвири

Василиск (аспид, шер ва аждаҳо билан бирга - 90-забурга асосланган) христиан санъатида қабул қилинган жинлар ёки шайтоннинг зооморфик тасвирларидан биридир.

4-аср - 9-аср бошлари христиан иконографиясининг шаклланиш босқичида Византия усталари одатий белгилар тилига мурожаат қилишди. Аспид ва басилиск устидаги Масиҳ Византия лампаларининг қалқонларида тасвирланган.

“Масиҳ ғалаба қозонади ва василискни оёқ ости қилади” – бу Исо Масиҳ иконографиясининг ноёб вариантларидан биридир. Эътиборга молик мисоллар орасида Оксфорд кутубхонасидан 9-асрга оид фил суягидаги релеф. Шунга ўхшаш композиция Триэстдаги Сан Гиусто соборининг жанубий апсисидаги конкада тасвирланган. Масиҳ чап қўлида очиқ китобни ушлаб туради ва ўнг қўли билан дуо қилади. Маҳаллий авлиёлар Иуст ва Сервул унинг икки томонида жойлашган[23].

“Жанубий апсисдаги аспид ва василискни оёқ ости қилаётган Масиҳнинг тасвири, шубҳасиз, Равеннадаги архиепископ черковининг мозаикасига бориб тақалади.[23] 5-асрнинг 1-ярмига тегишли сақланиб қолмаган мозаикада тасвирланган[23].

18-асрга оид Худо онасининг пиктограммаларидан бири “Аспид ва василискка қадам” деб номланади. Унда Худонинг онаси ёвузлик кучларини оёқ ости қилаётган тасвирланган.

Уйғониш даврида василиск кўпинча кўплаб диний матнларда ва энг зўр тасвирларда тилга олинган. Шекспир даврида уни фоҳишалар деб аташган, гарчи инглиз драматургининг ўзи буни[24] фақат ҳалокатли кўринишга эга классик илон сифатида тилга олган[9].

19-аср шеъриятида насронийлик шайтон-василиск образи сўна бошлайди. Романтик шоирлар Кеац, Cолеридге ва Шеллейда василиск йиртқич ҳайвондан кўра кўпроқ олижаноб Миср рамзига ўхшайди. Шелли “Неапол Оде”сида шаҳарни шундай даъват этади: “Император василиски каби бўлинг, душманларингизни кўринмас қуроллар билан ўлдиринг”[9].

Гералдикада васелиск куч-қудрат, шафқацизлик ва қироллик рамзидир.

Замонавий маданиятда

Замонавий маданиятда васелиск, масалан, бир шохли ва сув парисидан фарқли ўлароқ, унчалик машҳур эмас ва махсус рамзий маънога эга эмас деган фикр мавжуд. Васелискнинг потенсиал мифологик ўрнини тарихи қадимги ва кенгроқ[9] аждаҳо мустаҳкам эгаллаган.

Шунга қарамай, василиск замонавий адабиётда, кино ва компютер ўйинларида намойиш этилган.

Хусусан, баҳайбат илон қиёфасида у ЖК Роулингнинг “Гарри Поттер ва сирли хона” романи саҳифаларида, шунингдек, филмга мослашувида мавжуд.

Турли маълумотлар

Замонавий зоологияда василисклар Жанубий Америкада яшовчи Cорйтопҳанидаэ оиласига мансуб калтакесаклар туркуми ҳисобланади. Улар шундай номланган, чунки эркаклар бошнинг орқа томонида афсонавий василиск билан боғлиқ бўлган учбурчак белгига эга.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Плиний Старший.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Белова 1995.
  3. ↑ Кирилл Александрийский. Творения. т. 8. Толкования на пророка Исаию. стр. 364
  4. ↑ 4,0 4,1 Цицерон „Книга И, 101“, . О природе богов = Де Натура Деорум, И век до н. э.. 
  5. ↑ Гай Юлий Солин „Ибисы ; Василиск;“, . Собрание достопамятных сведений. 
  6. ↑ василиск // Мультитран.
  7. ↑ Иоанн Кассиан. Творения — 369 [василиск и бесы], 626 [василиск — дьявол], 625—626 [яд василиска — зависть и ненависть]-бет. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Юрченко 2002.
  9. ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 Непомнящий 1997.
  10. ↑ В переводе И. Ю. Шабага ошибка: «до двенадцати локтей», что значит до 5 метров.
  11. ↑ 11,0 11,1 Гай Юлий Солин „Василиск“, . Собрание достопамятных сведений. 
  12. ↑ Марк Анней Лукан „Книга И, 726, 828“, . Фарсалия, или поэма о гражданской войне. 
  13. ↑ Корнелий Агриппа „Книга И“, . Оккультная философия, 1531. 
  14. ↑ Гораполлон „О том, как [египтяне] изображают вечность“, . Иероглифика : Книга первая. 
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 Акимушкин 1965.
  16. ↑ Кассиан „Книга ВИИ, часть В“, . Он тҳе Инcарнатион оф тҳе Лорд, Агаинст Несториус, ИВ век. (ингл.)
  17. ↑ 17,0 17,1 Гай Юлий Солин „Ибисы“, . Собрание достопамятных сведений, ИИИ век. 
  18. ↑ Брем, А. Э. „Семейство ибисовые“, . Жизнь животных, 1863—1869. 
  19. ↑ Пьер де Бове 1218.
  20. ↑ Альберт Великий. «О животных», ХИИИ век
  21. ↑ Конрад Геснер. «Истории животных»
  22. ↑ Эдвард Топселл(ингл.)ўзб.. «История змей», 1608
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 Орецкая И. А. Иконография мозаик собора Сан Джусто в Триесте: предварительные замечания // Вестник ПСТГУ. Серия В. Вопросы истории и теории христианского искусства, 2014. Вып. 4 (16). — С. 19—29.
  24. ↑ басилиск // А Генерал Глоссарй то Шакеспеаре’с Wоркс. / Алехандер Дйcе[эн]. — Бостон. Дана Эстес анд Cомпанй. — 1904.(ингл.)

Адабиёт

Тарихий манбалар
19-аср охири
  • Василиск // Библейская энциклопедия архимандрита Никифора. — М., 1891—1892.
  • Василиск // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1910. — Т. В.
  • Василиск, в мифологии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1892. — Т. Ва.
  • Василиск // Православная богословская энциклопедия. — 1900—1911. — Том ИИИ. Ваал — Вячеслав. стб. 174
Замонавий адабиёт
  • Акимушкин И. И. „Фабриканты василисков“, . Тропою легенд, 2-е изд., М.: Молодая гвардия, 1965 — 34—40-бет. 
  • Василиск / О. В. Белова // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 292–293. — ИСБН 5-7133-0704-2.
  • Борхес Х. Л. „Василиск“, . Книга вымышленных существ. 
  • Булычёв К. „Василиск“, . Фантастический бестиарий, 1995. ИСБН 5-88-756-013-4. 
  • Королев К. М. „Василиск“, . Энциклопедия символов, знаков, эмблем. Мидгард, 2005. 
  • Непомнящий Н. Н. „Василиск“, . Экзотическая зоология. АСТ, Олимп, 1997 — 2—4-бет. ИСБН 5-7390-0149-8.  Архивная копия от 3 марта 2016 на Wайбаcк Мачине
  • Юрченко А. Г. Взгляд василиска // Восточная коллекция. — 2002. — № 2 (9). — С. 76—83.
  • Василиск / Юсим М. А. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 218.
  • Василиск / Юсим М. А. // Мифологический словарь / гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М. : Советская энциклопедия, 1990. — С. 117. — ИСБН 5-85270-032-0.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi