Haqiqiy arilar
Ҳақиқий арилар (Веспидаэ) ёки букламақанотли арилар — ариларнинг йирик (деярли 5000 тур), хилма-хил ва космополит оиласи бо'либ, о'з ичига деярли барча ма'лум эвсосиал (эусоcиал) ариларни (масалан, Полистес фусcатус, Веспа ориэнталис ва Веспула германиcа) ҳамда ко'плаб яккахон ариларни (солитарй wаспс) олади.[1] Ҳар бир ижтимоий ари колонияси (cолонй) битта она ари (қуээн) ва унга нисбатан турли даражадаги бепуштликка эга бо'лган бир қанча ург'очи ишчи ариларни о'з ичига олади. Мо'тадил иқлимдаги ижтимоий турларда колониялар одатда фақат бир йил яшайди ва қиш бошланиши билан нобуд бо'лади. Ёз охирида янги она арилар ва эркак арилар (дронлар) етишиб чиқади; урчишдан со'нг, она арилар қишни ёриқлар ёки бошқа пана жойларда о'тказадилар. Ко'пгина турларнинг уялари лойдан қурилади, аммо полистинлар ва веспинлар о'симлик толаларидан фойдаланадилар; улар толаларни чайнаб, о'зига хос қог'оз ҳосил қиладилар (бу ба'зи стеногастринларга ҳам хосдир). Ко'пгина турлар чанг ташувчилар бо'либ, бир қанча о'симлиларнинг чангланишига (поллинатион) ҳисса қо'шади ҳамда потенсиал ёки ҳатто самарали чанглатувчилар ҳисобланади,[2] бошқалари эса зараркунанда ҳашарот турларининг йиртқичлари сифатида танилган, бир нечта турлар эса инвазив зараркунандалар (инвасиве песц) саналади.[3][4]
| Ҳақиқий арилар | |
|---|---|
|
Веспула германиcа | |
| Бинар номи | |
|
(Латреилле, 1802) | |
| Кенжа оилалар | |
| |
| Қазилма даври | |
|
125-0 Ма Аптиан – Реcент |

Полистинаэ ва Веспинаэ кенжа оилалари фақат эвсосиал турлардан иборат, Эуменинаэ, Эупарагиинаэ, Гаеллинаэ, Масаринаэ ва Зетҳинаэ эса, бир нечта жамоавий ва субсосиал турларни ҳисобга олмаганда, бутунлай яккахондирлар (солитарй). Стеногастринаэ факултатив эвсосиал бо'либ, уларнинг уяларида бир ёки бир нечта вояга етган ург'очилар бо'лиши мумкин; уя бир нечта ург'очи (одатда она ва унинг қизлари) томонидан бо'лишилган ҳолларда, репродуктив меҳнат тақсимоти ва наслга ҳамкорликда г'амхо'рлик қилиш кузатилади.[5]
Полистинаэ ва Веспинаэ'ларда о'лжани то'г'ридан-то'г'ри исте'мол қилиш о'рнига, у чайналади (премастиcатед) ва личинкаларга берилади, личинкалар эса бунинг эвазига вояга етганлар исте'мол қилиши учун тиниқ суюқлик (юқори аминокислота таркибига эга) ишлаб чиқаради; аминокислоталарнинг аниқ таркиби турлар орасида сезиларли даражада фарқ қилади, аммо у вояга етганларнинг озиқланишига жиддий ҳисса қо'шиши аниқланган.[6]
Қазилма қолдиқлари Илк Бо'р даврининг Апт (Аптиан) ёшидан ма'лум бо'либ, Бо'р даври каҳрабосидан бир нечта турлар тавсифланган.[7]
Галерея
-
О'рта ари уяси
-
Полистес уяси
-
Эски тирмадан олинган ёг'оч бо'лагини ташиаётган Полистес ариси
-
Ҳиндистондаги Веспа тропиcа
-
Уя қуришда фойдаланиш учун то'сиқдан ёг'оч қираётган Доличовеспула медиа (Европа дарахт ариси)
Манбалар
- ↑ Пиcкетт, Курт М.; Wензел, Жоҳн W. (2004). "Пҳйлогенетиc Аналйсис оф тҳе Неw Wорлд Полистес (Ҳйменоптера: Веспидаэ: Полистинаэ) Усинг Морпҳологй анд Молеcулес". Жоурнал оф тҳе Кансас Энтомологиcал Соcиэтй 77 (4): 742–760. дои:10.2317/Э-18.1. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_кансас-энтомологиcал-соcиэтй-жоурнал_2004-10_77_4/паге/742.
- ↑ Сüҳс, Р.Б.; Сомавилла, А.; Путзке, Ж.; Кöҳлер, А. (2009). "Поллен веcтор wаспс (Ҳйменоптера, Веспидаэ) оф Счинус теребинтҳифолиус Радди (Анаcардиаcеаэ), Санта Cруз до Сул, РС, Бразил". Бразилиан Жоурнал оф Биосcиэнcес 7 (2): 138–143. ҳттп://www.уфргс.бр/сеэрбио/ожс/индех.пҳп/рбб/артиcле/виэw/1123.
- ↑ Беггс, Жаcқуэлине Р., Эcкеҳард Г. Броcкерҳофф, Жуан C. Cорлей, Марc Кенис, Маитé Масcиоcчи, Франcк Муллер, Қуэнтин Роме, анд Cлаире Виллемант. "Эcологиcал эффеcц анд манагемент оф инвасиве алиэн Веспидаэ." БиоCонтрол 56 (2011): 505-526.
- ↑ Беггс, Ж. "Тҳе эcологиcал cонсеқуэнcес оф соcиал wаспс (Веспула спп.) инвадинг ан эcосйстем тҳат ҳас ан абундант cарбоҳйдрате ресоурcе." Биологиcал Cонсерватион 99, но. 1 (2001): 17-28.
- ↑ ПК Пиэкарски, ЖМ Cарпентер, АР Леммон, Э Мориартй-Леммон, БЖ Шараноwски. (2018) Пҳйлогеномиc Эвиденcе Овертурнс Cуррент Cонcептионс оф Соcиал Эволутион ин Wаспс (Веспидаэ). Молеcулар Биологй анд Эволутион. 35:2097-2109. ҳттпс://дои.орг/10.1093/молбев/мсй124
- ↑ Ҳунт, Ж.Ҳ.; Бакер, И.; Бакер, Ҳ.Г. (1982). "Симиларитй оф амино аcидс ин неcтар анд ларвал салива: тҳе нутритионал басис фор тропҳаллахис ин соcиал wаспс". Эволутион 36 (6): 1318–22. дои:10.1111/ж.1558-5646.1982.тб05501.х. ПМИД 28563573. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_эволутион_1982-11_36_6/паге/1318.
- ↑ Перрард, Адриэн; Грималди, Давид; Cарпентер, Жамес М. (Април 2017). "Эарлй линеагес оф Веспидаэ (Ҳйменоптера) ин Cретаcеоус амбер: Веспидаэ ин Cретаcеоус амбер" (эн). Сйстематиc Энтомологй 42 (2): 379–386. дои:10.1111/сен.12222. ҳттпс://ҳал.арчивес-оувертес.фр/ҳал-01587206/филе/артиcле.пдф.
Ҳаволалар
| Викиомборда „Ҳақиқий арилар“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |