Вилма Глодеан Рудолф[1] (инглизча: Wилма Глодеан Рудолпҳ ; 1940-йил 23-июн , Сент-Бентлҳем, Теннесси, АҚШ — 1994-йил 12-ноябр , Брентвуд, Теннесси, АҚШ) — америкалик енгил атлетикачи, 1960-йилда 100 ва 200 метр масофаларга, шунингдек, 4×100 метрга эстафета бўйича уч карра Олимпия чемпиони. 100 ва 200 метр масофаларга, шунингдек, 4 × 100 метрга эстафета пойгасида собиқ жаҳон рекордчиси. Ўзининг нафислиги ва тезлиги учун у мухлислардан бир қатор лақабларни олди: Италияда уни „Қора ғазал“ (италянча: Ла Газзелла Негра), Франсияда — „Қора марварид“ (франсузча: Ла Перле Ноире), Америкада — „Торнадо“.

Вилма Глодеан Рудолф
Шахсий маълумотлари
Жинси Аёл
Фуқаролиги AQSH bayrogʻi АҚСҲ
Таваллуд санаси 1940-йил 23-июн
Cларксвилле, Теннессеэ, Америка Қўшма Штатлари
Вафот санаси 1994-йил 12-ноябр
Брентwоод, Уилямсон, Теннесси, AQSH bayrogʻi АҚСҲ
Бўйи 180 см
Вазни 59 кг
Медаллар
Мелбурн 1956, Эстафета 4*100 м, Бронза медал

Биографияси

Рудолф 1940-йил 23-июн куни Теннесси штатининг Сент-Битлаҳм шаҳрида (ҳозирги Кларксвилл, Теннесси штатининг бир қисми)[2][3] вазни 2,0 кг (4,5 фунт) бўлиб муддатидан олдин туғилган. У отасининг икки никоҳидан 22 ака-уканинг йигирманчиси эди[4][5][6]. Вилма туғилганидан кўп ўтмай, унинг оиласи Кларксвиллга кўчиб ўтди[3] у ерда ўсди ва бошланғич ва ўрта мактабларда ўқиди. Унинг отаси Эд, темирйўлчи бўлиб ишлаган ва Кларксвиллда ғалати ишларда ишлаган, 1961-йилда вафот этган; онаси Бланш Кларксвилл уйларида хизматкор бўлиб ишлаган ва 1994-йилда вафот этган[7].

Рудолф эрта болалик давридаги бир қанча касалликлардан, жумладан пневмония ва скарлатинадан азият чекди ва беш ёшида у болалар фалажига (полиомиэлит вируси сабаб бўлган) дучор бўлди[8]. У полиомиэлитдан тузалиб кетди, лекин чап оёғини одатдагидек босиш қобилиятини йўқотди. Болалигининг кўп қисмини ногирон бўлиб ўтказган Рудолф ўн икки ёшга тўлгунга қадар оёғига боғич тақиб юрган. 1940-йилларда Кларксвиллда яшовчи афро-америкаликларга тиббий ёрдам кўрсатилмаганлиги сабабли, Вилманинг ота-онаси уни Кларксвиллдан 80 км узоқликда жойлашган Теннесси штатининг Нашвилл шаҳридаги тарихий „қора“ Меҳарри тиббиёт коллежида (ҳозирги Меҳарри Нашвилл умумий касалхонаси) даволаш учун мурожаат қилишган[6].

Икки йил давомида Рудолф ва унинг онаси заифлашган оёғини тиклаш учун ҳафталик автобусда Нешвиллга боришни. У, шунингдек, оила аъзоларидан кунига тўрт марта уй массажини қабул қилди ва яна икки йил давомида ортопедик поябзал кийиб олди[9]. Меҳаррида олган муолажалари ва кундалик массажлари туфайли 12 ёшида Рудолф полиомиэлитнинг заифлаштирувчи оқибатларини энгишга муваффақ бўлди ва оёқ таянчисиз ёки ортопедик поябзалсиз юришни ўрганди[3][8].

Рудолф болалар боғчаси ва биринчи синфни ўтказиб юборишига сабаб бўлган тез-тез учрайдиган касалликлар туфайли дастлаб уйда таълим олган. У 1947-йилда етти ёшида Кларксвиллдаги Кобб бошланғич мактабида иккинчи синфга ўқишни бошлади[8]. Рудолф Кларксвиллдаги Берт ўрта мактабида ўқиган ва у ерда баскетбол ва енгил атлетика бўйича ўқиган. Ўрта мактабда Рудолф 1958-йилда туғилган биринчи фарзанди Ёландага ҳомиладор бўлиб, у Нашвилдаги Теннесси университетига киришидан бир неча ҳафта олдин[6]. Коллежда Рудолф югуриш бўйича мусобақаларни давом эттирди. Шунингдек, у Делта Сигма Тҳета (ДАТ) клубининг аъзоси бўлди. 1963-йилда Рудолф университетни таълим бўйича бакалавр даражасини олди. Рудолфнинг коллеждаги таълими унинг талабалар стипендияси дастурида иштирок этиши ҳисобига тўланган, бунинг учун ТДУ кампусида кунига икки соат ишлаш керак эди[3][8][10].

Вилма Рудолф (ўнгда)

1961-йил октябр ойида у Шимолий Каролина марказий университети енгил атлетикачиси Уилям Уордга турмушга чиқди, у 17 ойдан сўнг, 1962-йил май ойида „шафқациз ва ғайриинсоний муносабат“[11] туфайли ажрашди.1963-йилда у Роберт Элдрижга уйланди, никоҳда у 4 фарзанд туғди: Ёланда (1958-йилда туғилган, ҳатто Вилманинг биринчи турмушидан олдин), Хуанна (1964-йилда туғилган), Роберт (1965-йилда туғилган), Харри (1971-йилда туғилган). Вилма ва Роберт турмуш қурганларидан 17 йил ўтиб ажрашишди.

1969-йил 25-мартда Монголия почтаси бир қатор почта маркаларини чиқарди (№ 520-527+почта блоки № 120). Вилма Рудолф номинал қиймати 30 монге бўлган № 524 маркада тасвирланган.

1983-йилда Рудолф номи АҚШ Олимпия шон-шуҳрат залига киритилди[12].

1994-йилнинг ёзида, онаси вафотидан кўп ўтмай, Вилмага мия шиши ташхиси қўйилди ва ўша йилнинг ноябр ойида 54 ёшида вафот этди. Рудолфнинг дафн маросимига унинг минглаб мухлислари йиғилди ва Теннесси штатида штат байроқлари ярмига туширилди.1997-йилда Теннесси губернатори Дон Сандқуист 23-июн (Вилманинг туғилган куни) штатда Вилма Рудолф куни сифатида нишонланишини эълон қилди.

Спорт карераси

Рудолф (ўнгда) 1960-йилги Олимпиадада 100 метрга югуришда ғолиб чиқди

16 ёшида у Мелбурн Олимпиадасида АҚШнинг енгил атлетика жамоасини ташкил қилди ва у ерда 4×100 метрга эстафетада бронза медалини қўлга киритди.

1960-йилда Римда бўлиб ўтган Олимпиадада Вилмани ҳақиқий ғалаба кутаётган эди. Ярим финалда 100 метр масофага югуришда у жаҳон рекордини (11,3 сония) такрорлади,2-сентябр куни бўлиб ўтган финалда эса, ҳатто думнинг шамоли (+2,8) бўлишини ҳисобга олсак ҳам, энг юқори натижа-11,0 сонияни кўрсатди.) нормадан ошиб кетди, шунинг учун жаҳон рекорди қайд этилмади. Иккинчи ўринда югуриб келган британиялик 19 ёшли Дороти Химан 0,3 сония ортда қолди.

Вилма Рудолф 1960-йилда

200 метр масофада Вилма ҳам шарциз фаворит эди: 1960-йил июл ойида у жаҳон рекордини ўрнатди-22,9 сония. Дастлабки дастлабки иссиқликда у янги Олимпия рекордини ўрнатди (23,2 сония) ва 5-сентябр куни финалда ҳамма янги жаҳон рекордини кутаётган эди. Бироқ, бу сафар Олимпия стадионида шамол кучли эди, лекин шамол қарши эди, шунинг учун Рудолф атиги 24,0 сонияни кўрсатди, 19 ёшли немис Жутта Хайнедан 0,4 сония олдинда. Америкалик аёллар учун бу 1948-йилда Олимпиада дастурига киритилган 200 метрга югуриш бўйича Олимпия ўйинларидаги биринчи олтин медал эди.

Вилма Рудолф 1961-йил

Вилма 8-сентябр куни Римда 4×100 метрга эстафета финалида учинчи олтин медални қўлга киритди. Дастлабки уч босқичдан сўнг америкаликлар иккинчи ўринни эгаллашди ва Вилма германиялик Гейнедан икки метр орқада эстафетани олди. Бироқ, немис аёл америкалик билан маррага ҳеч нарса қила олмади-Рудолф туфайли АҚШ жамоаси янги жаҳон рекорди (44,5 сония) билан Олимпиада олтинини қўлга киритди. Шуниси эътиборга лойиқки, АҚШ жамоаси бутунлай Теннесси вакилларидан иборат эди: Марта Гудсон,Лусинда Уилямс,Барбара Жонс (бир эстафетада 1952-йилги Олимпия чемпиони) ва Вилма Рудолф. Рудолф худди шу ўйинларда енгил атлетика бўйича учта олтин медални қўлга киритган биринчи америкалик аёл бўлди.

1960 ва 1961-йилларда Вилма Ассоcиатед Пресс маълумотларига кўра энг яхши аёл спортчи сифатида тан олинган

Римдаги ўйинлардан 2 йил ўтгач,Рудолф ўзининг спорт карерасини якунлади ва ниҳоят АҚШ ва СССР жамоалари ўртасидаги учрашувда нутқ сўзлади. Вилманинг 1960-йил июл ойида ўрнатилган 200 м (22,9 сония) рекордини 5 йилдан сўнг машҳур полшалик югурувчи Ирена Шевинска 22,7 сония натижа кўрсатди. 100 метрга югуришда Рудолфнинг 1961-йилда ўрнатилган рекордини (11,2 сония) 1965-йилда Сзевинска ҳам янгилаган (11,1 сония).

Манбалар

  1. ↑ Рудолф // Олимпийская энсиклопедия / Павлов С. П. — М.: Совецкая энсиклопедия, 1980. — 415 с. — С. 299
  2. ↑ „Wилма Рудолпҳ“. спорц-референcе.cом. Спорц Референcе ЛЛC. 2014-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 27-август.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Жамес Э. Ҳаней, „Wилма Рудолпҳ“ ин Смитҳ, Жессиэ Cарниэ, эд.. Нотабле Блаcк Америcан Wомен. Детроит: Андоза:Нп3, 1992 — 958—961-бет. 
  4. ↑ „1960: Рудолпҳ такес тҳирд Олймпиc голд“. ББC. 2020-йил 16-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 9-феврал.
  5. ↑ М. Б. Роберц. „Рудолпҳ ран анд wорлд wент wилд“. ЭСПН. 2016-йил 25-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 9-феврал.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Либерти, Смитҳ 2015.
  7. ↑ Роб Багчи. „50 стуннинг Олймпиc моменц Но35: Wилма Рудолпҳ'с трипле голд ин 1960“. Тҳе Гуардиан (2012-йил 1-июн). 2019-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 21-декабр.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Бренда Меэсе, „Wилма Глодеан Рудолпҳ“ ин Ҳине, Дарлене Cларк, Элса Барклей Броwн, анд Росалйн Терборг-Пенн, эдс.. Блаcк Wомен ин Америcан: Ан Ҳисториcал Энcйcлопедиа. Блоомингтон, Индиана: ИУ Пресс, 1993 — 992—993-бет. 
  9. ↑ Мартҳа Wард Плоwден. Олймпиc Блаcк Wомен. Теннессеэ Стате Университй Либрарй: Андоза:Нп3, 1996 — 121-бет. ИСБН 1-56554-080-8. 
  10. ↑ Смитҳ 2006.
  11. ↑ „Wилма Рудолпҳ’с Сcарс анд Стар: Тҳе Аппреcиатион оф Cомплиcатед Фемале Атҳлетес“. 2020-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 14-ноябр.
  12. ↑ „Wилма Рудолпҳ“. УСАТФ - Ҳалл оф Фаме. 2013-йил 23-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 16-феврал.

Адабиётлар

Ҳаволалар