Vimeiro jangi
Вимеиро жанги — 1808-йил 21-августда Артур Уэлсли генерал Артур Уэлсли (кейинчалик Веллингтон герсоги бўлган) бошчилигидаги инглизлар қўл остида Биринчи империя франсузларга қарши бўлиб ўтган. Унда франсузлар мағлуб бўлишди. Бу жанг франсузларнинг Португалияга биринчи босқинига барҳам берди[1].
| Вимеиро жангги | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | |||||||||
| |||||||||
| Рақиблар | |||||||||
| Франсия империяси | Англия ва Португалия қироллиги | ||||||||
| Қўмондонлар | |||||||||
| Жеан-Андоче Жунот | Артур Уэлсли | ||||||||
| Кучлар | |||||||||
13000-14000 аскар
|
17000-20500 аскар
| ||||||||
| Йўқотишлар | |||||||||
370-450 киши о'лган
|
135 киши о'лган
| ||||||||
Ролиса жангидан тўрт кун ўтгач, Уэлсли армияси Вимеиро қишлоғи яқинида генерал Жуно бошчилигидаги франсуз армияси томонидан ҳужумга учради. Жанг маневр жанги сифатида бошланди, франсуз қўшинлари инглизларнинг чап томонини четлаб ўтиб ҳужум уюштиришга ҳаракат қилишди, аммо Уэллсли ҳужумга қарши туриш учун ўз қўшинини қайта жойлаштиришга муваффақ бўлди. Шу билан бирга, Жуно иккита марказий қисмни жангга олиб кирди, аммо улар сафдаги қўшинларнинг узоқ муддатли зарбалари билан орқага қайтарилди. Кўп ўтмай, қанот ҳужуми тўхтатилди ва Жуно 700 инглиз-португал йўқотишига нисбатан 2000 киши ва 13 тўпни бойбериб, Торрес Ведрас томон чекинди. У ҳеч қандай таъқиб қилинмади, чунки Уэллсли ўрнига сер Гарри Буррард, кейин эса сер Хю Далримпл (бири жанг пайтида келган, иккинчиси кўп ўтмай келган) келган эди[2].
Тарихи
Британия аралашуви Ролиса жанги билан бошланди.
Ролисадан кейин Уэлсли Вимейро яқинида ўз ўрнини эгаллади. Қишлоқни ва ғарбдаги баъзи тизмаларни ушлаб, инглиз қўмондони ғарбдан бироз узоқроқда Макеира кўрфазидаги қирғоқ бошига жойлашди. Уни қўшимча кучларининг кўп қисми 20-августгача этиб келганлиги сабабли, Уэлсли Лиссабонда жанубга қараб юришни режалаштирган эди. Роуленд Хилл, Роналд Кроуфурд Фергюсон, Майлс Нигҳтингалл, Барнард Фоорд Боуз, Катлин Крофурд, Генри Фейн, Роберт Анструтер ва Врот Акланд бошчилигидаги саккизта мустақил пиёда бригадалари Уэллсли кучларининг марказини ташкил этди. Унинг кучини 17 та тўп, Д.Тейлор бошчилигидаги 240 та енгил отлиқлар ва Николас Трант бошчилигидаги 2000 га яқин португал қўшинлари жами 20 000 кишидан иборат эди[1].
Франсузлар етакчиси Жунот ўзининг 14000 кишилик қўшинини Пер Маргарон бошчилигидаги иккита пиёда дивизияси ва отлиқ қўшинлар дивизиясини ташкил қилди. Анри Франсуа Делаборднинг пиёда аскарлари дивизиясида Антуан Франсуа Брениэр ва Жан Гуиллауме Бартҳелемй Томиèрес бошчилигидаги иккита бригада, Луи Анри Лоисоннинг бўлинмаси эса Жан-Батист Солигнак ва Ҳугуэс Шарлот бошчилигидаги иккита бригададан иборат эди. Бундан ташқари, Франсуа Этен де Келлерман тўртта бирлаштирилган баталонлардан ташкил топган 2100 кишилик захирага қўмондонлик қилди. Ушбу бўлинмалар Жунотнинг ҳар бир пиёда баталонидан гранадиэр компаниясини олиш орқали яратилган. Франсузлар улар билан жангга 23 та тўпни олиб кетишди[1].
Уэллсли Анструтер ва Фане бригадаларини Вимейро қишлоғининг кириш қисмига жойлаштирди. Аввалига унинг қолган бешта бригадаси фақат ғарбий тизмани ушлаб турарди. Жуно Вимейрони қўлга олиш учун Томиэр, Солигнак ва Шарлотнинг пиёда бригадаларини юборишни режалаштирган, Брениэрнинг 4300 кишилик бригадаси ва баъзи драгунлар қишлоқнинг шимоли-шарқидаги бўш ҳудудни эгаллаб олиш учун олға юрган. Жуно инглиз қўшинлари қишлоқ ҳудудини эгаллаб олганини англаб этгач, Брениэрнинг ҳужумига ёрдам бериш учун Солигнак бригадасини ўнг томонга юборди. Франсуз қўмондони ўзининг ёнбош ҳаракати ривожланишини кутиш ўрнига, дарҳол шаҳарга ҳужум қилишга қарор қилди[1].
Жанг
Барча дастлабки ҳаракатлар ва қарши ҳаракатлар бир қатор мувофиқлаштирилмаган франсуз ҳужумларига сабаб бўлди. Биринчидан, Томернинг 2100 кишилик бригадаси Британия позициясига яқинлашди. Учта тўп билан қўллаб-қувватланган ва жангарилар томонидан эълон қилинган бригада компаниялар колоннасига айлантирилди.
Франсуз жангчиларига қарши туриш учун Фане тўртта милтиқчилар гуруҳини ажратди (60-пиёда полки ва 95-милтиқ)[3]. Булар сони кўп эди ва франсуз жангчиларидан устун келди.
Кўп ўтмай, худди шундай йўсинда Шарлотнинг бригадаси босиб олинди. Британиянинг ҳалокатли ҳужум оловига самарали жавоб бера олмаган Чарлотнинг одамлари тез орада қочиб кетишди. Бу жангни кузатиб турган ҳамда қарши жанг кетаётганини кўриб, Жунот гранадиэр захирасини ҳужумга қўйди. Дастлабки иккита баталон аввалги бўлинмалар билан бир хил ҳудудга ҳужум қилди ва орқага чекинди. Келлерманн охирги иккита гранадиэр баталонини ўндаги кенгликка жўнатди ва Вимеирога киришга муваффақ бўлди. Аммо ва Акланд бўлинмалари томонидан қарши ҳужумга учраган бу франсузлар ҳам орқага қайтишди. Полковник Тейлорнинг 20-чи полк аскарлари Келлерманнинг чекинаётган қўшинларига зарба бериб, уларни йўқ қилди. Осон муваффақиятларидан ҳаяжонланган инглиз отлиқлари назоратдан чиқиб кетишди. Тез орада улар Маргароннинг франсуз отлиқ дивизиясига қарши тўқнаш келишди ва ўз навбатида тор-мор этилди. Тейлор ҳалок бўлди ва инглиз отлиқлари раҳбарларининг тўрт кишидан биттасини йўқотди[2]. Брениэрнинг одамлари тор жарларни айланиб ўтиш учун узоқроқ йўлни босиб ўтиб вақтдан ютқазганликлари сабабли, Солигнак шимоли-шарқий тизма устига ҳужум қилди. Ушбу бригада учта баталон билан ҳужум тузилмасида қўллаш тактикасини ўзгартирди. Агар франсузлар душман позицияси аниқлангандан кейин сафга киришмоқчи бўлсалар, улар жуда узоқ кутишлари керак эди. Британия қўшинлари томонидан тор-мор этилган Солигнакнинг одамлари қочиб кетишди[2]
Жанг садолари остида юрган Брениэр бригадаси тўртта баталон билан бирга келди. Дастлаб улар катта муваффақият қозонишди ва иккита инглиз баталонини йўқ қилишди. Бу бўлинмалар Солигнак устидан ғалаба қозонганидан сўнг ўз обрўларини тушириб қўйишди. Ғалаба қозонган франсузлар олдинга силжишди, лекин тез тўхтатилди.
Биргаликда учта инглиз баталонининг отишмалари тез орада Брениэрнинг одамларини мағлуб этди. Уэллсли уни таъқиб қилишга ундаган бўлса-да, Буррард франсузларнинг кейинги чекинишига қарши чиқди.Генерал Брениэр бу ҳужумда яраланди ва 71-тоғликлар томонидан асирга олинди[4].
Оқибат
Британиянинг аралашуви Ла Романа бўлинмасини эвакуация қилиш билан давом этди.
Вимеиро
Франсиянинг мағлубиятидан сўнг, Далримпл франсузларга улар кутганидан кўра яхшироқ шартлар таклиф қилди. Синтра конвенсияси шартларига кўра, мағлубиятга учраган армия Британия денгиз флоти томонидан ўлжа, қурол ва жиҳозлар билан Франсияга қайтарилди. Синтра конвенсияси Британияда норозиликка сабаб бўлди. Расмий суриштирув уч кишини ҳам оқлади, аммо ҳарбий идора ва жамоатчилик фикри Далримпл ва Буррардни айблади. Иккаласига ҳам маъмурий лавозимлар берилди ва ҳеч бирига бошқа дала қўмондонлигига қайтиш имконияти берилмади. Келишувга қаттиқ қаршилик қилган Уэлсли Испания ва Португалиядаги қўмондонликка қайтарилди[2]
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Соутҳей 1828б.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Эсдаиле 2003.
- ↑ Бурнҳам 2019.
- ↑ Cрибб 2020.
Адабиётлар
- Бодарт, Гастон. Милитäр-ҳисторисчес Криэгс-Лехикон (1618–1905), 1908. Қаралди: 2021-йил 15-май.
- Бурнҳам. „Тҳе Баттле оф Вимеиро, Португал: 21 Аугуст 1808“ (2019). 2019-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-май.
- Бурнҳам, Роберт. Тҳе Бритиш Армй агаинст Наполеон. Барнслей, Соутҳ Ёркшире: Фронтлине Боокс, 2010. ИСБН 978-1-84832-562-3.
- Cрибб. „Тҳе Баттле оф Вимеиро 21 Аугуст 1808“ (2020). 2021-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-май.
- Эсдаиле, Чарлес Ж.. Тҳе Пенинсулар Wар. Палграве МаcМиллан, 2003. Қаралди: 2021-йил 16-май.
- Флетчер, Иан. Тҳе Энcйcлопедиа оф тҳе Френч Револутионарй анд Наполеониc Wарс Грегорй Фремонт-Барнес: . Санта Барбара: АБC-CЛИО, 2006.
- Соутҳей, Роберт. Ҳисторй оф тҳе Пенинсулар Wар, Неw, ин 6 волумес, Лондон: Жоҳн Муррай, 1828б. Қаралди: 2021-йил 6-май.
- Wеиглей, Русселл Ф.. Тҳе Аге оф Баттлес: Тҳе Қуэст фор Деcисиве Wарфаре фром Бреитенфелд то Wатерлоо. Блоомингтон: Индиана Университй Пресс, 2004. ИСБН 0-253-21707-5. Қаралди: 2021-йил 16-май.