Viruslar sahifasining manbasini koʻrish

'''Viruslar''' ({{lang-la|virus}} — [[Zaharlar|zahar]]) — faqatgina tirik [[hujayra]]larda koʻpayib, [[Oʻsimliklar|oʻsimlik]], [[Hayvonlar|hayvon]] va [[odam]]da [[Yuqumli Kasalliklar|yuqumli kasallik]] qoʻzgʻatuvchi [[mikroorganizmlar]]. Oʻtmishda "Viruslar" [[Termin|atama]]<nowiki/>si har xil [[kasallik]] qoʻzgʻatuvchilarga, ayniqsa, nomaʼlum [[agent]]<nowiki/>larga nisbatan qoʻllangan. [[Fransuzlar|Fransuz]] [[olim]]<nowiki/>i [[Louis Pasteur|L. Paster]] bir qancha [[kasallik]]<nowiki/>larning kelib chiqishida [[bakteriyalar]]ning rolini isbotlab berganidan soʻng viruslar [[tushuncha]]<nowiki/>si "[[Mikroorganizmlar|mikrob]]" soʻzining sinonimi sifatida qoʻllanila boshlandi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi bu ikki guruh agentlari, yaʼni [[bakteriyalar]] bilan viruslar oʻrtasidagi muhim farq rus olimi D. I. Ivanovskiy ([[1892]]) va keyinchalik boshqalar [[tamaki mozaikasi]] hamda juft [[tuyoq]]<nowiki/>li [[hayvonlar]]<nowiki/>ning oqsil kasali qoʻzgʻatuvchilari bakterial suzgʻich ([[filtr]])dan oʻtishini isbotlagach, aniqlandi.

Viruslar tabiatda keng tarqalgan, [[odam]], [[hayvonlar]] va [[oʻsimliklar]]<nowiki/>da har xil ogʻir [[kasallik]]<nowiki/>larni paydo qiladi. Ular maxsus tarqatuvchi yoki mexanik yoʻl bilan tarqaladi. Koʻpchilik Viruslar yillab tiriklik xususiyatini yoʻqotmaydi, qulay sharoitga (tirik hujayraga) tushib qolishi bilan kasallik qoʻzgʻata boshlaydi. Ayrim Viruslar (masalan, [[gripp]] viruslar) tashqi muhitda oʻz [[xususiyat]]<nowiki/>ini yoʻqotadi. Viruslar qoʻzgʻatadigan kasallikning paydo boʻlishiga koʻpincha faqat bitta virus zarrasi sabab boʻlishi mumkin. Masalan, bitta poliomiyelit virusi zarrasi (molekulasi)dan bir necha soatda milliardlab viruslar vujudga keladi. Viruslarning koʻpayishi sitoplazmadagi aminokislotalar bilan bogʻliq. Millionlab viruslar molekulalari yigʻindisi [[mikroskop]] ostida [[kristallar]] yoki [[X-tanachalar]] shaklida koʻrinadi. Kasallik holatini qoʻzgʻatish xususiyati, kasallik qoʻzgʻovchi boshqa agentlarga nisbatan juda kichikligi va odatdagi sunʼiy ozuqali muhitda rivojlanmasligi viruslarning oʻziga xos xususiyatidir. Faqat baʼzi bakteriofaglar bundan mustasno, ularni lab. sharoitida koʻpaytirish mumkinligi isbotlangan. [[Laboratoriya]]<nowiki/>da oʻrganish imkoniyati boʻlgan barcha viruslar har xil fizik usullar bilan birmuncha aniq "oʻlchangan". Ularning [[diametr]]<nowiki/>i 10—300 mkm. Tayoqcha, [[shar]] yoki ipsimon shaklda boʻladi. Oʻsimlik va hayvonlarda kasallik qoʻzgʻatuvchi koʻpgina Viruslar yumaloq shaklda. Bugʻdoy va beda mozaikasi viruslar tashqi koʻrinishi bilan bakteriya tayoqchasi yoki oʻqqa oʻxshaydi. Viruslar tuzilishini elektron [[mikroskop]] va rentgenda tadqiq qilish orqali baʼzi nozik tarkibiy qismlari aniqlangan. Ularning hammasida ichki modda, asosan [[Nuklein kislotalar|nuklein kislota]]<nowiki/>dan iborat boʻlib, u oqsil qobiq bilan oʻralgan. Bir necha [[Tur (biologiya)|tur]] Viruslarning kimyoviy tarkibi oʻrganilgan, xolos. Vaksinalar Viruslarning tuzilishi ham, chamasi oddiy bakteriyalarniki kabi murakkab. Uning tarkibida [[nukleoproteidlar]], [[uglevodlar]] va [[lipidlar]] bor. Nuklein kislotasi [[Dezoksiriboza|dezvksiriboza]] shaklida, lipoidlar guruhi esa xolesterol, fosfolipid va neytral moy koʻrinishida uchraydi. Fitopatogen viruslar tarkibida [[Ribonuklein kislotalar|ribonuklein kislota]] (RNK), hayvon va odamlarda kasallik qoʻzgʻatuvchi Viruslarda esa [[Ribonuklein kislotalar|RNK]] yoki [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] ([[Ribonuklein kislotalar|Ribonuklein kislota]]) ([[dezoksiribonuklein kislota]]) bor. Baʼzi viruslar tozalangan preparatlar holida olinib, ularning bir qismi toza haqiqiy kristallar (mas., tamaki nekrozining Viruslar), boshqalari esa suyuq kristallar (masalan, tamaki mozaikasi viruslar) yoki shakleiz choʻkmalar hosil qiladi. Viruslarni ajratib olish va tozalash uchun ultratsentrifugalanadi, turli xil fizik-kimyoviy usullardan foydalaniladi.

Viruslarning [[tasnif]]<nowiki/>i ([[klassifikatsiya]]<nowiki/>si) va ularni ifodalaydigan belgilar hali qabul qilinmagan. Ularga ham xuddi hayvonlar va oʻsimliklarga beriladigan tur va turkum nomi beriladi, xalq ifodalari, har xil qisqartmalardan foydalaniladi, kasallanuvchi organizmning turkum nomi bilan atalib, yoniga raqam qoʻyiladi yoki Viruslar morfologik, kimyoviy xossalari va reproduktiv xususiyatlariga binoan urug va oilalarga birlashtiriladi. Viruslar urugʻining [[Lotin tili|lotincha]] nomiga virus soʻzi (mas., [[Enteroviruslar|Enterovirus]]), oilasi nomiga viridae soʻzi (masalan, Poxviridae) qoʻshilib yoziladi.

Viruslar organizmga har xil yoʻllar bilan kiradi, viruslar oʻsimlik hujayralariga chetdan faqat ular shikastlanganida kirishi mumkin. [[Gripp]] viruslar va boshqalarda [[hujayra]] qobigʻini buzish xususiyatiga ega boʻlgan fermentlari bor. Viruslar [[organizm]]<nowiki/>ga kirgach, infeksiyanint latent yoki yashirin davri boshlanadi. Koʻpgina viruslar hujayralarda toʻplanib, hujayra ichida oʻziga xos tarkibiy qismlar hosil qiladi (qarang [[Virusli granulyoz]]). Viruslar bilan zararlangan oʻsimliklar, odatda, butun hayoti davomida infeksiya oʻchogʻi boʻlib qoladi. Viruslar ekologik, biologik va boshqa. omillar taʼsirida vujudga keladigan kuchli oʻzgaruvchanlikka ega. Viruslar tabiatda keng tarqalgan boʻlib, ular juda koʻp xoʻjayinga ega. Asosan, soʻruvchi hasharotlar, kanalar va nematodalar bilan tarqaladi. Baʼzi viruslar urugʻlar orqali tarqaladi va deyarli barcha viruslar kasal oʻsimlik jinssiz koʻpaytirilganda avlodga oʻtadi. Viruslarning [[Patologiya|patologik]] taʼsiri xilma-xil boʻlib, asosan, ularning koʻpayishidan xoʻjayin organizmida yuz beradigan oqsil va nuklein almashinuvining buzilishi bilan belgilanadi (qarang [[Virusli kasalliklar]]). Viruslarni [[virusologiya]] [[fan]]<nowiki/>i oʻrganadi.

== Yana qarang ==

* [[Virusologiya]]
* [[Mikroorganizmlar]]

== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* M etyuz R., Virusi rasteniy, per. s angl., M., 1973; Virusi i mikrobi v jizni rasteniy [Sb. st.), Kishinev, 1981.
{{chala}}

[[Turkum:Viruslar]]
[[Turkum:Virusologiya]]
[[Turkum:Bakteriyalar]]
[[Turkum:Kislotalar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar]]
[[Turkum:Biologiya]]
[[Turkum:Kasalliklar]]
[[Turkum:Kasallik qoʻzgʻatuvchi:Bakteriya]]
[[Turkum:Biologiyaga oid chala maqolalar]]