Vyetnam raqamlari
Ветнам рақамлари маҳаллий Ветнам рақамларининг комбинацияси ва Хитойдан олинган ҳисоблаш тизимлари.
Умумий маълумот
Синосферанинг бошқа тиллар орасида, масалан, япон ва корейс, маҳаллий ёки ўзлаштирилган ҳисоблаш тизимларидан фойдаланиш кенг тарқалган ва ўзлаштирилган сўзлардан кўпроқ фойдаланилади. Ветнамда Хитой тизими камроқ тарқалган. Бирдан минггача рақамлар одатда ветнам тилида ифодаланади ва фақат миллион каби катта рақамлар кенг тарқалган.
Замонавий Ветнам тили куокнгйўзгартирилган лотин ёзувида ёзилган ва юз йил олдин ёзилган матнларда ҳам улар хитойча белгиларда иэроглифлар ва Ветнам тилини ёзиш учун мослаштирилган иэроглифлар ёзган тй-ном. Бундан ташқари, биринчи навбатда хитой рақамлари, иккинчидан эса Ветнам рақамлари ёзилган.
Рақамлар
Синосферанинг бошқа халқлардан фарқли ўлароқ, Ветнамликлар ўн минглаб одамларни иккинчи тоифа деб ҳисоблайдиган хитойлар, корейслар ва японияликлардан фарқли ўлароқ, тоифадаги учта белгини ажратиб кўрсатишади:: 100000 (10 × 10 000);
- 100000 (японча: 10万, 10 × 10 000) ;: 100000 (100 × 1000) .
Ветнам тилида 123123123 рақами қуйидагича ёзилади:
- ветнамча: мộт трăм ҳаи мươи ба триệу мộт трăм ҳаи мươи ба нгҳìн (нгàн) мộт трăм ҳаи мươи ба,
- ти-ном: 𠬠𤾓𠄩𨒒𠀧兆𠬠𤾓𠄩𨒒𠀧𠦳𠬠𤾓𠄩𨒒𠀧,
Хитой, корейс ва япон тилларида бу рақам қуйидаги тоифаларга бўлинади: „1гāн2312й3123“ (1 юз миллион, 2312 ўн минг 3123). 21-асрда Тайван Республикасида „кáн“ белгиси 10 12 деб белгиланган ва ХХРда у кўпинча 10 6 га тенг деб ҳисобланади.
Хитой рақамлари маҳаллий рақамлар билан бир қаторда кенг қўлланадиган корейс ва япон тилларидан фарқли ўлароқ, Ветнамда улардан фойдаланиш доираси сезиларли даражада чекланган. Синицизмлар фақат минглар тоифасини кесиб ўтгандан кейин фаол қўлланади: ўн минг (Вạн, л , ванг), юз миллион (ức, н , йк), триллион (триệу, нà) . Бироқ, бу сўзлар ҳам аста-секин қўлланилмай қўйган.
Баъзи Хитой рақамлари Ветнам рақамлари билан ўхшаш: ўн триллион (мườи триệу , 🨒дàн, мёи [Ветнамча] ] чеу [Ч. ]) .
Қуйидаги жадвалда энг кўп ишлатиладиган шакллар яшил ва қалин ранглар билан таъкидланган. Талаффузда диалектал номувофиқликлар мавжуд бўлса, вариантлар эслатмаларда берилади. Ветнамча сўзларнинг талаффузи Ветнам-Ўзбек амалий транскрипсиясига мувофиқ кўрсатмада берилган.
| Сонлар | Хитойча | Қадимги шакли | Эслатма | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Хантии | Куокнги | Тии Ном | Куокнги | ||
| 0 | 空 • 〇（零） | кҳôнг • линҳ | — | — | Илмий соҳаларда қўлланади |
| 1 | 一（壹） | нҳấт | 𠬠 | мộт | |
| 2 | 二（貳） | нҳị | 𠄩 | ҳаи | |
| 3 | 三（叄） | там | 𠀧 | ба | |
| 4 | 四（肆） | тứ | 𦊚 | бốн | 20 дан катта сонларда „тứ“ деб ўқилади. |
| 5 | 五（伍） | нгũ | 𠄼 | нăм | Ҳаной лаҳжасида „беш“ (5.15.25.35..) билан тугайдиган икки хоналисонда бўлса „лам“ (лăм) деб айтилади. |
| 6 | 六（陸） | лục | 𦒹 | сáу | |
| 7 | 七（柒） | тҳấт | 𦉱 | бảй | Бази шеваларда „бẩй“ (бей).деб ҳам ўқилиши мумкин |
| 8 | 八（捌） | бáт | 𠔭 | тáм | |
| 9 | 九（玖） | cửу | 𠃩 | чíн | |
| 10 | 十（拾） | тҳậп | 𨒒 | мườи | |
| 100 | 百（佰） | бáч | 𤾓 • 𠬠𤾓 | трăм • мộт трăм | хитойчада „бат“ (百) қийин сўзларда кўпинча морфема сифатида ишлатилади. |
| 1,000 | 千（仟） | тҳиêн | 𠦳 • 𠬠𠦳 | нгҳìн (нгàн) • мộт нгҳìн (нгàн) | "Тҳиэн", „бат“ сўзидек сон маносида кам ишлатилади. |
| 10,000 | 萬 • 𠬠萬 | вạн • мộт вạн | 𨒒𠦳 | мườи нгҳìн (нгàн) | "Мўт"; „мўт ван“ (𠬠萬) – эски ветнам сўзи. |
| 100,000 | 億 • 𠬠億 • 𨒒萬 | ức • мộт ức • мườи вạн | 𤾓𠦳 • 𠬠𤾓𠦳 | трăм нгҳìн (нгàн) • мộт трăм нгҳìн (нгàн) | "Миий" ва „мўт“ – эски ветнам сўзи . |
| 1,000,000 | 兆 • 𠬠兆 • 𠬠𤾓萬 | триệу • мộт триệу • мộт трăм вạн | — | — | "Мўт" и „чам“ – эски ветнам сўзи. |
| 10,000,000 | 𨒒兆 | мườи триệу | (ветнамскиэ + китайскиэ) | (ветнамскиэ + китайскиэ) | "Миий" – эски ветнам сўзи. |
| 100,000,000 | 𤾓兆 | трăм триệу | (ветнамскиэ + китайскиэ) | (ветнамскиэ + китайскиэ) | "Чам" – эски ветнам сўзи. |
| 1,000,000,000 | 秭 | тỷ | — | — | |
Бошқа рақамлар
- 20 дан катта рақамлардаги якуний бирлик „мốт“ деб ўқилади.
- 20 дан катта бўлган охирги тўртта „тư“ деб ўқилади.
- 10 дан катта бўлган охирги бешлик „лăм“ деб ўқилади.
- 20 дан катта рақамларда ўнта „мươи“ деб ўқилади.
Тартиб рақамлар
Ветнамча тартиб рақамлар одатда хитойча „тхи“ префикси билан бошланади, бирлик „нят“ деб ўқилади ва тўрттаси – „ти“ (тư, сн); деуcе – „ни“ (нҳì, мн). Бошқа ҳолларда маҳаллий ўқишлар қўлланади.
| Рақам | Қуоcнгй | Хон – ном |
|---|---|---|
| 1-чи | мíшī | |
| 2 | • | мàи🄩 • мìнì |
| 3 | мí🀧 | |
| 4 | мíнжи | |
| 5 | мí🄼 | |
| Н | м… |