Wayang kulit
Wаянг кулит — Индонезиянинг анъанавий санъат дурдоналаридан бири бўлиб, қўғирчоқ сояси театри ҳисобланади. Асосан Марказий ва Шарқий Жавада ривожланган. Ява э'тиқодлари ва адабиётида wаянг кулит Понорого зодагон Аря Wираражанинг авлоди бўлган Сунан Кали Жага томонидан яратилган, у Вали Сонго номи билан ҳам машҳур. Сунан Калижага Wаянг Беберни ёқтирувчи Жаwа жамиятини кузатганда, Исломда қоғозга расм чизиш ҳаром ҳисобланган, шунинг учун Сунан Калижага дастлаб Далуангдан (Понораган қоғози) орқали қўғирчоқлар тайёрлаган. Кейинчалик, у эчки терисидан ҳам фойдаланган, бундан ташқари, бу Ислом маданияти белгиси сифатида ҳам қўлланилган.
Wаянг "Ма Ҳянг " сўзидан келиб чиққан бо'либ, руҳ, Тангри ёки Қодир Худога томон деган ма'нони англатади. Wаангни явача атама сифатида талқин қиладиганлар ҳам бор, бу "соя" деган ма'нони англатади, чунки томошабинлар қўғирчоқни экран ортидан ёки фақат унинг соясидан ҳам томоша қилишлари мумкин. Wаянг кулитни қўғирчоқбоз ижро этади, у шунингдек, бир гуруҳ наягалар ижро этган гамелан мусиқаси ва қўшиқчилар куйлаган қўшиқлар жўрлигида ваанг қаҳрамонлари диалогларининг ҳикоя ижро этувчиси ҳисобланади. Қўғирчоқбоз оқ матодан ясалган экраннинг орқасида соя қўғирчоғини ижро этади, унинг орқасида электр чироқ ёки мой чироқ ( бленcонг ) ёритилади, шунда экраннинг нариги томонидаги томошабинлар унинг соясини кўриш имкониятига эга бўладилар.Wаанг ҳикоясини ( о'йинини ) тушуниш учун томошабинлар тасвирлари экранда пайдо бўладиган Wаанг қаҳрамонлари ҳақида ма'лумотга эга бўлиши керак.
Умуман олганда, Wаанг Маҳабҳарата ва Рамаяна ҳикояларидаги парчалардан ижро этилади, лекин бу стандартлар билан чекланмайди, қўўирчоқбоз ҳам каранган (композиция) ўйнаши мумкин. Ба'зи ҳикоялар Панжи ҳикоясидан, шунингдек, Ислом, Христианлик, Ҳиндуизм, Буддизм динига оид ма'навий ҳикоялардан олинган.
Wаянг Кулит театри 2003-йил 7-ноябрда ЮНЕСКО томонидан қимматли ва қадрли ҳикоялар мероси ( Инсониятнинг оғзаки ва номоддий меросининг дурдона асари ) соҳасидаги ажойиб маданий иш сифатида тан олинган. Wаянг кулит Жаванинг марказий ва шарқий қисмида кўпроқ машҳур, Wаянг голек эса Г'арбий Жавада кўпроқ ижро этилади.
Тайёрланиш жараёни
Wаянг кулит сигир терисидан тайёрланган бўлиб, терига ишлов берилган, ҳар бир қўғирчоқ учун тахминан 50 х 30 см ўлчамдаги варақ териси, кейинчалик ишлатиладиган асбоб-ускуналар билан о'йилган, сифатли пўлатдан ясалган учли темир билан ишлов берилган. Бу пўлат олдиндан ҳар хил шакл ва ўлчамларда тайёрланади, ба'зилари о'ткир, текис, кичик, катта ва бошқа шаклларда бўлиб, уларнинг ҳар бири алоҳида вазифага эга.
Дастлаб, қўғирчоқлар тешиклардангина иборат бўлиб , кейинчалик тешик учун атайлаб қилинган ўйма нақш турлари кенгайди. Кейин қўллар каби тана қисмларини ўрнатиш амалга оширилди, қўлларда, юқори елка қисм ва тирсакларда иккита улагичлар ўрнатилди ва бу буфало шохи ёки сигирдан ясалган кичик винт билан ҳаракатлантириш вазифасида уланган..Ҳаракатлантиришдаги сопи ҳам буйвол шохидан қилинган ва олтин ранг одатда прада ёрдамида, я'ни олтин рангли қог'озга ёпиштирилган ёки бронза эритмасидан тайёрланган. Прададан фойдаланилган қўғирчоқлар бронзага қараганда узоқ вақт сифатини йўқотмайди.
Минтақалар бўйича соя қўғирчоқларининг турлари
- Wаянг кулит Гаграг Кеду
- Wаянг кулит Гаграг Ёгякарта
- Wаянг кулит Гаграг Суракарта
- Банюмасан Гаграг чарм қо'г'ирчоқ
- Шарқий Жава Гаграг тери қўғирчоқ
- Пурwо чарм қўғирчоқ (Понорого)
- Wатанг Круcил
- Wаянг Клитик
- Wаянг Канcил
- Wаянг Сулуҳ
- <у>Wаянг Кулит Бали</у>
- Банжар сояли қо'г'ирчоқ (Жанубий Калимантан)
- Wаянг Палембанг (Жанубий Суматра)
- Бетави Ваянг (Жакарта)
- Cиребон сояли қўғирчоқ (Г'арбий Жава)
- Сасак чарм қўғирчоқ (Ломбок)
- Wаянг Кулит Мадура(ё'қолган)
- Wаянг Сиам (Келантан, Малайзия)
Соя қўғирчоқбоз
Қўғирчоқбоз - wаянг кулит (wаянг пурwа) ижросининг энг муҳим қисмидир. Ява терминологиясида даланг (тўсиқ) нгу дҳал пиwу ланг қисқартмасидан келлиб чиққан. Нгудҳал демонтаж ёки тарқатиш, пиwуланг эса та'лим, билим, ма'лумот деган ма'нони англатади. Демак, Wаанг кулит спектаклида қўғирчоқбознинг мавжудлиги нафақат томоша (ижро этиш) жиҳатида, балки йўл-йўриқ ҳамдир. Шунинг учун, қўғирчоқбоз ижро этишнинг бир жиҳати сифатида қўғирчоқбозлик техникасини ўзлаштиришдан ташқари, билимдон ва ўйинга яхши та'сир ўтказа оладиган одам бўлиши керак.
Ўзининг чўққисига чиққан ва афсонавий бўлган соя қўғирчоқбозларининг орасида марҳум Ки Тристути Рачмади (Соло), марҳум Ки Нарто Сабдо (Семаранг, яккахон услуб), марҳум Ки Суроно (Банжарнегара, Банюмас услуби), марҳум Ки Тимбул Ҳади бор. Прайитно (Ёгякарта), марҳум Ки Ҳади Сугито (Кулонпрого, Ёгякарта), Ки Соэпарман (Ёгякарта услуби), Ки Аном Сурото (яккахон услуб), марҳум Ки Мантеб Соэдхарсоно (Яккахон услуб), Ки Энтҳус Сусмоно, Ки Агус Wиранто, марҳум Ки Сулеман (Шарқий Жава услуби), марҳум Ки Сугино Сисвоcарито (Банюмас услуби), афсонавий қўшиқчи - марҳум Нйи Тжондролукито улкан ҳисса қўшган.
Яна қаранг
- Қо'г'ирчоқ фигуралари ро'йхати
- Кетопрак
- Лудрук
- Қўғирчоқ театри
- Қўғирчоқ одамлар