William Fox
Wиллиам Фох (талаффузи: Уилям Фокс; 1812-йил 20-январ — 1893-йил 23-июн) — янги зеландиялик сиёсатчи.
Ёшлиги
Wиллиам Фох 1812-йил 2-сентябрда Англиянинг Саут Шилдс шаҳарчасида (ўша пайтда — Дурҳам округи) тинчлик судяси ва округ кенгаши раисининг ҳудудий армия бўйича ўринбосари Жорж Тауншенд Фох ва унинг рафиқаси оиласида туғилган. Энн Стоут Cрофтон[1][2]. У Дурҳам олий классик мактабида, кейин эса Оксфорд коллежларидан бирида таҳсил олган. 1832-йилда бакалавр даражасини, 1839-йилда эса магистр даражасини олди[2].
Кейинчалик у ўқитувчилик фаолияти билан шуғулланган (қонунни ўқинг), ҳуқуқшунос эди. 1842-йилда Фох Сара Халкга турмушга чиқди ва бир неча ой ўтгач, улар Веллингтонга кўчиб ўтдилар ва у эрга 1842-йил 7-ноябрда келишди. Жўнаб кетишидан сал олдин Фох ўзининг „Колонизация ва Янги Зеландия“ рисоласини нашр этди, унда Янги Зеландия олий маълумотли, ақлли маҳаллий аҳоли ва муҳожирларнинг юқори синфига эга идеал колония сифатида тақдим этилган эди, бироқ у ерга жойлашиб, уни хафа қилди. аҳоли пунктларининг примитивлиги ва тараққиётнинг йўқлиги[2].
Сиёсий фаолияти
Янги Зеландияга кўчиб ўтгандан сўнг, Фох қисқа муддат адвокат сифатида шуғулланган, аммо Бош судя Wиллиам Мартинга яхши обрўга қасамёд қилишдан бош тортган ва журналист бўлиб, бу касбни тарк этишга мажбур бўлган. Бу йилларда у маори муаммоси билан ҳам қизиқиб, туб аҳоли эр ҳуқуқини фақат улар эгаллаб олган ёки ўзлаштирган ерларгагина сақлаб қолиши керак деган ғояни ҳимоя қилди[1] . 1843-йилда у Нелсондаги Янги Зеландия компаниясининг агенти бўлди, у инглиз инвесторлари учун эр сотиб олди ва муҳожирларнинг кўчиб ўтишини таъминлади[3] ва 1850-йилда колония конституциясини тарғиб қилиш учун Англияга жўнади, бу эса ўз-ўзини ҳимоя қилади. -ҳукумат. Бундан ташқари, у Ню-Плимут мустақил провинсиясини яратишга эришди. 1851-йилда Англияда бўлганида Фох ўзининг "Янги Зеландиянинг олти колонияси" асарини нашр этди.инглизча: Тҳе сих cолониэс оф Неw Зеаланд), унда у Маори сиёсати ва мустамлака маъмуриятига бўлган муносабатини баён қилди. Фохнинг сўзларига кўра, маори ирқлари йўқ бўлиб кетиш ёки европаликлар билан ассимиляция қилиш орқали йўқ бўлиб кетадиган ирқ эди[1]. Янги Зеландиянинг туб аҳолиси, унинг сўзларига кўра, ибтидоий технологиялар ва маданиятга эга эди ва маори аёллари оғир меҳнат билан оғриган, бу эса халқнинг ёшариши ва тикланишига тўсқинлик қилган. Унинг фикрича, энг яхши йўл маори ва европаликларнинг ягона иқтисодиёт ва ишчи кучига интеграциялашуви эди. Мустамлакачи ҳукумат, ўз навбатида, маорилардан эрни тезда сотиб олиб, уни европалик мустамлакачиларга тақдим этиши керак эди[2]. Фох губернатор Жорж Грейнинг мухолифларидан бири эди ва уни Маори эрларини сотиб олишда секин бўлгани учун танқид қилди[1].
Фох 1854-йилда Янги Зеландияга қайтиб келди ва Веллингтон провинция кенгашига сайловда[1] қозонди. 1855-йил декабр ойида у Янги Зеландия Вакиллар Палатасида Wангануи сайлов округи вакили бўлди. Унинг сиёсий фаолиятининг асосий таркибий қисмларидан бири муҳим қонун чиқарувчи ваколатлар ва молиявий назорат функцияларини вилоятларга ўтказишдан иборат бўлган вилоят мустақиллиги ғоясига содиқлик эди.
Премерлик йиллари
1856-йил 20-майда бир неча ой парламент аъзоси бўлган Фох Янги Зеландия Бош вазири бўлди. Шунга қарамай, у ўз лавозимида бор-йўғи икки ҳафта қолишга муваффақ бўлди, шундан сўнг Эдвард Стаффорд янги бош вазир этиб сайланди. Фох очиқчасига Маори урушларига қарши чиқди ва 1860-йилда мухолифатнинг норасмий раҳбарига айланди. У 1859-йилда маҳаллий бошлиқнинг хоҳишига қарши Хуитара яқинидаги эр сотиб олишни очиқ танқид қилди, бу эса маҳаллий аҳоли билан тўқнашувларга олиб келди. Бунинг учун Фох ва унинг ҳамкасблари „Фило-Маори“ лақабини олдилар (инглизча: пҳило-Маори), яъни маори тарафдорлари, гарчи улар биринчи навбатда прагматизм ва сиёсий оппортунизм томонидан бошқарилган бўлса ҳам[1].
Стаффордга қарши кампанияни бошқариб, 1861-йил 12-июлда Фох яна бош вазир бўлди. Ҳокимиятга келгач, у маҳаллий аҳолига ўз сиёсий тақдирини мустақил белгилаш ҳуқуқини бериш мақсадида Маори округларида (махсус маори ассамблеяларини назарда тутади) „янги муассасалар“ яратиш сиёсатини эълон қилди. Ҳукумат, шунингдек, маорилардан ер сотиб олишни вақтинча тўхтатишни таклиф қилди, чунки бу улар ва европалик мустамлакачилар ўртасида доимий тўқнашувларга олиб келди. Аммо Жорж Грей Янги Зеландия губернатори этиб қайта тайинланганидан сўнг, Фох ҳукуматнинг Британия қўлида бўлган маори сиёсатини белгилаш учун конституциявий ваколатлари йўқлигини ва фақат губернаторга маслаҳат бериши мумкинлигини айтди, у тез орада уни шахсий назорати остига олди[2]. 1862-йил 6-августда парламент Фохнинг Британия ҳукуматидан Янги Зеландия ҳукуматига тубжойларнинг ишлари устидан тўлиқ назоратни беришни сўраш ҳақидаги илтимосини рад этганидан сўнг (парламент аъзоларининг овозлари тенг бўлинган, шунинг учун спикернинг овози ҳал қилувчи аҳамиятга эга эди), Фох истеъфога чиқишга мажбур бўлди. ва унинг ўриндиғини Алфред Дометт эгаллаган. Истеъфога чиқишнинг яна бир сабаби шундаки, унинг ҳукумати Вайкато можаросини молиялаштириш учун мас’ул деб ҳисобланган, гарчи кўплаб Янги Зеландия сиёсатчилари буни Британия ҳукуматининг ваколати деб ўйлашган[1].
Бир йил ўтгач, Фох мустамлака котиби бўлди ва янги бош вазир Фредерик Уитакер даврида маҳаллий аҳолининг ишлари учун мас’ул бўлди. 1861-1862 йилларда Фох Маори туманларини кезиб, ҳукумат функцияларини маҳаллий аҳолидан эрларни мусодара қилишни давом эттирган ҳамкасбларига топширди (1864-йилда деярли 1,2 миллион гектар эр мусодара қилинди, уларда ҳимоя қилиш учун ҳарбий аҳоли пунктларини яратиш режалаштирилган эди. колония чегаралари)[1]. Натижада, бу ҳаракатлар учун жавобгарлик Фохнинг ўзига юкланган, аммо у уларнинг ташаббускори бўлмаган[2]. "Янги Зеландия уруши " китобидаинглизча: Тҳе wар ин Неw ЗеаландЯнги Зеландиядаги уруш), 1866-йилда нашр этилган, у янги можарони бошлашда маориларни айблади, шунингдек, ерларни мусодара қилишни қўллаб-қувватлади. 1864-йил 24-ноябрда Бош вазир Уитакер истеъфога чиққанидан сўнг, Фох ҳам ўз лавозимини тарк этди ва чет элга кетди ва Янги Зеландияга фақат 1867-йилда қайтиб келди.
1868-йил июн ойида у Рангитикеи сайлов округи бўйича парламентга қайта сайланди ва мухолифат лидери бўлди. 1869-йилда у ва унинг тарафдорлари ҳукуматга ишончсизлик вотумини ўтказишга муваффақ бўлди ва 1869-йил 28-июнда учинчи марта мамлакат бош вазири бўлди. Фохнинг бош вазирлигининг бошида маори ва европаликлар ўртасидаги тўқнашувлар деярли тўхтади, шунинг учун унинг ҳукумати мудофаа сиёсатига риоя қилган ҳолда ҳарбий харажатларни қисқартирди. Шу билан бирга, Фох Британия ҳукуматини қолган қўшинларини Янги Зеландиядан олиб чиқишга кўндиришга ҳаракат қилди (бу уриниш муваффақияциз тугади)[2]. Учинчи бош вазирликнинг бошқа ютуқлари Янги Зеландия университети тўғрисидаги қонун ва эрни рўйхатга олиш тўғрисидаги қонуннинг қабул қилиниши эди. Муваффақиятли мухолифат фаолиятига қарамай, Фох мамлакат сиёсатини белгилаб берган шахс эмас эди: бу соҳада ташаббус унинг ҳукуматида ғазначи бўлиб ишлаган Юлий Вогелга ўтди. Чет элга кўплаб саёҳатлар ва сиёсий лойиҳалар билан оммавий нутқ сўзлаш орқали Вогел аста-секин Янги Зеландия сиёсий элитаси орасида сезиларли қўллаб-қувватлади. Шунинг учун, 1872-йилда у Фохга қарши чиққанида, иккинчиси ўша йилнинг 10-сентябрида истеъфога чиқишга мажбур бўлди ва ҳокимиятда атиги уч ҳафта давом этган Эдвард Стаффордга бош вазирликни берди[2].
1873-йил феврал ойида мамлакатдаги сиёсий инқироздан сўнг, бош вазир Жорж Уотерхаус кутилмаганда ўз лавозимини тарк этганида ва Юлий Вогел чет элда бўлганида, Фох губернатор Жорж Боwем томонидан янги ҳукумат тузишни сўради. Натижада, 1873-йил 3-мартда Фох яна тўртинчи марта Янги Зеландия Бош вазири бўлди. Бироқ, Вогел мамлакатига қайтиб келгач, у 1873-йил 8-апрелда ўз лавозимини тарк этишга мажбур бўлди[2] .
Ҳаётнинг кейинги йиллари
1874-йил охирида Фох парламентни тарк этишга қарор қилди ва кейинги йил Британияга жўнади, у ерда олти ой давомида Бирлашган Қиролликда фахрий ўқитувчи бўлган (инглизча: Унитед Кингдом Аллианcе), 19-асрнинг ўрталарида пайдо бўлган вазминлик ҳаракати (уйга қайтганидан сўнг, у Янги Зеландиядаги шунга ўхшаш ташкилотнинг биринчи президенти бўлди)[2].
1875-1876 йиллардаги умумий сайловларда , чет элда бўлганида, Фох 1877-йилги сессиягача йиғилишларда қатнашмаган бўлса-да, Wангануи сайлов округи бўйича парламент аъзоси этиб қайта сайланди. 1879-йилда у мухолифат раҳбари этиб сайланди ва ўша йили Жорж Грей ҳукуматини истеъфога чиқаришга мажбур қила олди. Фох эрта парламент сайловларида ўз ўрнини қўлга кирита олмади ва парламентни тарк этишга мажбур бўлди, унинг фикрича, бу унинг сиёсий карерасини тугатди. 1879-йилда у Авлиё Майкл ва Санкт-Жорж ордени билан тақдирланган ва 1880-йилнинг май ойида у Рангитикеи туманидан (парламент бир йилдан кейин тарқатиб юборилган) бўлса-да, парламент аъзоси этиб қайта сайланган. 1881-йилги сайловда мағлуб бўлгач, Фох ҳеч қачон сиёсатга қайтмади[2].
1880-йилларда у Ғарбий қирғоқ комиссиясида ишлаган (инглизча: Wест Cоаст CоммиссионҒарбий қирғоқ комиссияси), Таранаки минтақасида эр низоларини ҳал қилиш билан шуғулланган. 1887-йилда Фох Оклендга кўчиб ўтди. У 1893-йил 23-июнда хотини вафотидан роппа-роса бир йил ўтиб вафот этди[2].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 „Wиллиам Фох“ (эн). Неw Зеаланд Ҳисторй Онлине. 2012-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 2-апрел.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 „Фох, Wиллиам 1812? - 1893“ (эн). Диcтионарй оф Неw Зеаланд Биограпҳй. 2012-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 2-апрел.
- ↑ „Wиллиам Фох - Паинтер анд Премиэр“ (эн). Натионал Либрарй оф Неw Зеаланд. 2012-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 2-апрел.