Wilsonning 14 nutqli dasturi sahifasining manbasini koʻrish

[[file:President Woodrow Wilson (1913).jpg|thumb|AQSh prezidenti [[Woodrow Wilson|Vudro Vilson]]]]

[[Birinchi jahon urushi]]dan keyin Qoʻshma Shtatlar moliya olamida toʻliq ustunlikni qoʻlga kiritdi. Xorijiy investitsiyalar [[Kanada]] va [[Lotin Amerikasi]]da 7 milliard dollarga, [[Yevropa]]da esa 18 milliard dollarga yetdi. "Kim dunyoga koʻp pul bersa, dunyoni boshqarishi kerak", dedi prezident Vilson. Shunday qilib, AQSH dunyo hukmronligi uchun kurash olib bordi. Bu siyosatni amalga oshirish uchun [[AQSh prezidenti]] Parij konferensiyasiga “14 nutqdan iborat” dastur taqdim etdi<ref>[[:en:Irwin Unger|Irwin Unger]], ''These United States'' (2007) 561.</ref>.


== Dastur ==
Vilsonning dasturi quyidagidan iborat boʻldi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha = The Avalon Project – President Woodrow Wilson's Fourteen Points|url = https://avalon.law.yale.edu/20th_century/wilson14.asp|vebsayt = avalon.law.yale.edu|kirish sanasi = 24-may 2022}}</ref>: 

I. Ochiq tinchlik shartnomalari, ochiq muhokama qilinadi, shundan soʻng hech qanday maxfiy xalqaro shartnomalar boʻlmaydi va diplomatiya har doim ochiq va hamma uchun rivojlanadi.

II. Tinchlik davrida ham, urush davrida ham hududiy suvlardan tashqaridagi dengizlarda mutlaq suzish erkinligi, xalqaro shartnomalarni bajarish uchun ayrim dengizlar xalqaro miqyosda qisman yoki toʻliq yopilgan hollar bundan mustasno boʻlishi kerak.

III. Imkon qadar barcha iqtisodiy toʻsiqlarni olib tashlash va tinchlik tarafdori boʻlgan va uni saqlash uchun ularning saʼy-harakatlarini birlashtirish uchun savdo qilish uchun teng sharoitlar yaratish.

IV. Milliy qurollar milliy xavfsizlikka mos keladigan eng past darajaga tushirilishiga adolatli kafolatlari boʻlishi lozim.

V. Barcha mustamlakachilik nizolarini erkin, ochiq va mutlaqo xolis hal qilish, bu tamoyilga qatʼiy rioya qilish asosida, barcha suverenitet masalalarida, aholi manfaatlari hukumatning adolatli talablari bilan teng boʻlishi kerak, ularning huquqlari belgilanishi kerak.

VI. [[Rossiya imperiyasi|Rossiya]]ning barcha hududlarini ozod qilish va Rossiyaga taalluqli boʻlgan barcha masalalarni hal qilish, unga oʻz siyosiy rivojlanishi va milliy siyosati boʻyicha mustaqil qaror qabul qilish uchun toʻliq va toʻsqinliksiz imkoniyatga ega boʻlish va uni taʻminlashda boshqa xalqlar bilan toʻliq va erkin hamkorlikni kafolatlash qilishi lozimdir. Shuningdek, unga kerak boʻlgan va oʻzi uchun xohlagan narsada har qanday ishda qoʻllab quvvatlash kerakdir. Kelgusi oylarda xalqlar, uning opa-singillari tomonidan Rossiyaga munosabat ularning yaxshi his-tuygʻulari, uning ehtiyojlarini tushunish va ularni oʻz manfaatlaridan ajratish qobiliyatining poydevori boʻlishi lozimdir.

VII. Belgiya, butun dunyo rozi boʻladiki, boshqa barcha erkin davlatlar bilan teng ravishda ega boʻlgan suverenitetni cheklashga urinmasdan, ozod qilinishi va tiklanishi kerak. Bundan boshqa hech qanday harakat xalqlarning o‘zlari o‘rnatgan va o‘zaro munosabatlariga yo‘lboshchi sifatida belgilagan qonunlarga ishonchni tiklashga xizmat qila olmasligi kerakdir. Ushbu shifo aktisiz xalqaro huquqning butun tuzilishi va faoliyati abadiy buzilishi mumkin.

VIII. Butun Fransiya hududi ozod qilinishi va bosib olingan qismlari qaytarilishi va [[1871]]-yilda [[Prussiya]] tomonidan [[Elzas-Lotaringiya]]ga nisbatan deyarli 50 yil davomida dunyo tinchligini buzgan, undan tashqari Fransiyaga yetkazilgan yomonlik toʻgʻrilanishi kerak, shunda tinchlik oʻrnatilishi kerakdir va yana hamma manfaatlarini koʻzlab oʻrnatilishi lozimdir.

IX. [[Italiya]] chegaralarini tuzatish aniq ajratilgan milliy chegaralar asosida amalga oshirilishi kerakdir.

X. Biz [[Millatlar ligasi]]dagi oʻz oʻrnini himoyalangan va taʻminlanganligini koʻrishni istagan [[Avstriya-Vengriya imperiyasi|Avstriya-Vengriya]] xalqlariga avtonom rivojlanish uchun eng keng imkoniyatlar berishimiz lozimdir.

XI. [[Ruminiya]], [[Serbiya]] va [[Chernogoriya]] ozod qilinishi kerakdir. Bosib olingan hududlar qaytarilishi kerakdir. Serbiyaga dengizga erkin va ishonchli kirish huquqi berilishi kerak. Turli [[Bolqon]] davlatlarining oʻzaro munosabatlari tarixan oʻrnatilgan mansublik va milliylik tamoyillariga muvofiq doʻstona tarzda belgilanishi kerak. Turli Bolqon davlatlarining siyosiy va iqtisodiy mustaqilligi va hududiy yaxlitligi uchun xalqaro kafolatlar belgilanishi kerakdir.

XII. [[Usmonli imperiyasi]]ning turk qismlari hozirgi tarkibiga koʻra ishonchli va doimiy suverenitetga ega boʻlishi kerak, ammo hozir turklar hukmronligi ostida boʻlgan boshqa millatlar mavjudligining aniq kafolati va avtonom rivojlanish uchun mutlaqo daxlsiz shart-sharoitlarni olishlari kerak. [[Dardanell boʻgʻozi]] xalqaro kafolatlar ostida barcha xalqlarning kemalarining erkin oʻtishi va savdosi uchun doimiy ochiq boʻlishi kerak.

XIII. Mustaqil [[Polsha]] davlati yaratilishi kerakdir, u shubhasiz Polshaning aholisi boʻlgan barcha hududlarni oʻz ichiga olishi kerak, dengizga erkin va ishonchli chiqish imkoniyatini taʻminlashi kerakdir, siyosiy va iqtisodiy mustaqilligi, shuningdek hududiy yaxlitligi xalqaro huquqbuzarliklar tomonidan shartnoma bilan kafolatlanishi kerakdir.

XIV. Katta va kichik davlatlarning siyosiy mustaqilligi va hududiy yaxlitligining oʻzaro kafolatini yaratish uchun alohida shartnomalar asosida xalqlarning umumiy birlashmasi tuzilishi kerak.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* Всемирная история: люди, события, даты / Иллюстрир. энцикл. для всей семьи : Пер. с англ. // Copyright © 2001 ЗАО «Издательский Дом Ридерз Дайджест» // ISBN 5-89355-035-8
* «Четырнадцать пунктов» Вильсона // ''Иванян Э. А.'' Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII—XX века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — ISBN 5-7133-1045-0.

[[Turkum:Birinchi jahon urushi]] 
[[Turkum:Diplomatiya]]
[[Turkum:Birinchi jahon urushi nutqlari]]
[[Turkum:Versal shartnomasi]]
[[Turkum:Polsha Birinchi jahon urushidan keyin]]
[[Turkum:Vudro Vilsonning nutqlari]]
[[Turkum:Yevropa tarixi]]
[[Turkum:Birinchi jahon urushi shartnomalari]]