Xalqaro kosmik stansiya sahifasining manbasini koʻrish

{{multiple issues|
{{turkumsiz|sana=2023-06}}
{{ichki havolasiz|sana=2023-06}}
}}

[[Fayl:The station pictured from the SpaceX Crew Dragon 5 (cropped).jpg|thumb|295x295px|Xalqaro kosmik stansiya ([[2021|2021 yil]])]]
'''Xalqaro [[Orbital stansiya|kosmik stansiya]],''' qisqartmasi–'''XKS'''  ({{Lang-en|International Space Station, qisqartmasi – ISS}}) — koʻp maqsadli kosmik tadqiqot ob’ekti sifatida ishlatiladigan boshqariladigan kosmik stansiya; [[1998-yil]] oxiridan hozirga qadar faoliyat yuritib kelmoqda. (Uning faoliyati [[2024-yil]]ga qadar amal qiladi. Mamlakatlar ish muddatini [[2028]], [[2030-yil]]gacha uzaytirishga kelishib oldi).

XKS–14 davlat ishtirokidagi xalqaro qoʻshma loyiha hisoblanadi: Rossiya, AQSH, Kanada va [[Yevropa kosmik agentligi]] a’zolari — Belgiya, [[Germaniya]], Daniya, Ispaniya, Italiya, Gollandiya, Norvegiya, [[Fransiya]], [[Shveysariya]], Shvesiya<ref>{{Veb manbasi|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1998-067A|title=International Space Station|publisher=Каталог [[NSSDC ID]]|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/64sdIdzOD?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1998-067A|archivedate=2012-01-22|accessdate=2011-09-14|deadlink=no}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://home.comcast.net/~newkirk20/documents/CRS12-96.html|title=Archive of official government documents related to the ISS|publisher=International Space Station Guide|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/64sdJ7KWa?url=http://home.comcast.net/~newkirk20/documents/CRS12-96.html|archivedate=2012-01-22|accessdate=2011-09-15|deadlink=no}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.esa.int/esaHS/partstates.html|title=European Participation|publisher=Сайт [[Европейское космическое агентство|ЕКА]]|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/64sdJYnhl?url=http://www.esa.int/esaHS/partstates.html|archivedate=2012-01-22|accessdate=2009-01-17|deadlink=no}}</ref> (dastlabki ishtirokchi davlatlar: Braziliya (Braziliya moliyaviy qiyinchiliklar tufayli bundan voz kechdi) va Buyuk Britaniya („Kosmik stansiya haqidagi hukumatlararo bitim“ni imzolagan, biroq keyinchalik dasturda qatnashmadi) edi).

XKS inson qurgan eng qimmat obyekt sifatida [[Guinness rekordlar kitobi|Ginnes rekordlar kitobi]]ga kiritilgan<ref>{{Veb manbasi|lang=en-GB|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-expensive-man-made-object|title=Most expensive man-made object|website=Guinness World Records|access-date=2021-07-16}}</ref>. Stansiyaning umumiy qiymati 100 milliard dollardan oshadi.

XKS quyidagilar orqali nazorat qilinadi: Rossiya segmenti – Korolevdagi kosmik parvozlarni boshqarish markazidan, Amerika segmenti – Xyustondagi Lyndon Jonson missiyasini boshqarish markazidan. Laboratoriya modullari - Yevropaning „Kolumb“ va Yaponiyaning „Kibo“ — Yevropa kosmik agentligi ([[Oberpfaffenhofen]], Germaniya) va Yaponiya aerokosmik tadqiqotlar agentligi boshqaruv markazlari tomonidan nazorat qilinadi<ref>{{Veb manbasi |url=http://ria.ru/spravka/20100726/257700697.html |title=Международная космическая станция.Справка |date=2010-07-26 |work= |publisher=[[РИА Новости]] |accessdate=2013-12-13 |lang=ru |archiveurl=https://www.webcitation.org/6MTvx4nij?url=http://ria.ru/spravka/20100726/257700697.html |archivedate=2014-01-08 |deadlink=no}}</ref>. Markazlar oʻrtasida doimiy axborot almashinuvi mavjud.

AQSHning aeronavtika va fazoni tadqiq qilish boshqarmasi ([[NASA]]) „Axiom Space“ kompaniyasi bilan 2022-yilning yanvarida Xalqaro kosmik stansiyasiga sayyoh yuborish bilan bogʻliq shartnoma imzoladi. Ushbu missiya „Axiom Mission 1“ (Ax-1) deb nomlanadi va sakkiz kun davom etadi. Parvoz [[Florida]] shtatidagi Kanaveral kosmodromidan amalga oshiriladi<ref>{{Veb manbasi
|url=https://bugun.uz/2021/05/09/nasa-halqaro-kosmik-stancziyaga-sajyoh-zhonatish-bojicha-shartnoma-imzoladi
|title=NASA Халқаро космик станцияга сайёҳ жўнатиш бўйича шартнома имзолади
|author=
|website=Bugun.uz
|accessdate=2021 йил 9 май
|archivedate=2021-08-03
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210803072240/https://bugun.uz/2021/05/09/nasa-halqaro-kosmik-stancziyaga-sajyoh-zhonatish-bojicha-shartnoma-imzoladi
}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210803072240/https://bugun.uz/2021/05/09/nasa-halqaro-kosmik-stancziyaga-sajyoh-zhonatish-bojicha-shartnoma-imzoladi |date=2021-08-03 }}</ref>.

Amerikalik hamda [[Hindiston|hindistonlik]] tadqiqotchilar Xalqaro kosmik stansiyaning turli joylaridan namunalar olib, toʻrtta [[Bakteriyalar|bakteriya]] shtammini aniqladi. Mikroblarning uchtasi ilm-fan uchun mutlaqo noma’lum shtammlar boʻlib, barchasi ham tuproqda, ham toza suvda uchraydigan bakteriyalar oilasiga kiradi. Ular azotni qayta ishlash va oʻsimliklarning oʻsishiga koʻmaklashib, xavfli patogenlar bilan kurashadi. Namunalar tadqiqot stansiyasining yuqori paneldan, gumbazdan hamda ovqatlanish stoli yuzasidan olingan. Oʻrganish davomida bitta shtammning avval aniqlangan «Methylorubrum rhodesianum» ekanligi ma’lum boʻlgan. Ammo qolgan — jarayon davomida IF7SW-B2T, IIF1SW-B5 va IIF4SW-B5 deb nom berilgan shtammlarni aniqlashning imkoni boʻlmagan. Ulardan birini mashhur hind olimi Ajmal Xon sharafiga «Methylobacterium ajmalii» deb atash taklif qilingan<ref>{{Veb manbasi 
|url= https://bugun.uz/2021/03/17/halqaro-kosmik-stancziyada-fanga-nomalum-mikroblar-aniqlandi 
|title= Халқаро космик станцияда фанга номаълум микроблар аниқланди 
|author=  
|website= Bugun.uz 
|accessdate= 2021 йил 17 март 
|arxivsana= 2021-08-04 
|arxivurl= https://web.archive.org/web/20210804080234/https://bugun.uz/2021/03/17/halqaro-kosmik-stancziyada-fanga-nomalum-mikroblar-aniqlandi 
}}</ref>.

==Yaratilish tarixi==
[[Fayl:ISS June 1999.jpg|thumb|1999 yilda]]
[[1984-yil]]da AQSh prezidenti [[Ronald Reagan|Ronald Reygan]] xalqaro orbital stansiya yaratish boʻyicha ishlarning boshlanganini eʼlon qildi<ref>{{Veb manbasi|url=http://history.nasa.gov/printFriendly/reagan84.htm|title=President Reagan's Statement on the International Space Station. Excerpts of President Reagan's State of the Union Address, 25-yanvar 1984-yil}}</ref>; [[1988-yil]]da loyihalashtirilgan stantsiya „Ozodlik“ deb nomlandi. Oʻsha paytda bu AQSh, ESA, [[Kanada]] va [[Yaponiya]] qoʻshma loyihasi edi. Stansiya katta oʻlchamda boshqariladigan qilib rejalashtirilgan edi, modullar navbat bilan orbitaga 1981-yildan buyon „Space Shuttle“ kemalari orqali yetkaziladi. Ammo 90-yillarning boshlariga kelib, loyihani ishlab chiqish qiymati juda yuqori boʻlib chiqdi va Rossiya bilan birgalikda stansiya yaratishga qaror qilindi. 
[[Fayl:Zvezda toilet.jpg|thumb|Zvezda modulidagi kosmik hojatxona]]
Rossiyaga „Salyut“ (1971-1991) orbital stansiyalarini yaratish va ishga tushirish tajribasi SSSRdan meros boʻlib oʻtdi. 1990-yillarning boshlarida „<nowiki/>[[Mir]]<nowiki/>“ stantsiyasi (1986-2001) „Mir-2“ stantsiyasini tashkil etishni rejalashtirgan. Biroq iqtisodiy qiyinchiliklar tufayli loyiha toʻxtatildi.

1992-yil 17-iyunda Rossiya va AQSH kosmik tadqiqotlar sohasida hamkorlik toʻgʻrisida bitim imzoladi. Bunga muvofiq, Rossiya kosmik agentligi (RSA) va NASA  „Mir-Shuttle“ qoʻshma dasturini ishlab chiqdi. Bu dastur Amerikaning qayta ishlatiladigan „Spacye Shuttle“ kosmik kemaslarini Rossiyaning „Mir“ kosmik stansiyasiga joylab parvozlarini amalga oshirishni ko'zda tutadi.

Shuningdek, dastur rus kosmonavtlarini Amerika kemalari ekipajlari tarkibiga va Amerika kosmonavtlarini „Soyuz“ kosmik kemasi va „Mir“ stantsiyasiga kiritishni oʻz ichiga oladi. Mir-Shuttle dasturini amalga oshirish jarayonida orbital stansiyalarni yaratish boʻyicha milliy dasturlarni birlashtirish gʻoyasi tugʻildi.

1993-yil mart oyida Rossiya kosmik agentligi bosh direktori Yuriy Koptev va „Energia“ bosh konstruktori Yuriy Semyonov NASA rahbari Daniyel Goldinga Xalqaro kosmik stansiyani yaratishni taklif qilishdi.

Shu bilan birga, 1993-yilda Qoʻshma Shtatlarda koʻplab siyosatchilar kosmik orbital stansiya qurilishiga qarshi edi. 
Iyun oyida AQSh Kongressi Xalqaro kosmik stansiyani yaratishni rad etish taklifini muhokama qildi. Bu taklif faqat bitta ovoz farqi bilan qabul qilinmadi: rad etish uchun 215 ovoz, stansiya qurilishiga 216 ovoz yigʻilgan.

1993-yil 2-sentabrda AQSH vitse-prezidenti Albert Gor va Rossiya bosh vaziri Viktor Chernomirdin „haqiqiy xalqaro kosmik stansiya“ning yangi loyihasini e’lon qilishdi. Shu paytdan boshlab stansiyaning rasmiy nomi „Xalqaro kosmik stansiya“ boʻldi, norasmiy nomi — „Alfa“ kosmik stansiyasi ham parallel ravishda ishlatilgan<ref>[http://www.inopressa.ru/details.html?id=3415 Экипаж «Альфы» переходит на космическую станцию] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090214103850/http://www.inopressa.ru/details.html?id=3415 |date=2009-02-14 }} // inopressa.ru</ref>. 1993-yil 1 -noyabrda Rossiya kosmik agentligi va NASA „Xalqaro kosmik stansiya uchun batafsil ish rejasi“ni imzoladi.

1994-yil 23-iyunda Y.Koptev va D.Goldin Vashingtonda „Rossiya fuqarolik kosmik stansiyasida doimiy sheriklik olib boradigan ishlar toʻgʻrisida vaqtinchalik bitim“ni imzoladi. Uning doirasida Rossiya XKS boʻyicha ishga rasman qoʻshildi<ref>[http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/217/09.shtml Влияние программы МКС на космическую промышленность России] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120304083004/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/217/09.shtml |date=2012-03-04 }} // novosti-kosmonavtiki.ru</ref>. 1994-yil noyabr oyida [[Moskva|Moskvada]] Rossiya va Amerika kosmik agentliklarining birinchi maslahatlashuv yigʻilishi boʻlib oʻtdi; loyihada ishtirok etuvchi firmalar - „The Boeing Company“ va „Energia“ kompaniyasi bilan shartnomalar imzolandi.

1995-yil mart oyida Xyustondagi L.Jonson nomidagi kosmik markazda stansiyaning konseptual dizayni tasdiqlandi. 1996 yilda stansiya konfigurasiyasi tasdiqlandi, u ikki segmentdan iborat - ruscha („Mir-2“ning modernizatsiya qilingan versiyasi) va amerikancha (Kanada, Yaponiya, Italiya, Yevropa kosmik agentligi va Braziliya a’zolari ishtirokida).
[[Fayl:ISS Centers.svg|center|thumb|653x653px|nazorat markazlari]]

== Yana qarang ==

* [[Orbital stansiya]]

==Manbalar==
{{manbalar}}
[[Turkum:Astronomiya]]