Ziyosfera

Xaron

Харон - Плутонннинг табиий ё'лдоши

Харон (/ˈк ɛəр əн/ ёки /ˈʃæрен /), (134340) Плутон И номи билан танилган, митти сайёра Плутоннинг бешта маълум табиий йўлдошларининг энг каттаси. Унинг ўртача радиуси 606 км (377 миля). Харон Плутон, Эрида, Ҳаумеа, Макемаке ва Гун-гундан кейин олтинчи энг катта Нептун орти обектидир[1]. У 1978-йилда Америка Қўшма Штатлари денгиз обсерваториясида топилган Вашингтон, Колумбия округи ва Америка Қўшма Штатлари денгиз обсерваторияси Флагстафф станциясида (НОФС) олинган фотосуратлар ёрдамида.

Харон
Кашф этилиши
Кашф этилган Жеймс У. Кристи
Кашф этилган санаси 22-июн, 1978
Талаффузи /ˈкɛəрəн/
Кимнинг шарафига номланган Кашфиётчининг рафиқаси Шарлин ва Кҳарōн
 С/1978 П 1
Меҳвар таснифи
Давр 2452600.5
(2002 Нов 22)
Периапсис 19,587 км
Катта ярим ўқи 19591.4 км (планетосентрик)
17181.0 км (баресентрик)
Экссентриситети 0.0002
Орбитал даври 6.3872304±0.0000011 д
(6 д, 9 ҳ, 17 м, 36.7 ± 0.1 с)
Ўртача орбитал тезлиги 0.21 км/с
Чекиниш 0.080° (Плутон экваторига)
119.591°±0.014° (Плутоннниг орбитаси)
112.783°±0.014° (эклиптикага)
Орбитал тугун узунлиги 223.046°±0.014°
Табиий йўлдоши Плутон
Физик таснифи
Ўртача радиуси 606.0±0.5 км (0.095 Ер радиуси, 0.51 Плутон радиуси)
Сиқиқлиги <0.5%
Юзаси 4.6×106 км2 (0.0090 Ер юзаси)
Ҳажми (9.32±0.14)×108 км3 (0.00086 Ер ҳажми)
Массаси

(1.586±0.015)×1021 кг

(2.66×10−4 Ер массаси)
(Плутон массасининг 12.2%)
Зичлик 1.702±0.017 г/cм3
Эркин тушиш тезланиши (экваторда) 0.288 м/с2
Иккинчи космик тезлик 0.59 км/с}
0.37 ми/с
Айланиш даври сйнчроноус
Ҳарорат 53 К (-220 °C)
Кўринма юлдуз катталиги 16.8
Мутлақ юлдуз катталиги (Ҳ) 1

Харон шимолий қутбининг қизил-жигарранг қопқоғи ҳаётнинг муҳим таркибий қисмлари бўлиши мумкин бўлган толинлардан, органик макромолекулалардан иборат. Ушбу толинлар Плутон атмосферасидан ажралиб чиқадиган метан, азот ва тегишли газлардан ишлаб чиқарилган ва орбитадаги Ойга 19 000 км (12 000 мил) дан ортиқ масофага узатилган[2].

Янги Уфқлар космик кемаси Плутон тизимига ташриф буюрган ягона зонддир. 2015-йилда у Харонга 27 000 км (17 000 мил) га яқинлашди.

Кашф этилиши

Хароннинг денгиз обсерваториясидаги Флагстафф станциясида Плутон тасвирида вақт о'згарувчан бо'ртиб ко'ринишини кашф қилган (чапда тепада ко'рилган, лекин о'нгда ё'қ) расм.

Харон Америка Қўшма Штатлари денгиз обсерваторияси астрономи Жеймс Кристи томонидан Америка Қўшма Штатлари денгиз обсерваторияси Флагстафф станциясида (НОФС) 1,55 метрли (61 дюйм) телескоп ёрдамида кашф этилган[3]. У 1978-йил 22-июн куни икки ой олдин телескоп ёрдамида олинган фотографик плиталардаги Плутоннинг юқори даражада катталаштирилган тасвирларини текширган эди. Кристи вақти-вақти билан бир оз чўзилиш пайдо бўлишини пайқади. Бўртиқ 1965-йил 29-апрелга оид плиталарда тасдиқланган[4]. Халқаро Астрономия Иттифоқи 1978-йил 7-июлда Кристининг кашфиёти ҳақида расман эълон қилди.

Плутоннинг кейинги кузатувлари шуни кўрсатдики, бу бўртма кичикроқ ҳамроҳлик қилувчи жисм туфайли юзага келган. Бурилиш даврийлиги Плутоннинг ёруғлик эгри чизиғидан маълум бўлган Плутоннинг айланиш даврига тўғри келди. Бу синхрон орбитани кўрсатди, бу эса бўртиқ эффекти ҳақиқий бўлиб, сохта эмаслигини аниқ кўрсатди. Бу Плутоннинг ўлчамини, массасини ва бошқа жисмоний хусусиятларини қайта баҳолашга олиб келди, чунки Плутон-Харон тизимининг ҳисобланган массаси ва албедоси илгари фақат Плутонга тегишли эди.

Номланиши

Харон Юнон мифологиясида о'ликларнинг паромчиси Харон шарафига номланган, Александр Литовченконинг ХИХ асрдаги ушбу расмида ко'рсатилган.

Муаллиф Эдмонд Хамилтон 1940-йилда чоп этилган "Капитан келажакни чақириш " илмий-фантастик романида Плутоннинг учта йўлдошига ишора қилиб, уларни Харон, Стикс ва Кербер деб атаган.

Харон кашф этилгандан сўнг, дастлаб С/1978 П 1 вақтинчалик белгиси билан танилган, яқинда ўрнатилган конвенцияга кўра, 1978-йил-24-июнда Кристи биринчи марта рафиқаси Шарлиннинг „Чар“ тахаллусининг илмий-маърифий версияси сифатида Харон исмини таклиф қилди. Ҳарбий денгиз обсерваториясидаги ҳамкасблари Персефонни таклиф қилишган бўлсалар-да, Кристи Харон тасодифан юнон мифологик фигурасига ишора қилганини билганидан сўнг унга ёпишиб олди: Чарон (/ˈк ɛəр əн/; Қадимги юнонча : ħнрĽн) — ўликларнинг паромчиси, афсонада римликлар ўзларининг худоси Плутон билан танишган Ҳадес ёки Плоутон (қадимги юнонча: лóōтōн, Плоúтон) билан чамбарчас боғлиқ. ХАИ бу номни 1985-йил охирида расман қабул қилди ва 1986-йил 3-январда эълон қилди.

Исмнинг афзал талаффузи ҳақида кичик мунозаралар мавжуд. Мифологик паром Харон учун ўрнатилган классик талаффузга амал қилиш амалиёти „к“ товуши (ИПА / к /) билан Мерриам-Уэбстер ва Оксфорд инглиз луғатлари каби йирик инглиз тилидаги луғатларда қўлланади.

Пайдо бўлиши назарияси

2005-йилда Робин Кануп томонидан чоп этилган симуляция ишлари Харон Ер ва Ой каби 4,5 миллиард йил олдин тўқнашув натижасида ҳосил бўлиши мумкинлигини кўрсатди. Ушбу моделда Койпер белбоғининг катта обекти Плутонга юқори тезликда урилиб, ўзини йўқ қилди ва Плутоннинг ташқи мантиясининг катта қисмини портлатиб юборди ва Харон вайроналардан бирлашди[5]. Кейинроқ, Плутон ва Харон бир-бирининг орбитасига чиқишдан олдин тўқнашган иккита жисм бўлиши мумкин деб тахмин қилинади. Тўқнашув метан каби учувчи музларни қайнатиш учун этарлича кучли бўлар эди (CҲ4) лекин иккала танани ҳам йўқ қилиш учун бу етарли эмас. Плутон ва Хароннинг жуда ўхшаш зичлиги, таъсир содир бўлганда, манбанинг тўлиқ фарқланмаганлигини англатади.

Атмосфера

Плутон-Харон тизимининг симуляция қилинган ко'риниши, Плутон о'зидан ташқаридаги бир нуқтани айланиб чиқишини ко'рсатади. Икки жисм о'ртасидаги о'заро то'лқинлар ҳам ко'ринади

Хароннинг ўзида доимий атмосфера йўқ, у айланиб юрадиган сайёра Плутон эса доимий атмосферага эга. Плутоннинг йўлдошини ўраб турган кичик атмосфера ҳақида миш-мишлар бор эди, аммо ҳеч қандай исбот келтирилмади. Хароннинг пайдо бўлиши тўқнашув натижасида содир бўлгани тахмин қилинганлиги сабабли, Плутон ойининг совутиш босқичи йўқлигини англатади, бу ерда атрофдаги газлар қаттиқ атмосферага конденсацияланади ва бу унинг ҳосил бўлишига имкон бермайди[6]. Баъзи ўзига хос шароитларда Хароннинг тортишиш кучи Плутон атмосферасининг бир қисмини, хусусан Плутоннинг муз ҳосил бўлишидаги азотни Харон ўз юзасига тортади. Азот Харонга етиб боришдан олдин асосан икки жисм орасидаги тортишиш марказида ушланиб қолади, лекин уни Харонга олиб борадиган газ сиртдан маҳкам ушлаб турилади. Газ асосан азот ионларидан иборат ва шунчалик кичикки, атмосфера дейилиши аҳамияциз[7]. Харон юзасида муз ҳосил бўлишининг кўплаб спектрал белгилари баъзиларни муз шаклланиши атмосферани таъминлаши мумкинлигига ишонишга олиб келди, аммо атмосферани таъминлайдиган шаклланишлар ҳали тасдиқланмаган. У нисбатан паст тортишиш кучига эга, чунки унинг массаси туфайли ҳар қандай атмосфера тез сур'атлар билан юзадан космосга чиқиб кетади[8]. Юлдуз жисмлари атмосферасини текширишда қўлланадиган юлдуз оккултацияси орқали ҳам олимлар 1986-йилда Плутонда юлдуз оккултацияси синовини ўтказишга уринаётганда синаб кўрилганидек, мавжуд атмосферани тасдиқлай олмайдилар. Харон, шунингдек, Плутон атмосферасининг ҳимоячиси бўлиб, одатда Плутон билан тўқнашадиган ва унинг атмосферасига зарар етказадиган қуёш шамолини тўсиб қўяди. Харон бу қуёш шамолларини тўсиб қўйганлиги сабабли, Плутоннинг ўрнига ўзининг атмосфераси камаяди. Бу ҳодиса, шунингдек, Харонда нима учун атмосфера йўқлиги ҳақида жиддий тахминни изоҳлайди; унда атмосфера тўплана бошлаганда, қуёш шамоллари уни ёпиб қўяди.Шунга қарамай, Харонда атмосфера бўлиши мумкин. Илгари таъкидланганидек, Плутон ўз атмосферасидаги кўплаб газларни Харонга ўтказади ва Харон бу газларнинг чиқиб кетишини олдини олишда муаммога дуч келади. Хароннинг зичлигини 1,71 г см^3 деб ҳисобласак, бу бизда мавжуд тахминий ҳисоб бўлса, у Плутонникига нисбатан 0,6 сирт тортишиш кучига эга бўлади. Шунингдек, у Плутонга қараганда юқори ўртача молекуляр оғирликка ва паст экзобаза сирт ҳароратига эга[9]. Харон юзасида корбанат ангидрид гази ва сув буғининг муҳим далиллари мавжуд, аммо бу буғлар паст буғ босими туфайли ҳаётий атмосфера учун этарли эмас. Плутон юзаси жуда кўп муз шаклларига эга, аммо улар учувчан, яъни улар метан каби учувчи моддалардан иборат. Бу учувчи муз тузилмалари кўплаб геологик фаолликни келтириб чиқаради ва унинг атмосферасини доимий равишда ушлаб туради, Хароннинг муз тузилмалари асосан сув ва карбонат ангидриддан иборат бўлиб, улар ҳаракациз қолиши мумкин бўлган ва атмосферага умуман таъсир қилмайдиган камроқ учувчи моддалардир.

Орбита

Плутоннинг баримаркази атрофидаги Плутон ё'лдошларининг анимацияси - Эклиптик текислик
Олд ко'риниши
Олд ко'риниши
  Плутон ·   Харон ·   Стикс ·   Них ·   Кербер ·   Гидра

Харон ва Плутон ҳар 6,387 кунда бир-бирини айланиб чиқади. Иккала обект бир-бирига тортишиш кучи билан боғланган, шунинг учун ҳар бири бир хил юзни бошқасига қаратади. Бу Ер ва Ой билан солиштирганда, Ой ҳар доим Ерга бир томони билан кўрингани кабидир. Харон ва Плутон ўртасидаги ўртача масофа 19 570 км (12 160 миля). Хароннинг кашфиёти астрономларга Плутон тизимининг массасини ва ўзаро оккултацияларни аниқ ҳисоблаш имконини берди. Уларнинг ўлчамларини аниқладилар. Бироқ, 2005-йил охирида Плутоннинг ташқи йўлдошлари топилгунга қадар, иккала жисмнинг фақат тахмин қилиниши мумкин бўлган индивидуал массаларини кўрсатилмаган.

Хусусиятлари

Ҳажми бо'йича таққослаш: Ер, Ой ва Харон

Хароннинг диаметри 1212 километр (753 миля), Плутон диаметрининг ярмидан сал кўпроқ. Митти сайёра Серерадан каттароқ, у Қуёш тизимидаги ўн иккинчи энг катта табиий йўлдошдир. Харон ҳатто ҳажми бўйича Ураннинг йўлдошлари Умбриэл ва Ариэлга ўхшайди. Хароннинг секин айланиши, агар Харон гидростатик мувозанатда бўлиш учун етарлича массив бўлса, озгина текислаш ёки оқим бузилиши бўлиши кераклигини англатади. Мукаммал сферадан ҳар қандай оғиш Янги Уфқлар миссияси томонидан кузатувлар натижасида аниқланиши учун жуда кичик ҳисобланади. Харонда бундай текисликнинг йўқлиги унинг ҳозирги вақтда гидростатик мувозанатда эканлигини ёки шунчаки унинг орбитаси ўз тарихининг бошида, ҳали иссиқ бўлганида ҳозиргисига яқинлашганлигини англатиши мумкин.

Янги Уфқлар томонидан олиб борилган кузатувлардан олинган оммавий янгиланишларга асосланиб, Харон ва Плутоннинг масса нисбати 0,1218:1 ни ташкил қилади[10]. Бу Ой ва Ерга нисбатан анча катта: 0,0123:1. Масса нисбати юқори бўлганлиги сабабли, барисентр Плутон радиусидан ташқарида жойлашган ва Плутон-Харон тизими митти қўш сайёра деб аталади. Икки катта дунё атрофида орбитада тўртта кичикроқ сунъий йўлдошлар билан Плутон-Харон тизими айланма сайёраларнинг орбитал барқарорлигини ўрганишда кўриб чиқилган.

Ички тузилиши

Хароннинг ички тузилиши ҳақидаги иккита қарама-қарши назария

Хароннинг ҳажми ва массаси унинг зичлигини ҳисоблаш имконини беради, 1,702 ± 0,017 г/см ^3, шундан маълум бўлишича, Хароннинг зичлиги Плутонга қараганда бир оз кичикроқ 45% музгача (± 5%), Плутон эса тахминан 70% тошдан иборат. Янги Уфқлар кузатишларидан олдин Хароннинг ички тузилиши ҳақида иккита қарама-қарши назария мавжуд эди: баъзи олимлар Харонни Плутонга ўхшаган, тош ядроли ва музли мантияга эга бўлган табақалаштирилган жисм деб ўйлашган, бошқалари эса у бутун бўйлаб бир хил бўлади деб ўйлашган[11]. Олдинги позицияни тасдиқловчи далиллар 2007-йилда Гемини обсерваторияси томонидан Харон юзасида аммиак гидратлари ва сув кристаллари парчаларини кузатиш фаол криогейсерлар мавжудлигини кўрсатганида топилган. Музнинг ҳали ҳам кристалли шаклда эканлиги унинг яқинда тўпланганлигини кўрсатди, чунки Қуёш нурланиши уни тахминан ўттиз минг йилдан кейин аморф ҳолатга олиб келиши мумкин эди.

Юзаси

Органа, Хароннинг энг ёш кратери.
Хароннинг турли бурчаклардаги энг яхши аниқликдаги тасвирлари мозаикаси

Азот ва метан музларидан ташкил топган Плутон юзасидан фарқли ўлароқ, Харон юзасида камроқ учувчи сув музлари ҳукмронлик қилади. 2007-йилда Гемини Обсерваторияси томонидан ўтказилган тадқиқотлар Харон юзасида аммиак гидратлари ва сув кристаллари бўлаклари бўйича кузатувлар фаол криёгейзерлар ва криовулканлар мавжудлигини кўрсатди.

Шимолий қутб минтақасида Янги Уфқлар жамоаси томонидан норасмий равишда „Мордор“ деб номланган жуда катта қоронғи ҳудуд ҳукмронлик қилади. Бу ҳодисанинг ижобий изоҳи шундаки, улар Плутон атмосферасидан чиқиб кетган газларнинг конденсацияси натижасида ҳосил бўлади[12]. Қишда ҳарорат -258 °C бўлиб, азот, углерод оксиди ва метанни ўз ичига олган бу газлар қаттиқ шаклларга конденсацияланади; бу музлар қуёш нурланишига учраганда, улар кимёвий реаксияга киришиб, турли хил қизғиш толинларни ҳосил қилади. Кейинчалик, Харон фасллари ўзгарганда, ҳудуд яна Қуёш томонидан қиздирилганда, қутбдаги ҳарорат -213 °C гача кўтарилади, бунинг натижасида учувчи моддалар сублимацияланади ва Харондан қочиб кетади ва фақат толинлар ортда қолади. Миллионлаб йиллар давомида толин қолдиқлари қалин қатламларни ҳосил қилиб, музли қобиқни қоплайди[13]. Мордорга қўшимча равишда, Янги Уфқлар кенг ўтмишдаги геологиянинг далилларини топди, бу Хароннинг эҳтимолдагидан фарқланишини кўрсатади; хусусан, жанубий яримшарда шимолий ярим шарга қараганда камроқ кратерлар мавжуд ва улар анча қўполроқдир, бу эса, эҳтимол, ички океаннинг қисман ёки тўлиқ музлаши билан боғлиқ бўлган катта ҳажмли қайта тикланиш ҳодисаси ўтмишда содир бўлганлигини кўрсатади.

2018-йилда Халқаро Астрономия Иттифоқи Харондаги бир кратерни ҳинд эпоси Маҳабҳарата қаҳрамони Ревати деб атади[14][15].

Харонда камида 1000 км (620 миля) га экватор камари сифатида чўзилган Серенитй Часма каби бир қатор кенг грабенлар ёки канёнлар мавжуд. Арго Часма потенциал равишда 9 км (6 миля) чуқурликка эга, тик қоялари билан қуёш тизимидаги энг баланд қоя унвони учун Мирандадаги Верона Рупес билан рақобатлаша олади.

Таснифи

Харон - Янги Уфқлар томонидан ко'рилган тунги томон (2015-йил 17-июл)

Плутон - Харон тизимининг масса маркази (барисентри) иккала жисмдан ташқарида жойлашган. Иккала обект ҳам бир-бирини айланиб чиқмаганлиги ва Харон Плутоннинг 12,2% массасига эга бўлганлиги сабабли, Харонни Плутон билан иккилик тизимнинг бир қисми деб ҳисоблаш кераклиги таъкидланган. Халқаро Астрономия Иттифоқи (ХАИ) Харонни Плутоннинг шунчаки табиий йўлдоши деб ҳисоблашини таъкидлайди, аммо Харонни ўз-ўзидан митти сайёра деб таснифлаш мумкинлиги ҳақидаги фикр кейинроқ кўриб чиқилиши мумкин[16].

2006-йилда атамани қайта таърифлаш бўйича таклиф лойиҳасида ХАИ сайёрани Қуёш атрофида айланадиган жисм сифатида белгилашни таклиф қилди, у тортишиш кучлари обектни (деярли) сферик ҳолга келтириши учун етарлича катта. Ушбу таклифга кўра, Харон сайёра сифатида таснифланган бўлар эди, чунки лойиҳада сайёра табиий йўлдоши аниқ белгилаб қўйилган бўлиб, унда барисентр асосий танада жойлашган бўлиши керак. Якуний таърифда Плутон митти сайёра сифатида қайта таснифланган, аммо сайёравий табиий йўлдошнинг расмий таърифи ҳал қилинмаган. Харон ҳозир ХАИ томонидан тан олинган митти сайёралар рўйхатида эмас. Агар таклиф лойиҳаси қабул қилинганида, ҳатто Ой ҳам миллиардлаб йиллар давомида сайёралар қаторига киритилар эди. Ойни Ердан аста-секин узоқлаштирадиган тўлқинлар тезлашиши уни этарлича узоқлаштирадики, тизимнинг масса маркази энди Ерда эмас[17].

Плутоннинг бошқа йўлдошлари - Никта, Гидра, Кербер ва Стикс - бир хил барисентр орбитаси бўйлаб айланишади, лекин улар шарсимон бўлиш учун этарлича катта эмас ва улар шунчаки Плутоннинг (ёки Плутон-Харон тизимининг) табиий йўлдошлари ҳисобланади.

Манбалар

  1. ↑ „Транс-Нептуниан обжеcц“. Қаралди: а.
  2. ↑ Бромwич, Жонаҳ Энгел, Ст. Флеур, Ничолас (14 Септембер 2016) „Wҳй Плуто'с Моон Чарон Wеарс а Ред Cап“. Тҳе Неw Ёрк Тимес.
  3. ↑ „Чарон Дисcоверй Имаге“. Солар Сйстем Эхплоратион. 2-май 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-июн 2022-йил.
  4. ↑ Диcк, Стевен Ж. (2013) „Тҳе Плуто Аффаир“. Дисcоверй анд Cлассифиcатион ин Астрономй: Cонтроверсй анд Cонсенсус. Cамбридге Университй Пресс.
  5. ↑ Cануп, Робин (Жануарй 28, 2005) „А Гиант Импаcт Оригин оф Плуто–Чарон“. Сcиэнcе.
  6. ↑ Cаин, Фрасер (2006-01-05) „Чарон ҳас но Атмоспҳере“. Универсе Тодай.
  7. ↑ Туcкер, О. Ж.; Жоҳнсон, Р. Э., Ёунг, Л. А. (2015-01-15) „Гас трансфер ин тҳе Плуто–Чарон сйстем: А Чарон атмоспҳере“. Иcарус. Спеcиал Иссуэ: Тҳе Плуто Сйстем.
  8. ↑ Алан., Стерн, С. (2017) „Плуто анд Чарон“. Университй оф Аризона Пресс. Қаралди: 3-июн 2022-йил.
  9. ↑ „1991ЛПИ....22..347Э Паге 347“. адсабс.ҳарвард.эду. Қаралди: 3-июн 2022-йил.
  10. ↑ „Тҳе Неw Ҳоризонс теам реферс то а дарк патч он Плуто'с моон ас 'Мордор'“. Тҳе Wеэк. Қаралди: 3-июн 2022-йил.
  11. ↑ „Чарон“. Планецеду.cом. 25-сентабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-июн 2022-йил.
  12. ↑ Cорум, Жонатҳан (15 Жулй 2015) „Неw Ҳоризонс Ревеалс Иcе Моунтаинс он Плуто“. Тҳе Неw Ёрк Тимес. Қаралди: 3-июн 2022-йил.
  13. ↑ Ҳоwетт, Cарлей (11 Септембер 2015) „Неw Ҳоризонс пробес тҳе мйстерй оф Чарон'с ред поле“. Қаралди: 3-июн 2022-йил.
  14. ↑ „Cратер он Плуто'с ларгест моон намед Ревати, афтер а чараcтер фром Маҳабҳарата“. Қаралди: 3-июн 2022-йил.
  15. ↑ „Ҳиндус wелcоме наминг cратер он Плуто'с ларгест моон Чарон афтер Ревати - Неwс Патроллинг“. Даилйҳунт.
  16. ↑ „Плуто анд тҳе Девелопинг Ландсcапе оф Оур Солар Сйстем“. ИАУ. 2020-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-июн.
  17. ↑ Роберт Рой Бритт, (2006-08-18) „Эартҳ'с моон cоулд беcоме а планет“. CНН Сcиэнcе & Спаcе. 2-октабр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-июн 2022-йил.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi