Xian

Сиан Сиан қадимги дунё шаҳарларидан бири бўлиб, 3100 йилдан ошган. Шаҳар „узоқ муддатли тинчлик“ деган маънони билдиради. Сиан — Хитойнинг шимоли-ғарбий мингтақасида жойлашган Шенси провинсиясининг маъмурий маркази. Сиан 1990-йилдан бошлаб Хитойнинг муҳим маданият, таълим ва саноат марказига айланди.

Жойлашуви

1935-йилда шарқ-ғарбий асосий темир йўл линияси шаҳарга етиб борганидан сўнг, Сиан саноат ривожланишининг секинлигини бошдан кечирди, аммо бу Хитой-Япония уруши (1937-45) туфайли тўхтатилди. Бироқ, 1950-йилларнинг ўрталаридан бошлаб, Сиан марказий ҳукумат харажатларининг асосий йўналиши бўлиб, ўшандан бери Хитойнинг йирик саноатлашган шаҳарларидан бири бўлиб келган. Дастлаб ташкил этилган саноат тармоқлари орасида металлургия маҳсулотлари, кимё, нозик асбоблар, қурилиш асбоб-ускуналари ва қайта ишланган озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқарувчи тармоқлар бор эди. Кейинги ривожланиш муайян маҳсулотларни ишлаб чиқаришга бағишланган минтақавий марказларни яратишга йўналтирилди: тўқимачилик округи шарқий шаҳар атрофида жойлашган, электр машиналари ғарбий чекка ҳудудларда ишлаб чиқарилган, Хитойнинг аэрокосмик саноати учун илмий-ишлаб чиқариш базаси.шаҳарнинг шимоли-шарқий чеккасида, шаҳарнинг жануби-ғарбий чеккасида эса электроника сектори жойлашган. Бундан ташқари, Сиан муҳим деҳқончилик ҳудудининг маркази сифатида қишлоқ хўжалигини қайта ишлаш, хусусан, пахта, буғдой ва чой етиштириш билан шуғулланади.

Мамлакатнинг марказий қисмида жойлашган Сиан темир йўл ва автомобил йўллари маркази сифатида пайдо бўлди. Шарқий-ғарбий Лонгхай темир йўли шаҳардан ўтиб, шарқий денгиз портларидан қирғоқ бўйлаб Гансу , Шинжон ва ғарбда Ўрта Осиё мамлакатларигача чўзилган. Зич автомагистрал тармоғи Сианни Шенси ичидаги бошқа шаҳарлар билан, шунингдек, қўшни провинсиялардаги шаҳарлар билан боғлайди ва тезкор йўллар Сианни минтақанинг бошқа йирик шаҳарлари билан боғлайди. Шаҳарнинг шимоли-ғарбида жойлашган минтақавий халқаро аэропорт кўпгина йирик материк шаҳарлари ва Гонконгга, шунингдек, бир қатор хорижий йўналишларга хизмат кўрсатади. Сиан метроси, темир йўл транзит тизими, бир нечта линияларга эга ва шаҳар ичидаги саёҳат учун кўплаб имкониятларни тақдим этади.

Замонавий шаҳар

Бугунги кунда Сиан — Хитойнинг шимоли-ғарбий минтақасида жойлашган Шенси провинсиясининг маъмурий маркази . 1990-йилдан бошлаб Сиан Хитойнинг муҳим маданият, таълим ва саноат марказига айланди. Ушбу мегаполисда 2010 йилда қурилган Чженчжоу шаҳригача бўлган 456 км тезюрар темир йўл ва 2011-йилдан бошлаб фойдаланишга топширилган супер-замонавий метро мавжуд. Сиан шаҳрида кўплаб таълим муассасалари ва бизнес марказлари мавжуд. Шунингдек, Хитойдаги энг йирик авиация муҳандислик маркази ҳам мавжуд. Шаҳар 8 000 000 дан ортиқ аҳолиси бўлган йирик мегаполисдир. Ҳозирги кунда Сиан Хитойнинг энг замонавий ва яхши ривожланган шаҳарларидан биридир. Қадимда Сиан Хитойнинг оддий маданий ва маъмурий маркази эмас эди. Милоддан аввалги ИИ асрдан бошлаб, шаҳар бутун дунёдан турли хил товарларни топиш мумкин бўлган мамлакатнинг энг йирик савдо марказларидан бирига айланди. Бу Сиан шаҳрининг Буюк Ипак йўли бўйлаб Хитойдан Ғарбга борадиган барча карвонлар учун бошланиш нуқтаси бўлганлиги билан боғлиқ эди. Бу Буюк Ипак йўли эди, буддизм Сианга келиб, кейинчалик бутун Хитой ҳудудига тарқалди. Бугунги кунга қадар Сиан ва унинг чеккасида 100 га яқин буддист ибодатхоналари фаолият кўрсатмоқда ва диндорлар сони 80 000 кишига етди. Сиан фуқаролари буддизмдан ташқари, Ипак йўли туфайли Хитойда ҳам кенг тарқалган ислом ва насронийликка эътиқод қиладилар.

Маданий жойлар

Хитой маданияти ва тарихига қизиққан ҳар бир киши Сиан шаҳрига ташриф буюриши керак, чунки у архитектура ва тарихий ёдгорликларнинг ноёб коллексиясини тўплаган. Улар орасида шаҳар девори , Қужианг харобалари парки , Кичик ёввойи ғоз пагодаси, катта ёввойи ғоз пагодаси, қўнғироқ минораси, барабан минораси , Сиан ўрмони тош стелес музейи , Сиан Буюк масжиди , Танг сулоласи Лотус парки ва бошқалар киради.

Бундан ташқари Қужианг харобалари парки , Шенси тарихий музейи нафақат Хитой, балки бутун дунё учун улкан маданий аҳамиятга эга бўлган моддий маданият ёдгорликлари ҳамда қадимий ёзма манбаларнинг улкан коллексияси туфайли катта қизиқиш уйғотади. Унда бронза ва сопол буюмлар, фрескалар, шунингдек, қабрларнинг парчалари ноёб коллексияси мавжуд. Музейнинг энг қимматли экспонатларидан бири Синантропдан ҳам қадимийроқ бўлган „гомо эреcтус“ қолдиқларидир.

Сианнинг, шунингдек, бутун Шенси провинсиясининг энг машҳур диққатга сазовор жойларидан бири бу дунёга машҳур император Қин Ши Ҳуангди қабри ва унинг теракота армиясидир . Қабр шаҳардан 40 км узоқликда жойлашган бўлса, қабрнинг ўзидан 1,5 км узоқликда 8099 теракотадан ясалган аскарларнинг отлари билан бирга ҳайкаллари дафн этилган.

Сиан — қарама-қаршиликлар шаҳри бўлиб, у ерда замонавийлик қадимий анъаналар ва бой Хитой маданияти билан қўшни, унинг қадимий тарихи эса жаҳон сивилизацияси ютуқлари билан чамбарчас боғлиқ.

Дин

Сиандаги энг нуфузли динлар — бу Хитойнинг анъанавий дини ва Даоизм мактаблари бўлиб, улар кўплаб йирик ва кичик ибодатхоналар билан ифодаланади. Улар орасида 2010-йилларда тўлиқ реконструксия қилинган Шаҳар Худо ибодатхонаси ва Конфуций ибодатхонаси бор .

Сиан катта мусулмон жамоасига эга, катта қисми Хуй гуруҳидан, Сиан шаҳрида тахминан 50 000 ҳуи мусулмонлари бор. Сиан шаҳрида еттита масжид мавжуд бўлиб, энг машҳури Буюк масжиддир .

Иқтисодиёт

Хитойнинг Ғарбий тараққиёт сиёсатининг бир қисми сифатида Сиан тезлаштирилган эътибор учун асосий нишонга айланди. 1997-йилдан 2006-йилгача Сиан хизмат кўрсатиш саноатининг саноат маҳсулоти қиймати йиллик ўртача 13 фоизга ошди, анъанавий хизмат кўрсатиш соҳалари 0,74 фоизга ўсди, бу 8,113 миллиард АҚШ долларидан 25,85 миллиард долларгача ўсишни англатади. Сиан Шенси провинсиясининг энг йирик иқтисодиёти бўлиб, 2010-йилда ялпи ички маҳсулоти 324,1 миллиард юанга тенг. Бу қиймат ҳар йили ўртача 14.5 фоизга ошади ва Шенси умумий ЯИМнинг тахминан 4

1.8 фоизини ташкил қилади. Камида эллик саккизта давлат Сиан шаҳрида 2560 дан ортиқ корхона ташкил этган, шу жумладан Фортуне 500 та корхонанинг ўн тўққизтаси. Улар орасида АББ , Мицубиши , Панасониc , Тошиба , Фужицу , Cоcа-Cола Cомпанй ва Боэинг бор .

2020-йилда Сиан Глобаллашув ва Жаҳон шаҳарлари тадқиқот тармоғи томонидан Бета- (глобал иккинчи даражали) шаҳар деб топилди . Сиан, шунингдек, Глобал молия марказлари индексига кўра, дунёдаги энг яхши 100 та молия марказларидан биридир .

Муҳим тармоқларга асбоб-ускуналар ишлаб чиқариш, туризм ва хизмат кўрсатиш ауцорсинги киради. Ишлаб чиқариш саноати йилига 36,5 миллиард юан ишлаб чиқарган, бу шаҳарнинг умумий ҳажмининг 44,5 фоизини ташкил қилади. Бундан ташқари, Хитойнинг тўртта қадимий пойтахтларидан бири сифатида Сиан шаҳридаги кўплаб маданий обидалар, жумладан, Теракота армияси , Сиан шаҳар девори ва Фамен ибодатхонаси туризмни ҳам муҳим саноатга айлантиради. 2010-йилда Сианга 52 миллион маҳаллий сайёҳ ташриф буюриб, умумий даромади 40,52 миллиард юанни ташкил этди. Ўртача даромад йилига 36,4 фоизга, валюта тушумлари (2009 йилда 530 миллион) тахминан 35,8 фоизга ошади.

Таълим

Шаҳарда жами 60та университет бор. Сиан илмий тадқиқотлар бўйича дунёда етакчи шаҳар бўлиб, 2022-йил ҳолатига кўра Натуре Индех бўйича илмий тадқиқот натижалари бўйича дунёнинг энг яхши 30 та шаҳри ва Хитойнинг энг яхши 10 та шаҳри қаторига киради . Ғарбий Хитой минтақасида биринчи ўринни эгаллади, умумий аҳолиси деярли 300 миллион. Шаҳар 2011-йилда Бутунжаҳон боғдорчилик кўргазмасига ҳам мезбонлик қилган.

Адабиётлар рўйхати

ҳттпс://эм.м.wикипедиа.орг^{[сайт ишламайди]}

ҳттпс://www.адвантоур.cом

Британниcа энсиклопедияси