Ximera

Химера (қадимги юнонча: Χίμαιρα қадимги юнонча: Χίμαιρα, “эчки”) - юнон мифологиясида^[1] боши ва бўйни шерники, танаси эчки ва думи илон шаклида бўлган оловли йиртқич ҳайвон; Тифон ва Эчидна авлодлари^[2]. Кўчма маънода – асоссиз, амалга ошириб бўлмайдиган ғоя.

Мифология

Қадимги манбаларнинг умумий фикрига кўра, Химера аёл жонзот бўлган. Ликиялик Амисодар уни эмизди. Химера ҳақида биринчи эслатма Илиаданинг олтинчи қўшиғида бўлиб, унда у илоҳий келиб чиқиши - шернинг олдида, эчкининг танаси, илоннинг думи ҳақида ёзилган; у оғзидан олов чиқарарди, ўлмас эди^[3].

Арслоннинг боши, эчкининг қорни ва илоннинг думи - бу унинг Гомерда мавжуд бўлган энг табиий таърифидир, аммо Гесиоднинг Теогонияси унга учта бошни беради ва шунинг учун у машҳур этруск бронзасида тасвирланган. Милоддан аввалги В асрга оид Ареззо ҳайкалида тоғ тизмасининг ўртасида эчки боши, думининг охирида илон боши, танасининг олд томонида шер боши бор ёки бир танада уч боши бор йиртқич ҳайвон^[4].

Уни худолар башорат қилганидек, камондан ўқ билан урган Глаукнинг ўғли чиройли Беллерофонт ўлдирди^[5]. У Алей текисликларига тушиб қолади^[6].

Аэнеиднинг олтинчи кантосида “оловли химера” яна пайдо бўлади; шарҳловчи Сервиус Ҳоноратуснинг таъкидлашича, “барча нуфузли олимларнинг фикрига кўра, йиртқич ҳайвон Ликиядан бўлган ва бу минтақада бундай ном билан аталган вулқон мавжуд. Вулқон этагида илонлар гурсиллаб юради, ён бағирларида кўплаб ўтлоқлар ва эчки яйловлари бор, тепадан алангалар ва у ерда, тепада, шерлар уялари ҳам бор”; Эҳтимол, Химера бу гъайриоддий тоғнинг метафорасидир. Страбоннинг маълумотларига кўра, Ликиядаги Химера дараси Краг ва Антикраг тоғлари^[7] орасида, яъни ҳозирги Туркиянинг Фетҳие ва Калкан шаҳарлари орасидаги ҳудудда жойлашган. Оқсоқол Плиний бу жойни Чирали қишлоғи^[8] (турк туркча: Çıралı) Кумлуча ва Кемер шаҳарлари орасида. Табиий газнинг очиқ ёниши учун етарли бўлган консентрацияларда сиртга чиққан алангалар мавжуд.

Бир талқинга кўра, бу икки акаси бўлган хоин аёл: Арслон ва Аждаҳо^[9]. Бошқа бир фикрга кўра, у қуёш нурлари акс этган тоғдир ва Беллеропҳон уни кесиб ташлаган^[10]. Бошқа бир талқинга кўра, бу Ҳимар исмли қароқчи кема капитани бўлиб, унинг бурнида шер, орқа томонида аждаҳо^[11], ўртасида эса илонлар тасвирланган.

Этнология

Этногенезнинг эҳтиросли назариясида “химера” этник шакл ва турли суперетник тизимларга мансуб бўлган (салбий тўлдирувчи) этник гуруҳларнинг алоқа маҳсули бўлиб, натижада кимерада ўсган одамлар ўзларининг этник анъаналарини йўқотадилар. Химера этник гуруҳлардан чиқиб кетган миллациз одамлар жамоаси сифатида тавсифланиши мумкин. Унда бир-бирига мос келмайдиган хулқ-атвор хусусиятларининг тизимсиз уйғунлиги ҳукмронлик қилади, ягона менталитет ўрнини жамиятда ҳукм сураётган дидлар, қарашлар ва ғояларнинг тўлиқ тартибсизликлари эгаллайди, бундай муҳитда тизимга қарши мафкуралар гуллаб-яшнайди. Ҳар бир этник гуруҳга хос бўлган адаптив қобилиятларни йўқотиш аҳолининг озиқланиш ландшафтидан ажралиб кетишига олиб келади. Этносдан фарқли ўлароқ, кимера ривожлана олмайди, фақат бир мунча вақт мавжуд бўлиши мумкин, кейинчалик парчаланади - ўзига хос этник йўқ қилиш содир бўлади. Химера ичакларида пайдо бўлган антитизимлар, қоида тариқасида, қонли тўқнашувларнинг ташаббускори сифатида ҳаракат қилади ёки химера қўшни этник гуруҳларнинг қурбони бўлади. Бу атама Лев Гумилёв томонидан киритилган^[12].

Унинг сурати Сикён тангаларида тасвирланган эди^[13].

Ўрта асрларда кимералар гаргойлларни англатарди. Бизнинг замонамизда, кундалик ҳаётда, барча мумкин бўлган ва мумкин бўлмаган турларнинг йиртқич ҳайвонлари ва мутантлари, шунингдек, амалга ошириб бўлмайдиган орзулар ва фантазиялар кўпинча химералар деб аталади. Тасвирий сан'атда химералар готикага хос бўлган ҳаёлий йиртқич ҳайвонларнинг ҳайкалтарош тасвирлари бўлиб, иллатларни, ёвузлик кучларини ва бошқаларни ифодалайди. Соборларни безашнинг бир қисмини ташкил қилади. Химералар, айниқса, Нотр-Дам собори миноралари пойдеворида машҳур.

Биология

Химералар, шунингдек, ҳар бир ҳужайрада бир хил генлар тўпламини ўз ичига олган оддий организмлардан фарқли ўлароқ, турли хил ҳужайралари генетик жиҳатдан ҳетерожен материалларни ўз ичига олган ҳайвонлар ёки ўсимликлар деб аталади. Химералар мутациялар, рекомбинациялар ва ҳужайра бўлинишининг бузилиши натижасида юзага келадиган мозаикликнинг алоҳида ҳолатидир.

Адабиёт

Бридаҳам Л.Б., Гаргойлес, чимèрес ва франсуз готика ҳайкалидаги гротеск, НЙ, 1930-йил.
Хорхе Луис Борхес, “Ҳаёлий мавжудотлар китоби”
Голубев Максим, “Мўжизалар, сирлар ва сирлар энсиклопедияси”
Умберто Эко, “Баудолино”
Макс Фрай, “Химераларнинг уялари”
Виктор Пелевиннинг “Нур тегиниш санʻати” китобида химераларга катта эътибор берилган.

Кино

2009-йил 6-октабрда “Химера” номли фантастик триллер чиқди (инглизча номи Сплиcе “уланиш, бирлашиш”)
Жон Вунинг Уддалаб бўлмас топшириқ 2 филмида бактериологик қуролнинг бир тури яратилган: ҳалокатли Химера вируси.
CСИ: Жиноят жойи 4-сериалининг 23-мавсумида жиноятчи Тод Кумбс кимеризм билан касалланган эди.
Х-Филес сериалида: 7-фасл 16-қисм “Химера”
“Соҳибжамол ва махлуқ” филмида инсон ва ҳайвонлар ДНКсини кесиб ўтувчи махфий ташкилот Муирфилд ўз пароли сифатида “Химера” сўзидан фойдаланган. 1-фасл 19-қисм
2011-йилда суратга олинган “Мен тўртинчиман” филмида филм охирида бош қаҳрамоннинг ити химерага айлантирилади.
Мй Литтле Понй: Дўстлик сеҳрли анимацион сериясида химера 4-мавсумнинг 17-қисмида пайдо бўлади, аммо шернинг боши ўрнига тишли тишли йўлбарснинг боши бор.
Химералар Теэн Wолфнинг 5-мавсумида ҳам тилга олинган.
2021-йил 30-октабрда Жанубий Кореянинг “Химера” сериалида 1984 ва 2019-йилларда содир бўлган қотилликлар серияси шундай номланган.

Бошқалар

Химера муваффақиятга тўсиқ сифатида. Ўз китобларида франсуз психологи Г. Ле Бон ўзининг замонавийлигида уларнинг устунлиги сабабларидан бири сифатида англо-сакслар орасида “химерик тадқиқотлар” йўқлигини таъкидлади.
“Ариа” “Химера” гуруҳининг албоми
Мелница “Химера” гуруҳининг албоми
Филипп Киркоровнинг “Химера” қўшиғи
Лена Ҳадеснинг “Химера” расмлари серияси
СТАЛКЕР ўйинида химера - мутантларнинг энг хавфли турларидан бири; Бу йиртқич ҳайвонларнинг ҳарбий мақсадларда фойдаланиш учун лабораторияларда яратилгани қайд этилган.
УТАУ дастури учун чиқарилган Касане Тето овозли кутубхонасининг маскоти химера (кўршапалак қанотли одамни англатади) сифатида тасвирланган.
Химера “Тҳе Wитчер” ўйинида ҳам эслатиб ўтилган.

Астрономия

1907-йилда кашф этилган астероид (623) Химера, Химера номи билан аталган.

Галерея

Химера, Лувр, қизил фигурали идиш, милоддан аввалги 350-340 йиллар э.
Химера, Массандра саройи. Юқори Массандра.
Қримдаги Ливадия саройидаги Химера.

Қримдаги Ливадия саройидаги Химера.
Химералар билан уй. Киэв.

Манбалар

↑ Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.592
↑ Гесиод. Теогония 319—325; Гигин. Мифы 151
↑ Еврипид. Ион 201—204
↑ Палефат. О невероятном 28
↑ Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 9, 3; ИИ 3, 1-2; Пиндар. Олимпийские песни ХИИИ 91
↑ Гигин. Мифы 57
↑ Страбон. География ХИВ 3, 5 (стр.665)
↑ Плинй „ХХВИИИ“, . Натурал Ҳисторй. Боок 5 — 297-бет.
↑ Гераклит-аллегорист. О невероятном 15
↑ Ватиканский аноним. О невероятном 8
↑ Плутарх. О доблести женской 9
↑ Корявцев П. М. Философия антисистем. СПб., 1994. Саратов, 2003. 4-я редакция. Автореферат (1993,1996,1998,2004).
↑ Любкер Ф.. Реальный словарь классических древностей. М.: Олма-Пресс, 2001 — 325-бет. ИСБН 5-224-01511-1.

[1] Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.592

[2] Гесиод. Теогония 319—325; Гигин. Мифы 151

[3] Еврипид. Ион 201—204

[4] Палефат. О невероятном 28

[5] Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 9, 3; ИИ 3, 1-2; Пиндар. Олимпийские песни ХИИИ 91

[6] Гигин. Мифы 57

[7] Страбон. География ХИВ 3, 5 (стр.665)

[8] Плинй „ХХВИИИ“, . Натурал Ҳисторй. Боок 5 — 297-бет.

[9] Гераклит-аллегорист. О невероятном 15

[10] Ватиканский аноним. О невероятном 8

[11] Плутарх. О доблести женской 9

[12] Корявцев П. М. Философия антисистем. СПб., 1994. Саратов, 2003. 4-я редакция. Автореферат (1993,1996,1998,2004).

[13] Любкер Ф.. Реальный словарь классических древностей. М.: Олма-Пресс, 2001 — 325-бет. ИСБН 5-224-01511-1.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]