Xirbat Ataruz
Хирбат Атаруз (арабча :خربة عطروز}}) ёки Атарот (ибронийча: עטרות) – Иорданиянинг Мадаба губернаторлигидаги археологик ёдгорлик. Бу жойда темир даври, эллинистик, рим ва ислом даврларида аҳоли пунктлари жойлашган бўлиб, топилмаларнинг аксарияти темир даврига оид.
خربة عطروز | |
  Жордан ҳудудида кўрсатилган | |
| Манзилгоҳ | Мадаба Губернаторлиги, Жордан |
|---|---|
| Минтақа | Перея |
| Координаталар | 31°34′27.92″Н 35°39′53.11″Э / 31.5744222°Н 35.6647528°Э |
Милоддан аввалги ИХ аср ўрталари – ВИИИ аср бошларига оид Моабит ибодатхонаси ушбу ҳудудда аниқланган. У Меша Стеле матнида келтирилган воқеалар, хусусан, Атарот шаҳрининг исроилликлардан забт этилиши ҳақидаги ривоят билан боғланади[1][2]. Ушбу археологик топилма қадимги Моаб подшолиги тарихи ва минтақадаги сиёсий жараёнларни ўрганишда муҳим манба ҳисобланади.
Мазкур жой Жанубий Левант ҳудудида – яъни Жордан, Исроил ҳамда Фаластин ҳудудларида – Темир асрига оид энг яхши сақланиб қолган ибодатхоналардан бири сифатида эътироф этилади. Унинг меъморий тузилиши ва археологик қатламлари минтақанинг диний ҳамда маданий ҳаётини ёритишда алоҳида аҳамият касб этади.
Географияси
Хирбат Атаруз Дибан платосида, Жабал Ҳамидаҳ тизмаси устида жойлашган бўлиб, Зарқа Маин ва Сайл ал-Ҳидан дарёлари оралиғида қад ростлаган. Ушбу ҳудуд стратегик жиҳатдан қулай баландликда жойлашгани билан ажралиб туради.
Ёдгорлик Либб шаҳарчасидан тахминан 10 километр, эллинистик ва рим даврига оид машҳур Мачаэрус харобаларидан эса қарийб 3 километр масофада жойлашган. Бундай географик ўрин унинг қадимда ҳам муҳим ҳарбий ва сиёсий аҳамиятга эга бўлганини кўрсатади[3].
Яшаш даврлари
| Қатлам | Археологик давр | Вақт оралиғи |
|---|---|---|
| 12 | Темир даври И босқич | мил.авв. 1200–1000-йиллар |
| 11 | Темир даври ИИА (илк босқич) | мил.авв. 1000–900-йиллар |
| 10 | Темир даври ИИА (илк босқич) | |
| 9 | Темир даври ИИА (илк–ўрта босқич) | |
| 8 | Темир даври ИИА (илк–ўрта босқич) | |
| 7 | Темир даври ИИА–ИИБ | C. мил.авв. 900-йиллар |
| 6 | Темир даври ИИБ | мил.авв. 900–700-йиллар |
| Қаровсиз қолган | Темир ИИC-форс-илк эллинизм | мил.авв. 700–167-йиллар |
| 5 | Лате Ҳелленистиc | мил.авв. 167–37-йиллар |
| 4 | Сўнгги эллинизм – Илк рим давр | C. мил.авв. 37-йил |
| Қаровсиз қолган | Рим–Византия даври | милодий 132–638-йиллар |
| 3 | Дастлабки Исломий даврлар | милодий 638–850-йиллар |
| 2 | Ўрта исломий давр | милодий 850–1500-йиллар |
| 1 | Ўрта исломий давр |
Мазкур археологик ёдгорлик ҳудудида инсон яшашининг 12 та маданий қатламлари аниқланган бўлиб, уларнинг ҳар бири жойнинг турли тарихий босқичларини акс эттиради. Бу қатламлар ҳудуднинг узоқ давр давомида узлуксиз ёки даврий равишда ўзлаштириб келинганини кўрсатади.
Аҳоли яшашининг энг фаол даври Темир асрига тўғри келади. Кейинчалик, Аҳамонийлар (Форс) даврида ҳудуд тарк этилган. Сўнгги эллинистик даврда яна қайта ўзлаштирилиб, илк Рим давригача яшаш давом этган.
Рим империясининг кейинги босқичлари ҳамда Византия даврида ҳудуд яна ташлаб кетилган бўлса-да, Илк ва Ўрта исломий даврларда яна қайта аҳоли томонидан ўзлаштирилган[4].
Темир даври
Темир даврида мазкур ҳудуд муҳим турар-жой ва диний марказлардан бири бўлган. Археологик топилмалар бу ерда нафақат аҳоли яшаганини, балки маросим ва ибодат фаолияти ҳам фаол олиб борилганини кўрсатади.
Қишлоқ хўжалиги асосий тирикчилик манбаларидан бири бўлишига қарамай, ҳудудда ҳунармандчилик ҳам ривожланган. Хусусан, металлга ишлов бериш, тўқувчилик ва мато ишлаб чиқариш каби соҳалар мавжуд бўлган бўлиб, бу жойнинг иқтисодий жиҳатдан фаол ва ўзини таъминлай оладиган марказ бўлганини англатади.
Археологик далиллар
Қазиш ишлари шуни кўрсатадики, энг қадимги аҳоли пункти миллий ёки минтақавий бир гуруҳ томонидан қурилган ва зўравонлик билан вайрон қилинган. Ушбу жой бир аср ёки ундан камроқ давом этган бўлиб, Темир даври И охиридан Темир даври ИИА бошигача мавжуд бўлган.
Мил.авв. Х аср охири – ИХ аср бошларида юз берган вайронадан сўнг, ҳудуднинг энг баланд қисмида катта ибодатхона барпо этилган. Бу ибодатхона қисқа вақт фаолият юритган ва мил.авв. ИХ аср бош–ўрта даврида унинг контурида ўзгаришлар қилинаган.
Ибодатхона вайрон бўлган бўлса-да, ҳудуд қайта аҳоли томонидан ўзлаштирилган ва Темир даври ИИА охири ва Темир даври ИИБ даврида узоқ вақт ўз фаолиятини юритган. Шу даврда ибодатхонанинг харобалари диний фаолиятлар учун ишлатилган.
Шунингдек, сув етказиш тизимлари, сақлаш иншоотлари ва ошхона қолдиқлари каби қишлоқ хўжалиги об’ектлари топилган. Темир даври ИИБдан сўнг ҳудуд тарк этилган бўлиб, Форс (Аҳамоний) даврига оид ҳеч қанақа архитектура излари қолмаган[5][6].
Тарихий контекст
Хирбат Атаруз жойи Темир даврида мавжуд бўлган Атарот аҳоли пунктига мос келади. Атарот номи нафақат Ибронийлар Библиясининг „Сонлар китоби“да, балки яқин атрофдаги Дибон сайтида топилган Меша Стеледа ҳам учрайди. Библиявий манбаларда Атарот Гад қабиласи томонидан барпо этилган аҳоли пунктларидан бири сифатида зикр этилган, у Ароэр ва Дибон билан бирга эслаб ўтилади. Шунингдек, у Ҳешбон ва Небо тоғлари билан бирга тилга олиниб келинади, бу жойлар марказий Жордан ҳудудида жойлашган.
Меша Исроил қироллигининг Омри сулоласи ҳукмронлигига қарши исён қилган. Библиядаги манбаларга кўра, у Исроилга вассал подшо сифатида чорва ва жун билан солиқ тўлаган, аммо стеледа бу муносабат зулмли деб таърифланган. Омри вафотидан сўнг, унинг ўғли Аҳав (стеледа исми тилга олинмаган) Моабни босим остида ушлаб турган.
Меша эҳтимол Жеҳорам ҳукмронлиги даврида (тахминан мил.авв. 850–840-йиллар) исён қилган, у ўша пайтда шимолда Арам-Дамасcус билан урушда бўлган. Исён натижасида Меша Атаротни забт этган ва унинг аҳолиси бир қисмини ўзининг худоси Чемошга қурбон қилган[7].
Кейинги даврлар
Ҳудуд эллинистик даврда яна аҳоли билан тўлиб, қишлоқ хўжалигига таянган кичик бир қишлоқ сифатида фаолият кўрсатган. Аҳоли асосан дон, шароб ва ёғ ишлаб чиқариш билан шуғулланган. Темир даври ибодатхонасининг баъзи қисмлари диний маросимлар учун қайта ишлатилган, қолган қисмлари эса турар-жой сифатида ишлатилган.
Мазкур аҳоли пунктининг фаолияти Илк Рим давригача давом этган, аммо Сўнгги Рим ва Византия даврларида ҳудуд яна тарк этилган[8]. Ҳудуд яна Илк ва Ўрта исломий даврларда аҳоли томонидан қайта ўзлаштирилган. Бу даврда у ривожланган ва нисбатан аҳоли сони кўп бўлган ўрта катталикдаги қишлоқ сифатида фаолият кўрсатган. Аҳоли олдинги яшаш жойларининг, хусусан ибодатхона харобаларининг аксар қисмини девор сифатида қайта ишлатган[9].
Манбалар
Адабиётлар
- Жи, Чанг-Ҳо (2011). "Кҳирбет 'Атаруз: Ан Интерим Овервиэw оф тҳе 10 еарс оф арчаэологиcал арчитеcтурал Финдингс". Аннуал оф тҳе Департмент оф Антиқуитиэс оф Жордан 55: 561–579.
- Жи, Чанг-Ҳо (2012), "Тҳе эарлй Ирон Аге ИИ темпле ат Ҳирбет ‘Атарус анд иц арчитеcтуре анд селеcтед cултиc обжеcц". Ин Ж. Камлаҳ (Эд.), Темпле буилдинг анд темпле cулт: Арчитеcтуре анд cултиc парапҳерналиа оф темплес ин тҳе Левант (2.-1. милл. Б.C.Э.) (пп. 203–222). Wиэсбаден: Ҳаррассоwитз Верлаг, ин тҳе wебсите оф Атаруз Прожеcт (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-10-16 санасида архивланган)
- Жи, Чанг-Ҳо; Батес, Роберт Д. (2014). "Кҳирбат 'Атаруз 2011-2012: А прелиминарй репорт". Андреwс Университй Семинарй Студиэс 52 (1): 47–91. ҳттпс://дигиталcоммонс.андреwс.эду/cги/виэwcонтент.cги?артиcле=3297&cонтехт=аусс.
- Жи, Чанг-Ҳо (2018). "А Моабите санcтуарй ат Кҳирбат Атаруз, Жордан: стратиграпҳй, финдингс, анд арчаэологиcал имплиcатионс". Левант: Тҳе Жоурнал оф тҳе Cоунcил фор Бритиш Ресеарч ин тҳе Левант 50 (2): 173–210. дои:10.1080/00758914.2019.1620010. ҳттпс://www.тандфонлине.cом/дои/фулл/10.1080/00758914.2019.1620010.
- Жи, Чанг-Ҳо; Батес, Роберт Д.; Ҳаwкинс, Ралпҳ К. (2020). "Кҳирбат 'Атаруз 2015: А Прелиминарй Репорт". Андреwс Университй Семинарй Студиэс 58 (1): 85–104. ҳттпс://дигиталcоммонс.андреwс.эду/cги/виэwcонтент.cги?артиcле=3770&cонтехт=аусс.
Ҳаволалар
- Атаруз Прожеcт (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-10-16 санасида архивланган)