Ziyosfera

Xitoy raqamlari

Хитой рақамлари хитой тилида катта ва кичик ҳарфларга бўлинган саноқ тизими бўлиб, араб рақамлари киритилишидан олдин кенг қўлланган. Ҳозирги кунга келиб бу хитой рақамлари ҳисоблашда камроқ қўлланади. Шарқий Осиёда юридик ҳужжатлар ва банк ҳужжатларини (масалан, чеклар) ёзишда хитой рақамлари (одатда катта ҳарфлар) ҳали ҳам қўлланади. Мураккаб ҳисоблаш ва рақамлар туфайли бу ҳужжатларни осонгина тушуниш жудаям қийин ва фирибгарликка дуч келиш фоизи камроқ.

Хитой рақамлари катта ва кичик ҳарфларга-белгиларга бўлинади. Умумий катта ва кичик хитой рақамлари ва уларга мос келадиган араб рақамлари:

Нол, бир, икки,, тўрт, беш, олти, этти, саккиз, тўққиз, ўн, юз, минг бош хитой рақамлари
Нол/〇, бир, икки, уч, тўрт, беш, олти, етти, саккиз, тўққиз, ўн, йигирма, юз, минг кичик хитой рақамлари
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 20, 100, 1000 Араб рақамлари

Стандарт фойдаланиш

Хитой Халқ Республикаси

"Хитой Халқ Республикасининг ГБ/Т 15835-2011 сонли нашрларда рақамлардан фойдаланиш қоидалари" қонуни. ушбу қонунда араб рақамлари ва хитой рақамларининг тегишли тарзда меъёр қоидаларига амал қилган ҳолда қўлланилишини батафсил белгиланган [1] :

  • Ўлчов учун ишлатиладиган рақамлар янада тушунарли ифодаланиши учун араб рақамларидан фойдаланилади. Масалан, 34,05%. Матнда ҳисоб сўзлар ўлчов бирлиги билан бирга келганда, айниқса ўлчов бирлиги ҳарфлар билан ифодаланганда, 523,56 км ёки 523,56 километр каби араб рақамларидан фойдаланиш керак.
  • Рақамлаш учун ишлатиладиган рақамлар диққатни жалб қиладиган ва таниб олинадиган эффектларга эришиш учун араб рақамларидан фойдаланиш керак, масалан: Фусинг Йўли № 11, Миллий автомагистрал 101
  • Ижтимоий ҳаётда ишлатиладиган араб рақамлари бўлган сўзлар, масалан: 3Г мобил телефон, МП3 плеэр, Г8 саммити
  • Хитой белгилар илдиз ва филиал йили, ой тақвимининг ойи ва куни, тарихий сулолалар йили ва анъанавий равишда хитойча белгилардан фойдаланадиган бошқа Григориан бўлмаган календарлар учун ишлатилади. Масалан: Бингйин йилининг 15-октябри, 23-декабр, 15-август ўрта куз фестивали, Қин Wенгонг 44-йил, Қинг Хианфенг 10-йил
  • Хитойча белгилар ва рақамлар „атрофида, тача“ каби таҳминий сонни ифодаловчи сўзларни ўз ичига олган тахминий рақамлар ва тахминий рақамларни ифодалаш учун биргаликда ишлатилади. Масалан: уч-тўрт ойлик, йигирмата атрофида, қирқ беш ёки олти ёш, икки ёки ундан кўпроқ, ўн мингтача ва юқорида кўрсатилган хитойча белгилар ва рақамларни ўртага қўшиб бўлмайди.
  • Агар ўлчов ёки рақамлашни ифодалаш учун зарур бўлган рақамлар сони катта бўлмаса ва хитойча белгилар ва араб рақамлари ўртасида танлашда ёзишнинг соддалиги ва таниб олишнинг равшанлигида аниқ фарқ бўлмаса, иккала шаклдан ҳам фойдаланиш мумкин. Масалан: 17-бино (17-бино), 3 марта (уч марта), 20 мартадан ортиқ (20 мартадан ортиқ), 4-чорак (тўртинчи чорак), 76 ёш (этмиш олти ёш), 80 йил. 20-аср Йиллар (1980-йиллар), 1997-йил 1-июл (1997-йил 1-июл), 4 ой (тўрт ой), 12 кун (ўн икки кун)
  • Агар сиз содда ва диққатни тортадиган ифода эффектини таъкидлашни истасангиз, араб рақамларидан, тантанали ва нафис ифода эффектини таъкидлашни истасангиз, хитой рақамларидан фойдаланинг. Мисол: 2008-йил 12-май, Пекин вақти билан соат 14:28 да ХИ Бутунхитой халқ вакиллари кенгашининг биринчи сессияси.
  • Агар иккита рақам бир хил функционал тоифани ифодаласа (масалан, уларнинг иккаласи ҳам йил, ой, кун ва вақтни ифодаловчи рақамлар бўлса) ёки иккита рақам контекстда бир хил даражада бўлса (масалан, ном рақами мақола каталогидаги бир хил даража), бир хил шаклдан фойдаланиш керак. Аксинча, агар иккита рақамнинг ифода функциялари бошқача бўлса ёки улар турли даражада бўлса, турли шаклларни танлаш мумкин. Иккинчи бобнинг қуйи даражадаги сарлавҳаси араб рақамлари билан рақамланиши мумкин: 2.1, 2.2,…
  • Икки қўшни араб рақамлари ноаниқлик келтириб чиқарадиган вазиятдан қочиш керак, масалан: 3-синф катта уч ёки учта катта синф („Ўрта мактабнинг 3-синфи“ деб ёзилмаган), юқори синфнинг 2-синфи ёки синф (2) катта уч („Олий синф 3-2“ деб ёзилмаган).
  • Хитой рақамлари ва араб рақамлари қонуний кучга эга бўлган ҳужжатлар, эълон ҳужжатлари ёки молиявий ҳужжатларда бир вақтнинг ўзида ишлатилиши мумкин. Масалан: 2008-йил апрел ойида суғурта ҳисоби бўйича ҳисоб-китоб кунидаги фоиз ставкаси 1,5750/10 000 (0,015750%) эди.
  • Хитой белгиларда йил қисқартмасидан кейинги рақамлар тахминий рақамлар сифатида тушунилиши мумкин, шунинг учун улар одатда қисқартирилмайди.
  • Умуман олганда, Григориан тақвимининг йил, ой, кун, соат, дақиқа ва сония араб рақамлари билан ёзилиши керак, шунинг учун „1978“ энг яхши 1978-йил деб ёзилади. Анъанавий календарнинг йили, ойи ва куни „Ченгуаннинг 16-май, 10-йил“ эмас, балки „ Чженгуаннинг 16-майи, 10-йили“ каби хитой белгиларида ёзилиши керак. Тарихий тадқиқотларда баъзида Григориан йили анъанавий календарнинг ойи ва куни билан ишлатилади, масалан, „16-май, 636“, бу ерда 636 – Чженгуаннинг ўнинчи йилига тўғри келадиган Григориан йили, 16-май. календар ойи ва йилнинг куни. Ушбу аралаш ёзиш усулига алоҳида эътибор қаратиш лозим.
  • Ой ва кун аллақачон аниқ воқеаларга эга бўлса, ой ва кун хитойча белгилар билан ифодаланиши мумкин. Агар январ, ноябр ва декабр ойлари иштирок эца, ой ва кунни ифодаловчи рақамларни ажратиш учун бўшлиқдан фойдаланиш керак. Мисоллар: „28-январ“ воқеаси, „9-декабр“ ҳаракати, 1-май Халқаро меҳнат куни, 4-май ҳаракати .
  • Катта хитой рақамлари (нол, бир, икки, уч, тўрт, беш, олти, этти, саккиз, тўққиз, ўн, юз, минг, ўн минг ва юз миллион) юридик ҳужжатлар ва молиявий ҳисоб-китобларни санаб ўтиш учун мос келади.
  • „0“ араб рақами „нол“ ва „〇“ хитойча белгиларнинг иккита ёзма шаклига эга. Ўлчов сифатида фойдаланилганда, „0“ хитойча ҳарфларни ёзиш шакли „нол“ бўлади; рақам сифатида ишлатилса, „0“ хитойча ёзув шакли „〇“.
  • Араб рақамлари ва хитой рақамлари бир вақтнинг ўзида қўлланадиган ҳолат: Агар рақамли қиймат жуда катта бўлса, рақамли қийматдаги „ўн минг“ ва „миллиард“ бирликлари учун хитой рақамлари ва араб рақамлари ишлатилиши мумкин. қолганлари учун. Мисол: Хитойда 1982 йилги аҳолини рўйхатга олишда 1 008 175 288 киши бор эди ва 2021 йилда тахминан 1 466,6 миллион киши бўлади. Яъни бунда бошидаги рақамлар араб рақами билан, „миллион“, „минг“ каби бирликлар хитой тилида ёзилиши мумкин.

умумий рақамлар

10 та умумий рақам

Хитой тилида „бир“ дан „тўққиз“гача бўлган тўққизта белги бор. Бошқа рақамларни ифодалаш учун „ўн“, „юз“ ва „минг“ каби каттароқ рақамларидан фойдаланилади.

690-йилда Ву Зетян исмли шахс Зетян белгиларини эълон қилди. Улардан бири ўша пайтдаги „юлдуз“ иероглифи билан бир хил маънога эга бўлган " 〇 " эди ва ҳозирда „нол“ [2] рақамининг синоними сифатида ишлатилади.

  • Норасмий ҳолатларда „бир“ ва ўндан юқори рақамлар билан бошланадиган рақамлар қолдирилиши мумкин. Замонавий стандарт хитой тилида фақат „ўн“ дан фойдаланиш мумкин, „ўн“, „юз“, „минг“ ва „ўн минг“ эса Ҳоккиэн ва Кантон тилларида ишлатилиши мумкин. Масалан: 100 000, мандарин хитойчасини юз минг, 1500, ҳоккиэн ва кантон тилини минг беш деб ўқиш мумкин.
  • Расмий ҳужжатлар ва молия институтларини тўлдиришда, кейинчалик бузғунчиликка йўл қўймаслик учун махсус ёзиш одатлари мавжуд:
    • Рақамлар миқдор кўрсаткичи сифатида ишлатилганда, „битта“ ва горизонтал чизиқларни чалкаштириб юбориш ёки бузишни олдини олиш учун Тайваннинг иш ҳужжатлари ёки расмий ҳужжатларида кўпинча „б“ ўрнига ишлатилади ва Хитой одатда „бир“ ни олдини олиш учун фойдаланади. Масалан, расмий ҳужжатларда „Биринчи ўқитувчи“ „Ўқитувчи Б“ ёки „Биринчи ўқитувчи“ деб ёзилади.
    • Молиявий институтларнинг анъанавий қўлда тўлдириш тартиб-қоидаларида, бузғунчиликка йўл қўймаслик учун миқдор катта ҳарфлар билан ёзилади. Масалан, „45792 юан“ "" деб ёзилиши керак. Агар араб рақамлари ишлатилса, охирида „45792-“ каби горизонтал чизиқ ёзилиши керак.
  • Рақамдаги 4, талаффузи „ўлим“ га яқин бўлгани учун, 4 омадсиз рақам ҳисобланади, шунинг учун ушбу тиллардаги маҳаллий шифохоналар ва меҳмонхоналарнинг қават рақамлари тўртинчи қаватни ўтказиб юборади, бу „тўртинчи қавациз“ бинолар, Тўртинчи қават бешинчи қават сифатида кодланади ёки 4 ни ифодалаш учун „3А, 3,5“.
  • Тайванда хусусий битимлар ва махфий операцияларда катта миқдорда ёки савдолашма суммасини ифодалашнинг ўзига хос „соддалаштирилган“ сўзлашув усули мавжуд. Бундай ифодалаш усули нафақат конфиденсиалликни сақлаб қолиши, балки ҳар икки томоннинг манфаатларини ҳам ҳимоя қилиши мумкин. транзаксия. юз.
    • Харидор маҳсулот нархи 23 600 юан (солиқсиз) эканлигини билса, музокаралар чоғида нархни 22 000 юанга (солиқ киритилган) туширишни кутишларини билдириш учун „солиқ билан бирга 22 тани санаб бера оласизми“ деб айтиши мумкин.
    • Уй операцияларида шундай дейилади: „У уйнинг бир пингининг нархи йигирма икки“, яъни аслида 220 000 ва ҳоказо.
  • Гонконг ва Макаодаги шахсий битимлар ва норасмий ҳолатларда сумманинг рақамлари махсус сўзлар билан алмаштирилади: ўнликлар „чўнтак“ ёки „тиао“ деб ҳам аталади, юзлик „эски“ деб ҳам аталади ва минг. „Скимминг“ ёки „тиао“ деб ҳам аталади."Сичқонча", ўн минг ҳам „тери“ ёки „бир“, бир миллион „тўп“ деб ҳам аталади, йигирма ҳам „йигирма“, икки юз ёки икки ҳам дейилади. „икки“ деб аталади. Бундай ифодалаш усули нафақат махфийликни сақлаши, балки битимдаги ҳар икки томоннинг юзига ҳам ғамхўрлик қилиши мумкин.
    • Мисол учун, 2019-йил 28-февралда АБC фирибгарлик иши ҳақида хабар берганида, сарлавҳа „Қурбон аёл деярли учта тўпни йўқотди“ бўлиб, унда „уч тўп“ уч миллионни назарда тутади. [3]
  • Бирлардан олдинги „0“ ёзилиши ёки ўқилиши керак, лекин доимий 0 ёзилиши ёки ўқилиши керак. Масалан: 10002 „ўн минг икки“ деб ёзилиши керак.
    • Агар минг рақам нол бўлмаса ва ўн минг рақам нолга тенг бўлса ёки ўн миллион рақам нол бўлмаса ва юз миллион рақам нолга тенг бўлса, нол қўшишнинг ҳожати йўқ. Мисол: 205 000 „икки юз эллик минг“ деб ўқилади.
    • Изоҳ: Агар сиз нолни тўлдирмоқчи бўлсангиз, у „икки юз минғнол’беш минг“ ўрнига „йигирмаънол’беш минг“ бўлиши керак, чунки нол ўн минг ўринда, иккинчисининг тўлдирувчи усули. нотўғри, ўн минг ва минг Рақамнинг ўртасида бошқа рақамлар йўқ ва ҳеч қандай рақам қўшилмайди.
    • Тайваннинг бошланғич мактаб тўртинчи синф математика дарслигида катта сонларни ўқиш ҳақида бирлик мавжуд, масалан: 5,920,001,245, „беш тўққиз юз йигирма миллион бир минг икки юз қирқ беш“ деб ўқилади.
    • Хитой бошланғич мактабининг 4-синфи учун [4] математика дарслигидаги „100 000 000 дан ортиқ сонларни билиш“ бобида катта сонларни ўқиш усули ўргатилади ва 10 12 дан кичик ҳар қандай бутун сонни ўқий олади, масалан: 10040002000 „ каби ўқилади. ўн миллиард тўрт минг ўн икки минг“.
    • Агар ўн минглаб рақамлар гуруҳи нолга тенг бўлса, уни нол билан тўлдириш керак. Масалан: 200005000 „икки юз беш минг“ деб ўқилади
  • Норасмий ҳолатларда, агар „нол“ сўзи охирги рақамдан олдин бўлмаса, охирги бирлик қолдирилиши мумкин. Мисол учун: 12000 „ўн икки минг“ деб ўқилиши мумкин, лекин расмий ёзув ҳали ҳам „ўн икки минг“ бўлиши керак.
  • Хитой тилидаги энг катта рақам „зай“ дир, лекин Хитойга киритилган буддист ёзувлари ҳиндулар томонидан ишлатиладиган кўпроқ сонни хитойча белгилар билан транслитерация қилган, қуйида кўринг.
  • Малайзия ва Сингапурда инглиз ва малай тилларига таржима қилишни осонлаштириш учун оддий шароитларда „ўн минг“ бирлиги „ўн минг“ га бўлинади. Масалан, 30 000 инглиз тилига мос келиши учун „ўттиз минг“ деб ўқилиши мумкин."тҳиртй тҳоусанд"ёки қисқартирилган „30к“ (бу ерда „к“ инглизча префиксни билдиради"кило-", бу хитой тилидаги мингларга тенг).

Замонавий хитойда

Хитой минтақасида фақат қадимги „ванжин сони“даги қадимги рақамлардан „ўн минг“ ва „миллиард“ сонлари мерос бўлиб, 10 12 – яъни 10 нинг 12-даражаси „триллион“ [5] деб аталади ва ҳоказо, 10 16 – 10 нинг 16-даражаси „миллиард“ бўлиши керак ва 10 20 – 10 нинг 20-даражаси „триллион триллион“ бўлиши керак. Нашрларда осон идентификация қилиш учун араб рақамлари ва „ўн“, „юз“, „минг“, „ўн минг“ ва „миллиард“ одатда катта рақамларни ифодалаш учун ишлатилади, масалан, „Ялпи ички маҳсулотлар миқдори 100 триллион юандан ошади“, „Харажат“ 46 миллион юан", „230 миллион донагача юк ташиш“, „60 триллион тонна ер“ [6] каби.

  1. ↑ 《中华人民共和国国家标准 ГБ/Т 15835-2011 出版物上数字用法的规定》
  2. ↑ 小寫〇（ИДЕОГРАПҲИC НУМБЕР ЗЕРО）的編碼是У+3007，勿與圈號（CИРCЛЕ）混淆。
  3. ↑ „又一單網絡情緣騙案 女事主損失近「三球」“. 澳廣視 (2019-йил 28-феврал).
  4. ↑ „亿以上数的认识“, 数学 四年级上册 (зҳ-ҳанс). 人民教育出版社 — 21-бет. Қаралди: 2018-йил 24-май (2018-йил 24-майда асл нусхадан архивланган). 
  5. ↑ 中华人民共和国法定计量单位. 表5　用于构成十进倍数和分数单位的词头, 104称为万，108称为亿，1012称为万亿
  6. ↑ „60万亿亿吨的地球，是如何46亿年来始终悬浮于太空之中的？“. 网易公开课. 2021-йил 1-августда асл нусхадан архивланган. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi