Ziyosfera

Xodim

Асосий мақола: Меҳнат

Ходим — бу бирор ташкилот, корхона, муассаса ёки давлат органида меҳнат фаолиятини амалга оширувчи, расмий тарзда ишга қабул қилинган жисмоний шахсдир. У иш берувчи билан тузилган меҳнат шартномаси асосида ишлайди ҳамда белгиланган ҳуқуқлар ва мажбуриятларга эга бўлади. Ходимнинг асосий вазифаси ташкилот фаолиятини юритиш, ишлаб чиқариш ёки хизмат кўрсатиш жараёнида белгиланган меҳнат функсияларини бажаришдан иборат.

Этймологияси

"Ходим" сўзи араб тилидаги خادم‎ (кҳāдим) сўзидан олинган бўлиб, “хизмат қилувчи” ма’носини билдиради. Дастлаб бу атама сарой ёки диний хизматларда ишловчи кишиларга нисбатан ишлатилган. Вақт ўтиши билан “Ходим” сўзи кенг ма’нода қўлланила бошлаган ва ҳозирда давлат, хусусий ҳамда нотижорат соҳаларда меҳнат қилувчи шахсларни ифодалаш учун ишлатилади.[1]

Ҳуқуқий мақоми

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексига кўра, ходим — бу: Меҳнат шартномаси (ёки контракти) асосида иш берувчи билан меҳнат муносабатларида бўлган жисмоний шахс.[2]

Ходимнинг ҳуқуқий мақоми қуйидагиларни ўз ичига олади:

  • иш берувчи томонидан белгиланган меҳнат вазифаларини бажариш;
  • меҳнат учун белгиланган миқдорда ҳақ олиш;
  • хавфсиз меҳнат шароитларида ишлаш;
  • ижтимоий та’минот ва суғурта тизимидан фойдаланиш;
  • дам олиш, та’тил ва бошқа ижтимоий кафолатларга эга бўлиш.

Ходимларнинг асосий тоифалари

Меҳнат тизимида ходимлар одатда лавозим ва бажариладиган вазифаларга қараб қуйидаги тоифаларга бўлинади:

  • Рахбар ходимлар — ташкилот бошқарувини амалга оширувчи шахслар (масалан, директор, бошлиқ, раҳбар ўринбосари ва бошқалар);
  • Мутахассислар — муайян соҳада малака ва тажрибага эга ходимлар (масалан, муҳандис, бухгалтер, ўқитувчи, юрист);
  • Техник ходимлар — ишлаб чиқариш, хизмат кўрсатиш ёки техник қўллаб-қувватлаш ишларини бажарувчи шахслар;
  • Ёрдамчи ходимлар — тозалик, хавфсизлик, транспорт, хизмат кўрсатиш каби ёрдамчи ишларни амалга оширувчи шахслар.

Меҳнат муносабатлари

Ходим ва иш берувчи ўртасидаги муносабатлар меҳнат шартномаси орқали тартибга солинади. Ушбу шартномада:

  • ходимнинг лавозими ва вазифалари;
  • иш ҳақи миқдори;
  • меҳнат шароитлари;
  • интизомий ва моддий жавобгарлик;
  • шартномани бекор қилиш тартиби белгилаб қўйилади.

Ходимлар меҳнат фаолиятини амалга оширишда касаба уюшмалари орқали ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш имкониятига эга. Меҳнат низолари вужудга келганда, улар суд ёки меҳнат инспексияси орқали ҳал қилинади.[3]

Ижтимоий аҳамияти

Ходимлар жамият иқтисодий ҳаётининг асосий ҳаракатлантирувчи кучидир. Уларнинг меҳнати орқали:

  • янги маҳсулотлар яратилади,
  • хизматлар кўрсатилади,
  • давлат бюджети солиқлар орқали тўлдирилади,
  • ижтимоий инфратузилма ривожланади.

Ходимларнинг меҳнатини самарали ташкил этиш, уларнинг малакасини ошириш ва ҳуқуқларини ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан биридир.

Замонавий ходим тушунчаси

ХХИ асрда “ходим” тушунчаси ан’анавий иш жойидан ташқарига чиқди. Рақамли иқтисодиёт ривожланиши натижасида:

  • Масофавий ходимлар (ремоте wоркерс),
  • Фреэланcерлар (мустақил ижрочилар),
  • Контракт асосидаги мутахассислар каби янги тоифалар пайдо бўлди.

Бу ҳолат меҳнат бозорининг мослашувчанлигини ошириб, ишчи кучининг глобал интеграциясига сабаб бўлмоқда.

Ўзбекистон меҳнат тизимидаги ходимлар

Ўзбекистон Республикасида ходимларнинг ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш қуйидаги ҳужжатлар асосида амалга оширилади:

Давлат меҳнат инспексияси, касаба уюшмалари ҳамда суд органлари ходимларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда асосий институтлар ҳисобланади.[4]

Шунингдек қаранг

Манбалар

  1. ↑ “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”. 5 жилдлик. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энсиклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2008.
  2. ↑ Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси (2023-йил 30-апрел ҳолатига кўра) // Лех.уз
  3. ↑ Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги расмий сайти
  4. ↑ "Ўзбекистон Республикаси Бандлик тўғрисидаги қонуни" // Лех.уз

Ташқи ҳаволалар

Андоза:Меҳнат 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi