Xoksor

Хоксор (тахаллуси; исми Муҳаммад Ризо) (тахминан 1760 — Хива — ХИХ асрнинг 1-ярми) — ўзбек тилшуноси, шоир. Хива ва Бухоро мадрасаларида таҳсил олиб, араб ва форс тилларини мукаммал ўрганган. Х. "Мунтахаб уллуғот" ("Танланган сўзлар", 1799) ва "Зубд уллуғот" ("Сара, танлаб олинган сўзлар", 1840) каби илмий луғатлар яратган, лирик шеърлар ёзган. Х.нинг "Мунтахаб уллуғот" асарини шартли равишда "Арабча—форсча— ўзбекча луғат" деб айтиш мумкин, чунки унда асосан Навоий асарларида, шунингдек, Навоийдан олдин ёки кейин ўтган, форс ва туркий тилларда ижод қилган баъзи мумтоз шоирларнинг асарларида учровчи арабча, форсча ва тушунилиши қийин бўлган туркий сўзлар изоҳланган. Бундай сўзларнинг маъносини ойдинлаштириш учун турли услубларда ёзилган туркий ва форсий адабиёт намуналаридан мисоллар келтирилган. Ушбу лугатдан турли касб-ҳунарларга, ижтимоийиқтисодий ва табиий фанларга доир кўплаб сўз ва терминлар ҳам ўрин олган. Шу жиҳатдан "Мунтахаб уллуғот" ХВИИИ аср илмий терминологиясини ўрганишда муҳим манба қисобланади. Х.нинг 2асари "Зубд уллугот"да форс, ўзбек тилларидаги тушунилиши қийин сўзларнинг изоҳи берилиб, уларнинг қайси тилга мансублиги кўрсатилган.

Х.нинг 2 шеъри — "Мунтахаб уллугот"га ва бир мухаммаси Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида сақланаётган (инв. № 1157) баёзга киритилган.

Х. асарларининг 10 дан ортиқ нусхалари Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институти (инв. №275, 427, 428, 1203, 1681, 3852, 4010, 4367), Санкт-Петербургдаги Шарқшунослик институти (инв. №1818) қўлёзмалар фондида сақланади.

Адабиёт

• Абдуллаев В.А., Хоксор ва Нишотий, Самарқанд, 1960; Шербак А.М., Грамматика староузбекского язика, М.—Л., 1962; Турсунов У., Ўринбоев Б., Ўзбек адабий тили тарихи, Т., 1982.