Xongul
Хонгул ёки Бухоро буғуси (лот. Cервус элапҳус баcтрианус) — Ўрта Осиё ҳудудида яшовчи маралнинг осттури.
| Хонгул | ||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||
| Эркак хонгул | ||||||||||||||||||||||||||
| Биологик классификация | ||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||
| Cервус элапҳус баcтрианус | ||||||||||||||||||||||||||
 Хонгуллар тарқалиш ҳудуди (тўқ яшил — тарихий тарқалиш ҳудуди, оч яшил замонавий тарқалиш ҳудуди)
| ||||||||||||||||||||||||||
Хонгулнинг баландлиги тахминан 120 смга етади. Тармоқланган оч тусдаги шохлар фақат эркак буғуларда бўлади. Урғочилар шохсиз. Шохлари бутоқли, узунлиги 110 см га етади. Кийикларнинг массаси тахминан 200 кг ни ташкил қилади. Тана ранги жигарранг, сариқ, кулранг оч кулранг тусда, ёзда қишга қараганда ёрқинроқ тусга киради. Тўқ кулранг, елкасида қорамтир йўллари бор. Болаларнинг баландлиги 60 см гача етади. Янги туғилган кийикларнинг тана вазни тахминан 9 кг ни ташкил қилади. Илгари Амударё, Сирдарё ва Орол денгизи соҳилларидаги қамишзор ва тўқайларда тарқалган эди. Ҳозирги фақат Амударё воҳасидаги қўриқхоналарда яшайди. Сувда яхши сузади. Ўсимликлар билан озиқланади. Урчиш даврида урғочи ва эркаклари бирга пода бўлиб юради. Сентабр—октабрда жуфтлашади. Апрел—майда болалайди. Кийиклар 2—3 ёшда жинсий вояга етади. Овлаш тақиқланган.
Муҳофаза қилиш
Бу кичик тур асрнинг бошларида йўқ бўлиб кетиш арафасида эди. Кийиклар популяцияси сони яшаш жойларининг вайрон бўлиши (шу жумладан суғориш лойиҳалари), Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин кенг кўламли овчилик ва ҳарбий можаролар туфайли кескин тушиб кетган.
1999-йилда кийиклар сони 400 тадан камайиб кетган эди. Тожикистон энг катта йўқотишга учраган. Ҳозир Тигровая Балка қўриқхонасида Бухоро буғуларининг кичик популяцияси (тахминан 20 бош) сақланиб қолган[1].
Туркманистоннинг Амударё қўриқхонасида 2016-2017 йилларда буғулар сони 60 бошга етди. Яна 60 бош кийик Амударё тўқайларида Жаргузер трактидан Муқри қишлоғигача бўлган ҳудудда яшайди[2].
Ўшандан бери халқаро экология ташкилотлари Бухоро буғулари яшаётган қўриқхоналар ва қўриқланадиган ҳудудларга ёрдам кўрсатиб келмоқда. Бундан ташқари, Бутунжаҳон ёввойи табиатни муҳофаза қилиш жамғармаси (WWФ) Бухоро буғуларини бир вақтлар ўзлари яшаган табиатга қайтарди. Масалан, ҳозир Бухоро (тўқай) буғулари Ўзбекистондаги Зарафшон қўриқхонасида яшайди. 2007-йилда Қозоғистонга буғу келтирилди[3], қўриқланадиган ҳудудлар ва қўриқхоналар ташкил этилди. Натижада 2011-йилга келиб Ўрта Осиёда бухоро буғуларининг сони қарийб 1600 бошга етди.
Хонгул сони камайиб кетганлиги сабабли Табиат ва табиий ресурсларни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи Қизил рўйхатига ва Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига киритилган[4]
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
Манбалар
- ↑ Wерелд Натуур Фондс[сайт ишламайди]Андоза:Доде линк
- ↑ „УНДАНГ-УНДАНГ МАЛАЙСИА Акта 686 АКТА ПЕРДАГАНГАН АНТАРАБАНГСА МЕНГЕНАИ СПЕСИЭС ТЕРАНCАМ 2808“. 2015-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 26-июн.
- ↑ Меморандум оф Ундерстандинг cонcернинг Cонсерватион анд Ресторатион оф тҳе Букҳара Деэр (Cервус элапҳус баcтрианус)
- ↑ ИУCН Ред Лист
Адабиётлар
- Лим В. П., Мармазинская Н. В. Бухарский олен в Узбекистане — Ташкент: Чинор ЭНК, 2007. — 111 с.
 | Ҳайвон ҳақидаги уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |