Ziyosfera

Xosnom

Хосном ёки Бренд (инглизча: бранд [брæнд]) — тамға, белги. Бренд — бу бир сотувчининг товар ёки хизматини бошқа сотувчиларникидан ажратиб турувчи ном, атама, дизайн, белги ёки бошқа хусусият[1][2][3]. Брендлар бизнес, маркетинг ва реклама қилишда обектни танитиш учун ишлатилади, энг муҳими, бренд капитали қийматини яратиш, брендни алоҳида ажратиб туриш ва харидорларни ушлаб қолиш билан мижозлари, аксиядорлари ва эгалари манфаатига хизмат қилади[4]. Товар номлари баъзан истеъмол товарларининг умумий брендлари ёки дўкон брендларидан фарқланади.

Аппле „Энг яхши глобал брендлар—2021“да „Энг қиймати юқори бренд“ номинациясида 1-ўринни эгаллаган[5]
Cоcа-Cола белгиси — бу спорт мусобақасига ташриф буюрган ёки уни телевизорда томоша қилаётган одамларнинг эътиборини жалб қилиш учун ишлатиладиган ўзига хос бренд логотипи
2
3
Худди шу бренд, лекин бошқа компания (Ямаҳа ва Ямаҳа Мотор)

Брендлаш амалиёти (асл маъноси — куйиш орқали белгилаш) — қадимги мисрликлар томонидан бошланган деб тахмин қилинади, улар милоддан аввалги 2700-йилларда чорва молларини маркалаш (яъни, бошқа чорвадан ажралиб туриши учун) билан шуғулланишган[6]. Брендлаш бир кишининг қорамолини бошқасидан фарқлаш учун ҳайвон терисига қиздирилган дазмол билан куйдирилган ўзига хос белги тушириш ёрдамида амалга оширилган. Агар бирор киши молни ўғирлаган бўлса, рамзни кўрган ҳар бир киши унинг ҳақиқий эгасини аниқлаши мумкин эди. Бу атама маҳсулот ёки компания учун стратегик шахсиятни англатадиган даражада кенгайтирилди, шунинг учун энди „бренд“ истеъмолчи қабул қилиши ва сотиб олиши мумкин бўлган қадриятлар ва ваъдаларни таклиф қилади. Вақт ўтиши билан обектларни маркалаш амалиёти сотувга қўйиладиган қадоқлаш ва товарларнинг кенгроқ ассортиментини қамраб олди, шу жумладан ёғ, вино, косметика ва балиқ соуси, ХХИ асрда эса хизматларда (масалан, юридик, молиявий ва тиббий), сиёсий партиялар ва одамлар орасида (масалан, Ладй Гага ва Катй Перрй) ҳам янада кенгайди. Товар бозорларида сигирни белгилар ёки ранглар билан бўяш нуқтаи назаридан брендлаш амалиётнинг энг қадимги шаклларидан бири ҳисобланган.

Замонавий даврда брендинг тушунчаси мижозлар онгида доимий таассурот қолдириш мақсадида компания ёки маҳсулотларни рақобатчилардан ажратиб олишга ёрдам берадиган маркетинг ҳамда коммуникация техникаси ва воситаларини менежер томонидан қўллашни ўз ичига олган ҳолда кенгайтирилди. Бренднинг асбоблар қутисини ташкил этувчи асосий компонентлар бренд идентификатори, шахсияти, маҳсулот дизайни, бренд алоқаси (масалан, логотиплар ва савдо белгилари бўйича), бренд хабардорлиги, брендга содиқлик ва турли хил брендинг (брендни бошқариш) стратегияларини ўз ичига олади[7]. Кўпгина компаниялар ХХИ асрда бир неча турдаги маҳсулотлар орасида жудаям кам фарқланиш борлигини таъкидлашади, шунинг учун брендлаш орқали маҳсулотларни фарқлашнинг бир неча усулларига эга бўлиш мумкин[8].

Бренд капитали бренд қийматининг ўлчанадиган йиғиндисидир ва ушбу бренд компонентларининг самарадорлигини кузатиш орқали тасдиқланади[9]. Бозорлар тобора динамик ва ўзгарувчан бўлиб борар экан, бренд капитали мижозлар эҳтиёжини қондириш ва мижозларнинг содиқлигини ошириш учун нарх сезгирлигининг пасайиши каби ён таъсирлар билан маркетинг усулларини қўллаш орқали қурилади. Бренд, моҳиятан, ўз мижозларига маҳсулотдан нимани кутишлари мумкин бўлишини англатувчи ваъдадир, шунингдек, ҳиссий ва функсионал имтиёзларни ўз ичига олиши мумкин. Мижоз бренд билан таниш бўлса ёки уни рақобатчиларга қиёслаб бўлмайдиган даражада афзал кўрса, корпорация бренд капиталининг юқори даражасига эришган ҳисобланади. Бренд капиталини баҳолаш учун махсус бухгалтерия стандартлари ишлаб чиқилган. Бухгалтерия ҳисобида номоддий актив сифатида белгиланган бренд кўпинча корпорация балансидаги энг қимматли актив ҳисобланади. Бренд эгалари аксиядорлик қийматини яратиш учун ўз брендларини эҳтиёткорлик билан бошқарадилар.

Брендни баҳолаш — бу брендга пул қийматини белгилайдиган ва аксиядорлар қийматини максимал даражада ошириш учун маркетинг инвестицияларини бошқаришга (масалан: брендлар портфели бўйлаб устуворлик бериш) имкон берувчи бошқарув усули. Гарчи компания балансида фақат сотиб олинган брендлар пайдо бўлса-да, брендга қиймат қўйиш тушунчаси маркетинг раҳбарларини брендни узоқ муддатли бошқариш ва қийматни оширишга эътибор қаратишга мажбур қилади.

„Бренд“ сўзи кўпинча бренд билан кучли идентификацияланган компанияга ишора қилувчи тушунча сифатида ишлатилади. Мисол учун, Марқуэ ёки марке сўзлари кўпинча автомобил моделларидан фарқлаши мумкин бўлган автомобил маркасини билдириш учун ишлатилади[10].

Этимологияси

Бренд сўзи ўзининг асл ва ҳозирги маъносидан келиб чиққан ҳолда ўтин, ёнаётган ўтин бўлаги, тамға, белги каби маъноларни англатади. Бу сўз қадимги инглизчада бйрнан, биэрнан ва бриннан сўзларидан ўрта даврдаги инглизча орқали бирнан ва бронд сифатида келади[11]. Даслабки пайтларда, мебел ва кулолчилик каби буюмларга, чорва моллари ва ҳатто қулларнинг терисига уларни идентификация қилиш учун доимий турадиган ўчмас белги қўйиш зарурати пайдо бўлган ва бу белгиларни қўйишда оловдан фойдаланилган. Кейинчалик олов ёрдамида ҳосил қилинадиган маркалар ўрнини маркали дазмоллар эгаллади[12][13]. Бу билан брендларнинг ўзи ҳам атамага айланди ва ҳунармандлар маҳсулоти доимий равишда бренд билан чамбарчас боғланадиган бўлди. Шу билан атама шаклланиб, ҳозирги маъносига эга бўлди.

Тарихи

Бузоқчани тамғалаш жараёни

Брендлаш ва ёрлиқлаш қадимий тарихга эга. Брендлаш, эҳтимол, ўғирликни олдини олиш учун чорва молларини маркалаш амалиётидан бошланган. Милоддан аввалги 2700-йилларга оид қадимги Миср қабрларида қорамолларни маркалашга оид тасвирлар учрайди[14]. Вақт ўтиши билан харидорлар бренднинг келиб чиқиши ва эгалик ҳуқуқи ҳақида маълумот беришини ва сифат учун қўлланма бўлиб хизмат қилишини тушунишди. Бренд деҳқонлар, кулоллар ва савдогарлар томонидан кулолчилик ва кулолчилик каби бошқа турдаги товарларда фойдаланиш учун мослаштирилган. Брендлаш ёки протобрендинг шакллари бутун Африка, Осиё ва Европада турли вақтларда маҳаллий шароитга қараб ўз-ўзидан ва мустақил равишда пайдо бўлган[15]. Хитойнинг дастлабки маҳсулотларида квазибренд вазифасини бажарган муҳрлар топилган (Син сулоласи; милоддан аввалги 221—206); маҳаллий ҳамжамият ҳаёти асосан савдога боғлиқ бўлган Ҳинд водийсидаги Хараппа сивилизациясидан (милоддан аввалги 3300—1300-йиллар) кўп сонли муҳрлар сақланиб қолган; Месопотамиянинг Ур шаҳрида милоддан аввалги 3000-йилларда силиндрли муҳрлар қўлланила бошланди ва товарлар ҳамда мулкларни маркалашни осонлаштирди; Қадимги Юнонистонда ҳам, Римда ҳам кулолчиликда ишлаб чиқарувчининг белгиларидан фойдаланиш одатий ҳол эди. Қадимги Мисрда сопол буюмлардаги штамплар каби шахсий белгилар ҳам ишлатилган[16]. Муҳрланган ёрлиқлардан мунтазам фойдаланиш милоддан аввалги ИВ асрдан бошланган. Кўпинча саводхонликка қадар бўлган жамиятда амфора шакли ва унинг тасвирий белгилари маҳсулот сифати тўғрисида маълумот бериш учун тушунтирувчи таркибни, келиб чиқиш минтақасини ва ҳатто ишлаб чиқарувчининг шахси ҳақида маълумотларни берар эди[17]. Давид Wенгроw Қадимги Месопотамияда милоддан аввалги ИВ асрда шаҳар инқилобидан сўнг, йирик иқтисодлар алкоголли ичимликлар, косметика ва тўқимачилик каби товарларни оммавий ишлаб чиқаришни бошлаганида, брендинг зарур бўлганлигини таъкидлайди. Бу қадимги жамиятлар товарлар сифатини назорат қилишнинг қатъий шаклларини жорий этганлар, шунингдек, брендлаш орқали истеъмолчиларга маҳсулотнинг қийматини етказишга ҳам эҳтиёж сезганлар. Ишлаб чиқарувчилар маҳсулотларга оддий тош муҳрларни ёпиштиришни бошладилар, улар вақт ўтиши билан ўз ўрнини ўчиб кетадиган тасвирларга эга бўлган, кўпинча ишлаб чиқарувчининг шахсий идентификатори билан боғлиқ бўлган лой муҳрларга бўшатиб, маҳсулотга ўзига хослик берди[18]. Барча тарихчилар бу белгиларни замонавий брендлар ёки ёрлиқлар билан солиштириш мумкинлигига қаршилик кўрсатадилар, баъзилари эса кулолчиликда қўлланиладиган дастлабки тасвирий брендлар ёки оддий бош бармоқ изларини прото-брендлар деб аташ кераклигини таъкидлайдилар[19]. Бошқа тарихчилар эса бу оддий белгилар мавжудлиги уларни бренд бошқаруви амалиётларида ишлатилганини англатмайди деб ҳисоблайдилар[20].

Монте Тестачиода топилган тижорат ёзувлари ва кулол маркалари бўлган амфоралар

Илмий тадқиқотлар антик даврда маркалаш, қадоқлаш ва этикеткалашнинг далилларини топди[21][22]. Кулоллар маркаларининг археологик далиллари Рим империяси бўйлаб ва қадимги Юнонистонда топилган. Маркалар ғишт, сопол идишлар ва сақлаш идишлари, шунингдек, нозик сопол буюмлар учун ишлатилган[23]. Қадимги Юнонистонда милоддан аввалги ВИ асрга келиб кулолчилик белгиларини қўйиш одатий ҳолга айланган. Милоддан аввалги 490-йилларда ишлаб чиқарилган вазада „Сопҳилос мени бўяди“ деган ёзув бор, бу ваза битта кулол томонидан ишлаб чиқарилган ва бўялганлигини кўрсатади[24]. Бундай буюмларда кенг савдони қўллаб-қувватлаш учун брендинг зарур бўлган бўлиши мумкин. Масалан, машҳур кулолларнинг номи ва ишлаб чиқарилган жойи (мисол учун, Лезоухдан Аттианус, Лезоухдан Теттуро ва Вичйдан Cиннамус) билан белгиланган ИИИ асрга оид Галлия идишлари Англиянинг Эссех ва Ҳадриан'с Wаллгача бўлган узоқ ҳудудларидан топилган[25]. Cолчестер ва Чичестерда жойлашган инглиз кулоллари эрамизнинг И асрига келиб ўзларининг сопол буюмларида маркалардан фойдаланганлар[26]. Қимматбаҳо металларда товар белгиларидан фойдаланиш тахминан милодий ИВ асрга тўғри келади. Ушбу даврга тегишли Византия кумушида бешта белгилар серияси мавжуд[27].

Мис матбаа лавҳаси, жумладан, Жинан Лиун нозик игналар дўконининг Оқ қуён савдо белгиси, Хитой, Сонг сулоласи (милодий 960—1127)

Тахминан милоддан аввалги 1300-йилга тўғри келадиган ишлаб чиқарувчи белгиларидан энг қадимги фойдаланиш Ҳиндистонда топилган. Ҳиндистонда Ведиc давридан бери маълум бўлган (милоддан аввалги 1100-йилдан 500-йилгача) узлуксиз фойдаланишдаги энг қадимги умумий бренд Чяwанпраш деб номланувчи ўсимлик пастаси бўлиб, у ўзининг соғлиқ учун фойдалилиги сабаб истеъмол қилинади ва унинг номи ҳурматга сазовор бўлган Чяwан исмли инсон билан боғлиқ. Юқори даражада ривожланган бренднинг яхши ҳужжатлаштирилган дастлабки намуналаридан бири Хитойнинг Сонг сулоласидаги (милодий 960—1127) Оқ қуён тикув игналарига тегишли[28]. Плакатларни чоп этиш учун ишлатиладиган мис босма лавҳада тахминан шундай таржима қилинган хабар бор эди: „Жинан Лиунинг нозик игналар дўкони: Биз юқори сифатли пўлат таёқчаларни сотиб оламиз ва уйда тезда фойдаланишга тайёр бўлган нозик сифатли игналарни ясаймиз“[29]. Лавҳада „Оқ қуён“ кўринишидаги савдо белгиси ҳам бор, у омад рамзи ҳисобланарди ва айниқса асосий харидор бўлган аёллар учун алоҳида аҳамиятга эга эди.

Рим мойчироғи, пастки томонида ишлаб чиқарувчи белгиси кўрсатилган. Беллини музейи

Қадимги Римда сотувга қўйилган обектларга қўлланиладиган савдо маркаси ёки ёзуви титулус пиcтус сифатида танилган. Ёзув одатда товарнинг келиб чиқиш жойи, жойлашув, маҳсулот тури ва баъзан сифат талаблари ёки ишлаб чиқарувчининг номи каби маълумотларни кўрсатади. Рим белгилари ёки ёзувлари жуда кўп турли хил товарларга, жумладан, кострюлкалар, сопол буюмлар, амфоралар (сақлаш/жўнатиш идишлари) ва заводда ишлаб чиқарилган мой лампаларига нисбатан қўлланган[30]. Геркуланумда топилган муҳрланган нонлар, баъзи новвойлар ўз нонларига ишлаб чиқарувчининг номини муҳрлаганликларини кўрсатади[31]. Рим шиша ишлаб чиқарувчилари ҳам ўз асарларини маркалашган, бунда Эннион исми энг кўп учрайдиган ном бўлган[32].

Помпейлик Умбрициус Сcауруснинг уйидан олинган гарум идиши кўрсатилган мозаика. „Г(ари) Ф(лос) СCО(мбри) СCАУРИ ЭХ ОФФИ(CИ)НА СCАУРИ“ деб ёзилган ёзув шундай таржима қилинган: „Сcауруснинг дўконидан олинган, Сcаурус маҳсулоти бўлган скумбриядан ясалган гарум гули“
Ҳун ҳунармандчилигининг ўзига хос белгиси бўлган билагузук қисқичининг орқа қисми, В аср бошлари

Рим империяси қулагандан сўнг маҳсулотларда идентификация белгиларидан фойдаланиш камайди. Европа ўрта асрларида гералдика визуал рамзийлик тилини яратди. Бу тил кейинчалик брендинг ривожланишига таъсир кўрсатди. Савдогар гилдияларининг юксалиши билан белгилардан фойдаланиш қайта юзага чиқди ва маълум турдаги маҳсулотларга татбиқ этила бошланди. ХИИИ асрга келиб, ишлаб чиқарувчиларнинг белгилардан фойдаланиши кенг турдаги товарларда яққол намоён бўлди. 1266-йилда Англияда нонга ишлаб чиқарувчиларнинг ўз белгиларини қўйиши мажбурий бўлди[33]. Италияликлар ХИИИ асрда қоғозда мойбўёқли белгилар кўринишидаги брендлардан фойдаланганлар. Кўр-кўрона штамплар, белгилар ва кумуш ишлаб чиқарувчиларнинг белгилари — барча турдаги брендлар бу даврда Европада кенг қўлланила бошланди. Белгилар, гарчи ИВ асрдан, айниқса Византияда маълум бўлса-да, фақат ўрта асрларда умумий фойдаланишга кирган[34]. Инглиз кумуш усталари 1300-йилда кумушга белги қўйишни жорий этдилар.

Басс Бреwерй логотипи 1876-йилда Буюк Британияда савдо белгиси сифатида рўйхатдан ўтган биринчи расмга айланди

2018-йилга қадар мавжуд бўлган баъзи брендлар ХВИИ, ХВИИИ ва ХИХ асрларнинг оммавий ишлаб чиқариш даврига тўғри келади. 1777-йилда ташкил этилган Британия пиво заводи Басс & Cомпанй халқаро бренд маркетингида биринчилардан бўлиб ўз брендини намойиш қилди. 1855-йилдан кўп йиллар олдин Басс ўзининг Пале Але қутиларида қизил учбурчак шаклидаги белгини қўллаган. 1876-​​йилда унинг қизил учбурчак бренди Британия ҳукумати томонидан чиқарилган биринчи рўйхатга олинган савдо белгисига айланди[35].

1885-йилда Лондонда сотилган Лйленинг олтин сиропи Гуиннесс рекордлар китоби томонидан дунёдаги энг қадимий бренд ва қадоқлаш белгиси сифатида тан олинган

Гуиннесс рекордлар китоби Тате & Лйле маҳсулотини (Лйленинг олтин сиропи) Британия ва дунёдаги энг қадимий брендинг ҳамда қадоқлаш намунаси сифатида эътироф этган, унинг яшил ва олтин рангдаги қадоқлари 1885-йилдан бери деярли ўзгармаган[36]. Тwинингс чойи 1787-йилдан бери бир хил логотипдан (шерли герб остидаги бош ҳарфлар билан ёзилган ном) фойдаланган ва бу узлуксиз фойдаланиб келинаётган дунёдаги энг қадимий қадоқланган бренд ҳисобланади[37]. ХИХ аср оммавий маркетингининг ўзига хос хусусияти қадоқланган товарларнинг пайдо бўлиши билан бошланган брендингнинг кенг қўлланиши эди. Саноатлаштириш кўплаб уй-рўзғор буюмлари, масалан, совун ишлаб чиқаришни маҳаллий жамоалардан марказлашган заводларга ўтказди. Ўз буюмларини жўнатишда фабрикалар том маънода ўзларининг логотиплари ёки компания белгиларини квазибренд сифатида корпоратив савдо белгисидан самарали фойдаланган ҳолда ишлатиладиган бочкаларга қўйишади[38].

Саноат инқилобидан кейин ташкил этилган заводлар оммавий ишлаб чиқарилган маҳсулотларни жорий қилди ва ўз маҳсулотларини кенгроқ бозорга, яъни илгари фақат маҳаллий ишлаб чиқарилган маҳсулотлар билан таниш бўлган мижозларга сотиши керак эди. Маълум бўлдики, умумий совун пакети таниш, маҳаллий маҳсулотлар билан рақобатлаша олмайди. Қадоқланган товарлар ишлаб чиқарувчилари бозордаги халқни маҳаллий бўлмаган маҳсулотга ҳам ҳудди шундай ишонч билдириш мумкинлигига ишонтиришлари зарур эди. Аста-секин ишлаб чиқарувчилар ўзларининг товарларини бозордаги умумий маҳсулотлардан фарқлаш учун шахсий идентификаторлардан фойдаланишни бошладилар. Маркетологлар, одатда, шахсиятлар билан боғланган брендлар рақобатдош брендларга қараганда кўпроқ сотилишини англай бошладилар[39]. 1880-йилларга келиб, йирик ишлаб чиқарувчилар ўз брендларининг шахсиятига ёшлик, кўнгилочарлик, жинсий жозиба, ҳашаматлилик каби хусусиятларни сингдиришни ўрганиб олдилар. Бу ҳозирги кунда брендинг деб аталадиган замонавий амалиётнинг бошланишига олиб келди. Бунда истеъмолчилар маҳсулотнинг ўрнига брендни сотиб оладилар ва чакана сотувчининг тавсиясига эмас, балки бренд номига таянадиган бўлдилар.

Брендга „инсон“ хусусиятларини бериш жараёни қисман бўлса-да, истеъмолчиларнинг оммавий ишлаб чиқарилган товарлар ҳақидаги ташвишларига жавобан вужудга келган эди. Қуакер Оац компанияси 1870-йилларнинг охиридан бошлаб савдо белгиси ўрнида Қуакер одамнинг тасвирини катта муваффақият билан қўллашни бошлади. Пеарс совуни, Cампбелл шўрваси, Cоcа-Cола, Жуиcй Фруит сақичи ва Жемима хола панкейк аралашмаси ҳам истеъмолчини маҳсулотнинг афзалликлари билан таништириш мақсадида „брендланган“ биринчи маҳсулотлардан эди[40].

Қуакер компанияси қадоқлаш, брендинг ва рекламасида инсон белгисидан фойдаланган энг биринчи компаниялардан бири эди. Суратда: Қуакер одам, 1900-йил

1900-йилларнинг бошларига келиб, савдо матбуоти нашриётлари, реклама агентликлари ва реклама соҳасидаги мутахассислар ишлаб чиқарувчиларни чакана сотувчиларни четлаб ўтишга ва кучли бренд хабарлар орқали тўғридан-тўғри истеъмолчиларга мурожаат қилишга ундовчи китоблар ва рисолалар чоп эта бошладилар. Тахминан 1900-йилда Жамес Wалтер Тҳомпсон савдо белгиси рекламасини тушунтирувчи уй-жой рекламасини нашр этди. Бу олимлар ҳозирги вақтда замонавий брендинг ва бренд бошқарувининг бошланиши деб тан олган нарсанинг дастлабки тижорат изоҳи эди. Бу тенденсия 1980-йилларгача давом этди ва 2018-йилга келиб, маркетологлар томонидан бренд қиймати ҳамда бренд капитали каби тушунчалар орқали миқдорий жиҳатдан баҳоланмоқда[41]. Наоми Клеин ушбу ривожланишни „бренд капитали мания“ деб таърифлаган. Масалан, 1988-йилда Пҳилип Моррис Cомпаниэс Крафт Фоодс Инc.ни қоғоздаги нархидан олти баравар қимматга сотиб олди. Бизнес таҳлилчиларининг таъкидлашича, аслида улар сотиб олган нарса бренд номи бўлган.

ХХ аср бошларида оммавий ахборот воситаларининг кучайиши билан компаниялар ўзларининг хабарларини ажратиб кўрсатишга имкон берадиган техникани ўзлаштирдилар. Шиорлар, маскотлар ва қисқа куйлар 1920-йилларда радиода ва 1930-йилларда телевизион эшиттиришда пайдо бўла бошлади. Совун ишлаб чиқарувчилари энг қадимги радио-драма серияларига ҳомийлик қилишган ва бу жанр совун операси сифатида танилган[42]. Бренд реклама берувчилари истеъмолчилар ўзларига мос бўлган брендларни излашлари ҳақидаги тушунчага асосланиб, товарлар ва хизматларни шахсият билан сингдира бошладилар[43].

Бренд элементлари

Брендлар одатда турли элементларни ўз ичига олади, масалан[44]:

  • ном: компания, маҳсулот, хизмат ёки консепсияни аниқлаш учун ишлатиладиган сўз ёки сўзлар;
  • логотип: брендни идентификация қилувчи визуал савдо белгиси;
  • шиор: ҳар доим маҳсулот рекламасида ишлатиладиган ва бренд билан чамбарчас боғлиқ бўлган қисқа ибора;
  • графика: „динамик лента“ Cоcа-Cола брендининг савдо белгисидир;
  • шакллар: Cоcа-Cола шишасининг ва Волксwаген Беэтленинг ўзига хос шакллари ушбу брендларнинг савдо белгиларидир;
  • ранглар: истеъмолчилар Тиффанй & Cо. робин тухумининг кўк рангини кўрганларида дарҳол брендни таниб олишади. Тиффанй & Cо. ушбу рангни 1998-йилда савдо белгисига айлантирган[45];
  • товушлар: ноёб куй ёки ноталар тўплами брендни билдириши мумкин. Бунга НБC қўнғироқлари машҳур мисолдир;
  • ҳидлар: Чанел № 5 нинг атиргул-ясмин-мушк ҳиди савдо белгисидир;
  • таъми: Кентуcкй Фриэд Чиcкен (КФC) қовурилган товуқ учун ўн битта ўт ва зираворлардан иборат махсус рецепти билан савдо белгисига эга;
  • ҳаракатлар: Ламборгҳини автомобил эшикларининг юқорига қараб ҳаракатланиши билан савдо белгисига эга.

Манбалар

  1. ↑ Хей, Роберт (2014-йил 18-феврал).„Феррари — дунёдаги энг кучли бренд“Бренд молияси. 2015 -йил 9-февралда олинди.
  2. ↑ Бренд нима?Америка Маркетинг Ассоцацияси.
  3. ↑ „Бренд умумий тил маркетинг луғати“2018-йил 24-май. Олинган 2020-04-30.
  4. ↑ Товар капиталини бошқариш. Девид Аакер(1991).
  5. ↑ Энг яхши брендлар
  6. ↑ Wҳеэлер, Гаролд (1946).Инсон мўжизасиДунедин,Янги Зеландия: Лонгаcре Пресс,84-бет.
  7. ↑ Гҳодесвар, Бҳимрао М. (2008). „Рақобатбардош бозорларда бренд идентификаторини шакллантириш: консептуал модел“. Маҳсулот ва бренд бошқаруви журнали. Бенгалия, Ғарбий Ёркшир, Англия: Эмералд нашриёти.
  8. ↑ Ранчҳод, 2004-йил.
  9. ↑ „Мижозларга асосланган бренд капиталини концепциялаш, ўлчаш ва бошқариш“.Маркетинг журнали. Чикаго, Иллинойс: Америка Маркетинг Ассоциацияси.
  10. ↑ Бличерт, Фредерик (2018-03-12).Бранд метономиясиМакфарленд.
  11. ↑ Wебстернинг тўққизинчи янги коллегиал луғати. Спрингфилд, Массачусец. 1983-йил.
  12. ↑ „Брендинг эволуцияси“Брендлаш дазмоллари.
  13. ↑ Томас, Хю (1996-йил қиш). „Қулларнинг брендланиши (ва сувга чўмиши)“. Санъат, адабиёт, фалсафа ва гуманитар фанлар шарҳи.
  14. ↑ Хон, Саиф Улла; Муфтий, Овайс (2007).„Брендларнинг иссиқ тарихи ва совуқ келажаги“. (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-04-06 санасида архивланган)Бошқарув фанлари журнали.
  15. ↑ Старcевич, Сладжана (2015).„Африка, Осиё ва Европанинг қадимги сивилизацияларида брендинг ва рекламанинг келиб чиқиши ва тарихий ривожланиши“Маркетинг.
  16. ↑ Харинг, Бен (2018). „Қадимги Мисрдаги ўзига хослик белгилари: визуал алоқанинг ёзувчи ва ёзувчи бўлмаган усуллари“. Жасинкда, Анна Маргерита; Wеингартен, Жудит; Феррара, Силвиа (таҳрирлар). Бронза даври Эгей ва унинг атрофидаги ҳудудларда ёзувсиз алоқа воситалари. Флоренсия, Италия: Фирензе университети нашриёти.
  17. ↑ Тwеде, Диана (2016).„Тижорий амфоралар: энг қадимги истеъмол пакетлари?“. Макромаркетинг журнали.
  18. ↑ Wенгроw, Девид (2008).„Товар брендининг тарихдан олдинги даврлари“.Ҳозирги антропология.
  19. ↑ Мур, Карл; Реид, Сюзан (2008).„Бренднинг туғилиши: брендингнинг 4000 йиллиги“.Бизнес тарихи.
  20. ↑ Петтй,РД, „Бренд идентификаторини ҳимоя қилиш ва бренд маркетинги тарихи“, Тҳе Роутледге Cомпанион то Маркетинг Ҳисторй нашриёти, ДГ Браян Жонес, Марк Тадажеwски (таҳрирлар), Охон, Роутледге, 2016, 97-114-бетлар.
  21. ↑ Маран, Ж. ва Стокхаммер, ПW (таҳрирлар), Моддийлик ва ижтимоий амалиёт: маданиятлараро учрашувларнинг трансформацион имкониятлари. Оксфорд, Буюк Британия, Оксбоу, 2012-йил.
  22. ↑ Демирджиан, ЗС, „Месопотамияда маркетингнинг юксалиши ва қулаши: цивилизация бешигидаги жумбоқ“, „ Маркетинг ўтмишининг келажаги: маркетингда тарихий таҳлил ва тадқиқотлар бўйича 12-йиллик конференция материаллари“, Лейтон Неилсон (таҳрир) , CА, Лонгман, Маркетингда таҳлил ва тадқиқотлар ассоциацияси, 2005-йил.
  23. ↑ Пеаcоcк, ДCС, Рим дунёсидаги кулолчилик: Этноархеологик ёндашув, Лонгман, 1982,121-125-бетлар.
  24. ↑ Старчевич, С. „Африка, Осиё ва Европанинг қадимги сивилизацияларида брендинг ва рекламанинг келиб чиқиши ва тарихий ривожланиши“. Маркетинг.
  25. ↑ Ҳартли, Б. Р.(2011).„Голиялик кулолларнинг маркалари“.Антикварлар журнали.
  26. ↑ Даннелл, Г. ва Меэс, А. „Самиан буюмларини Британияга олиб бориш“, Рим кулолчилик тадқиқотлари журнали, жилд-16, 2016-йил, 77-92-бетлар.
  27. ↑ Бенсон, П.Л; Гилморе, Р. С.(2004). „Сканерли акустик микроскопдан фойдаланган ҳолда металл санъат буюмларидан эскирган белгилар ва ўймаларни бузилмайдиган қилиб тасвирлаш“.
  28. ↑ Экхардт, Гиана; Бенгцсон, Андерс (2008).„Оқ қуён: Хитойда брендларни истеъмол қилиш“. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-06-26 санасида архивланган) Истеъмолчи тадқиқотларидаги Европа ютуқлари.
  29. ↑ Экхардт, Гиана М; Бенгцсон, Андерс(2009).„Хитойда брендингнинг қисқача тарихи“.Макромаркетинг журнали.
  30. ↑ .Моденада антик Рим ёғли чироғи: „Фабрика шаҳарчаси“да янги бренд топилди" (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-08-24 санасида архивланган)
  31. ↑ Беард, М. Везувий оловлари: Йўқолган ва топилган Помпей, Гарвард университети нашриёти, 2008; Қаранг: 5-боб, „Турмушнинг ташкил топиши: новвой, банкир ва гарум устаси“.
  32. ↑ „Эннион“, „Мет“ да қадимги шиша ишлаб чиқарувчининг профили.Тҳе Неw Ёрк Тимес. 2015-йил 26-мартда олинган.
  33. ↑ Мартино, Т. Савдо белгисини суюлтириш, Cларендон нашриёти, 1996, 21-бет.
  34. ↑ Додд, Э. C; Кент, Ж.(1961).„Византия кумуш маркалари“.Гарвард университети.1-3-бетлар.
  35. ↑ „ИПО савдо белгиси 1“.Ипо.гов.ук . 2018-йил 24-февралда олинди. 
  36. ↑ „Тwинингс чой компанияси тарихи“.Тwинингс. 2018-йил 13-февралда олинди.
  37. ↑ „Энг қадимги брендинг (қадоқлаш)“.Гиннеснинг рекордлар китоби.
  38. ↑ Счwарзкопф, С. „Савдо белгиларини брендларга айлантириш: Қандай қилиб реклама агентликлари глобал бозорда брендларни яратдилар, 1900-1930“, CГР ишчи ҳужжати, Қиролича Мери университети, Лондон, 2008-йил 18-август.
  39. ↑ Арнолд Э. Ж. ва Томпсон C. Ж. „Истеъмолчи маданияти назарияси: Йигирма йиллик тадқиқотлар“, Истеъмочи қидируви журнали, жилд-31, 2005-йил, 868-882-бетлар.
  40. ↑ Петтй, Р. Д. „Бренд идентификаторини ҳимоя қилиш ва бренд маркетинги тарихи“, 2016, 104-бет.
  41. ↑ Бургер, Майкл (2012).„Бренд капитали ва бренд қиймати: тушунтириш ва ўлчаш“.
  42. ↑ Cопеланд, М. А. „Совун операси тарихи“, 1-нашр.
  43. ↑ Аакер, Ж. „Бренд шахсиятининг ўлчамлари“, Маркетинг тадқиқотлари журнали, 34-жилд, 1997-йил, 3-сон.
  44. ↑ Пирс, Роберт. „Ном ва логотипдан ташқари брендингизнинг бошқа элементлари“.
  45. ↑ „Қандай қилиб Тиффанининг иконик қутиси дунёдаги энг машҳур тўпламга айланди“. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi