Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Xuchitlar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Хучитлар (моғ мўғулча: Хуучид) — Ички Мўғулистоннинг Шилин-Гол аймаки ҳудудида истиқомат қилувчи жанубий мўғул этник гуруҳи ҳисобланади. Улар шунингдек, бошқа мўғул халқлари таркибига ҳам киради.

Этноним

Хуучид номи хуучин ( эски ёз. моғ.тили қагуcин) — қари, эски[1]. сўзининг коплик шакли ҳисобланади.

Тарихи

Хуучид, ХВИ асрда чахарда пайдо бўлган қабилалардан бири ҳисобланади. Чахар сардори Дарайсун Гудун-хон (1520-1557) ХВИ аср ўрталарида шарққа бориб, Катта Хингананинг жануби-шарқигача етиб борган, бу ҳозирги Хитойнинг Ляонинг провинсиясининг ғарбий қисмида, Лууха дарёсининг бўйи ҳисобланади. Кўчиш даврида чахарларнинг бир қисми хуучин-цакҳар (эски чахарлар) номини олган, вақт ўтиб, ушбу ном қисқариб, хуучид (хучитлар) деб атала бошлаган. Шундай тарзда, ХВИ асрнинг охирида тарихда хуучид қабиласи пайдо бўлди. Улар биринчи ХВИИ аср бошларида Ляонинг ғарбдаги ерларига жойлашишган аммо Лигден-хон билан жанжалдан сўнг бу ерларни тарк этишган. Хучитлар дарёнинг ўрта оқимидаги Керулен ерларига келишади ва бир мунча вақт давомида халхас Шоласи Сецен-хоннинг раҳнамолигида бўлишади. Бироқ, 1637-йилга келиб, улар шарққа қайтиб, манчжур фуқаролигини қабул қилишади. Цин маъмурлари Силингол сейма таркибида иккита хошунни тузишади, улар бугунги кунгача яшаб келишмоқда. Замонавий Мўғулистондаги хучитларга келсак, улар бу ерга турли йўллар орқали аста-секинлик билан келишган. Демак, Галшар сомони хучитлари ХВИИ аср бошларида Халхадан чиқиб кетганидан кейин аҳоли авлодларидан ҳисобланади. 1911-йилда Мўғулистонда цинг ҳукмронлиги ағдарилиб, мустақиллик эълон қилиниши билан Халхуга Ички Мўғулистоннинг Силингол сеймасига баъзи аратлар билан хучит дзасак Селнен Тожил келади. Унинг бошчилигидаги гуруҳ Сеценхан аймакка кўчирилади, хошун рса Эрдене чинванов деб атала бошланади. Кейинчалик, хучитлар бошқаларга эргашиб, Ички Мўғулистонга қайтиб кела бошлашади, аммо уларнинг бир қисми қолиб, халхалар билан аралашиб кетади. 1920-йилларнинг бошларида кўп сонли бурятлар Россиядан Мўғулистонга кўчиб ўтишади, уларнинг бир қисми собиқ хучит хошун Эрдене чинвон ерларига жойлашади, натижасида эса хучитлар бурятлар билан бирга яшай бошлашади. Хулоса қилиш мумкинки, ҳозирги Бацҳиреэт, Биндер, Дадал, Баян-Адрага Хентей аймакларнинг Салнен Тожҳил-ноён хучитларининг авлодлари ҳисобланади. 1940-йилларнинг охирида келиб Ички Мўғулистондан Узумчинлар ҳам МХРга кўчиб ўтиб, улар билан бирга келган хучитлар Сухе-Батор аймакининг Эрденецагаан сомонадига жойлашишади[1].

Аҳоли жойлашуви

Бугунги кунда хучитлар хошунлар ҳудудида истиқомат қилишади: Хобот-Шара, Шулун-Хобот-Цаган, Ички Мўғулистоннинг Шилин-Гол аймакасидаги Шулун-Хух. Хучитлар шунингдек, чахар ва ордосцлар[1] таркибида ҳам тилга олинган.

Мўғулистон ҳудудида хучитлар Сухе-Батора аймакасининг Эрденецагаан сомонисида ва Бацҳиреэт, Биндер, Дадал, Баян-Адрага сомониларида ва Галшар Хентей аймакасида истиқомат қилишади[2][3]. Хучитлар халха-мўғуллар[1] ва хамниганлар[4] таркибида қайд этилган. ХВИИ — ХВИИИ асрнинг биринчи ярмида хуучинлар шунингдек, ойратлар таркибида ҳам бўлган.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Очир А.. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов. Элиста: КИГИ РАН, 2016. ИСБН 978-5-903833-93-1. 
  2. ↑ Монгол Ард Улсин угсаатни судлал, хелний шинжлелийн атлас. Т. И. 75 х.; Т. ИИ. 245 х. Улаанбаатар, 1979.
  3. ↑ Тайжиуд Аюудайн Очир, Бесүд Жамбалдоржийн Сержеэ. Монголчуудин овгийн лавлах. Улаанбаатар, 1998. 67 х.
  4. ↑ „Хамниган — Монголын түүхийн тайлбар толь“. 2018-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-май.