Xudo

Худо (форсча: خدا‎‎) — диний сиғиниш ва эътиқод қилишнинг обекти сифатида намоён бўладиган илоҳий куч; азалийлик ва абадийлик, яратувчилик тимсоли. Ҳар бир динда худо бутун оламни яратувчи сифатида эътироф этилади. Худо турли таълимотларда турлича талқин қилинади. Аслини олганда худо назарияси аниқ илмий асосланмаган назариядир. Қадимги диний эътиқодларда худоларга сиғиниш бўлмай, жонсиз нарсаларга, жон ва руҳга, ҳайвон ва ўсимликларга топинилган (қаранг: анимизм, фетишизм, тотемизм). Шарқда кенг тарқалган пантеистик қарашларда (қаранг: пантеизм) худо табиатнинг ўзида, худо ва табиат бир бутунликни ташкил этади деб қаралган. Зардуштийликда икки худо — ёруғлик, яхшилик худоси Аҳурамазда ва қоронғулик, ёмонлик худоси Анхрамайну (Ахриман) бир-бирига қарамақарши қўйилган. Қадимги Шарқ динларида ва бошқа политеистик (қаранг: политеизм) динларда жуда кўп худоларга эътиқод килиниб, улардан бири бош худо, қолганлари иккинчи даражали худолар ҳисобланган. Бунга юнон мифологиясидаги худолар иерархияси мисол бўла олади. Монотеистик динларда (қаранг: монотеизм) битта худога сиғинилган. Буддизмда дастлаб худоларга сиғиниш инкор этилган бўлсада, кейинчалик Будданинт ўзи худо деб танилган, бу динда у билан бирга бошқа худолар ҳам бор. Ҳиндуийликдя асосий худолар — Вишну ва Шива. Иудаизмдаги худо — Яҳва дастлаб қабила худоси ва маҳаллий худо бўлган, қад. яҳудииларнинг бирлашиши ва Яҳудий подшолигиниж ташкил этилиши билан ҳамма яҳудийларнинг худосига, кейинчалик эса қудратли, ягона худога айланган. Христианликда худо моҳиятан ягона, лекин 3 қиёфада (ота худо, ўғил худо, муқаддас руҳ худо) намоён бўлади. Ислом динида ягона худо — Аллоҳга эътиқод қилинади. Унга эътиқод қилиш бу диннинг асосий ақидаси. Худога эътиқод қилиш, худодан қўрқиш ҳар қандай динга хос.

Таърифи

Монотеистик динларда худо оламнинг яратувчиси ва ҳукмдори сифатида кўрилади. Замонавий теологияга кўра илмий методлар билан аниқланмайди. Яҳудийлик ва ундан келиб чиққан динларга кўра худо ҳамма нарсага қодир, ҳамма нарсадан бохабар ва мутлақ эзгудир. Худони битта деб кўрувчи динлар монотеистик динлар деб аталади. Худолар бир эмас, бир нечта, деб ҳисобловчи динлар политеистик динлар дейилади. Худо оламни яратган, лекин унга бошқа аралашмаган, пайғамбарлар, динлар, китоблар юбормаган, деган фалсафий қараш эса деизм деб номланади. Худонинг борлигига ишонмаслик атеизм деб аталади.

Этимологияси

Ўзбекча худо сўзи форсча ходā (خدا) сўзидан олинган бўлиб, у эса ўз навбатида роман-герман тилларидаги год, готт, гуд (ҳаммаси қадимий олмон тилидаги *ǥуđáндан келиб чиққан) сўзлари билан ўзакдошдир.

Худонинг мавжудлиги борасидаги баҳс

Асосий мақола: Худонинг мавжудлиги

Худонинг мавжудлиги ёки эмаслиги ҳақида Ўрта Асрлардан бери фалсафий мунозаралар олиб борилган. Бунда илк муаммо шундаки, худонинг ўзи кимлиги ва қандайлиги, таърифи кескин аниқ қилиб тайинланмаган. Худо мавжуд эмас, деб фикрловчи файласуфлар оламни англашда унга ҳожат йўқлигини уқтиришади.

Худо ҳақидаги тасаввурлар

Монотеистик қарашлар

Ислом

Исломда худо Аллоҳ (арабчада الله) деб номланади. Бу сўз Ал-Илоҳ сўзидан келиб чиққан, бу ерда ал- префикси араб тилидаги артикл, илоҳ эса „худо“ деб таржима қилинади. Қур'онга кўра Аллоҳ ягона, абадий, туғмаган ва туғилмагандир ҳамда унга тенг келадигани йўқ.

Христианлик

Христиан қарашларга кўра худо ёлғиз ва якка бўлса-да, ўзини уч кўринишда намоён этиши мумкин: Илоҳий Ота, Илоҳий О'г'ил (Исо Масиҳ) ва Муқаддас Руҳ (баъзи манбаларга кўра Илоҳий Муқаддас Руҳ).

Яҳудийлик

Яҳудийликнинг муқаддас, деб ҳисобланувчи мил. авв. 3760 йилда ёзилган Таврот китобига кўра худо яккадир ва у оламни яратгандир. Бу монотеизмнинг бошланиши деб қаралади. Яҳудий худоси Яҳве (ЙҲWҲ) деб аталади.

Политеистик қарашлар

Қадимги Рим ва Юнон мифологияси

Қадимги Рим ва Юнон мифологияларига кўра худолар кўпдир, ва уларнинг ҳар бири бирор тайин табий ҳодиса ёки осмон жисмини ифода этади.

Ҳиндуийлик

Ведаларга кўра 33 худо бор, лекин баъзи ҳиндуий манбаларга кўра уларнинг сони 3399 тадир.

Яна қаранг

• Дин
• Эътиқод
• Теизм
• Атеизм