Yakov Dorman
Яков Абрамович Дорман (1908, Қўқон — 1980, Москва) — совет кончи олими, тупроқни музлатиш тизими билан ишлайдиган конларни лойиҳалаш ва чўктириш бўйича мутахассис. Техника фанлари доктори, профессор, СССР Сталин мукофоти лауреати[1].
| Яков Абрамович Дорман | |
|---|---|
| Таваллуди |
1908-йил Қўқон |
| Вафоти |
1980-йил Москва |
| Фуқаролиги | Россия империяси СССР |
| Соҳаси | Кон саноати |
| Иш жойлари | Транспорт қурилиши илмий-тадқиқот институти |
| Илмий даражаси | Техника фанлари доктори |
| Илмий унвони | Профессор |
| Мукофотлари |
 |
Биография
Яков Абрамович Дорман 1908-йилда Қўқон шаҳрида туғилган. 1922-йилда оила Қўқондан Тошкентга кўчиб ўтади ва у ерда мактабни тугатгач, Дорман 1926-йили Ўрта Осиё давлат университети физика факултетининг геология бўлимига ўқишга киради. Республикада саноатнинг жадал ривожланиши ва уларнинг кадрлари деярли йўқлиги муносабати билан 1927-йилда САГУда профессор Михайл Протодяконов раҳбарлигида кончилик кафедраси ташкил этилди. Протодяконов, жаҳонга машҳур мутахассис, Тошкентда университет ташкил этиш ташаббускорларидан бири эди. Ушбу гуруҳнинг биринчи талабалари 1931-йилда ўқишни тугатиб, тоғ-кон муҳандиси дипломларини олишлари керак эди. 1930-йил март ойида Протодяконова бу режаларни кескин ўзгартирди. Кончиларнинг бутун гуруҳини тўлиқ таркибда Сталин номидаги Москва кончилик академиясига юборишга қарор қилинди. 1931-йилда ушбу гуруҳнинг барча талабалари Москва давлат университетида бўлинган олтита университетдан бири бўлган Москва кон институтида (ҳозирги НУСТ МИСиС кончилик институти) тоғ-кон муҳандиси дипломларини олдилар. Ўқишни тугатгандан сўнг, Дорман Метростройга ишга юборилди.
Метростройда у ўз фаолиятини Москва метросининг биринчи босқичини қуришдан бошлаган. У Трупак бошчилигидаги Кировская станциясини (ҳозирги Чисте Прудй) қуришда тупроқни музлатиш бўйича ишларни бошқарган. У бир нечта моҳир ечимларни таклиф қилди, улар ишлаб чиқаришга киритилди. 1935-йилги машҳур „Биз ер остини қандай қурдик“ китобида та‘кидланганидек:
Юқорида айтиб ўтилган ёш мутахассислар гуруҳидан ўша „меҳрибонлик уйи“ нинг асли ўз қобилиятини энг катта муваффақият билан кўрсатган пайт келди. Бу муҳандис Дорман эди. У трубанинг тортишиш кучидан фойдаланишни таклиф қилди. Бу тупроқлар душмандан музлаб дўстга айланган тез қумларда бўлгани каби, биз трубанинг қийин хусусиятини фойдали хусусиятга айлантирдик. Эгри йўналишга туширилган трубка тортишиш кучи билан пастга қараб ҳаракатланадиган платформага ўрнатилди. У ерда, ётқизиш жойида ҳалқанинг контурига кўра кависли металл рамка ўрнатилди. Қувурлар жаклар ёрдамида ромга юкланган. Уни арқон билан ушлаб, биз уни рамкадан ётқизилган жойга силжитишга рухсат берамиз. Шундай қилиб, қувурнинг тортиш кучи биз учун икки марта ишлади. Дорманнинг ақлли таклифи муҳандислар Решетников ва Куров томонидан яхшиланди. Энди трубка тўғридан-тўғри йўналтирувчи релслар бўйлаб сирпаниб, платформасиз пастга туширилди.
У қиялик шахталарни чўктириш бўйича смена бошлиғи, сўнгра эгри шахтанинг бошлиғи бўлиб ишлаган ва коннинг бош муҳандисигача бўлган йўлни босиб ўтган. 1936-йилда „Метрострой“нинг „Тупроқни музлатиш бошқармаси“ ва „Сувсизлантириш бўйича махсус идораси“, 7 ва 8-сон шахталар „Амалий ишнинг махсус усуллари бошқармаси“га бирлаштирилган бўлинмани бошқарди.
Дорман амалий ишнинг махсус усуллари бўлими мудири лавозимида 1962-йилгача ишлаб, сўнгра Марказий илмий-тадқиқот институтига катта илмий ходим лавозимига ўтди.
1963-йилдан бошлаб у амалий ва илмий фаолиятни бирлаштирган илмий-тадқиқот лабораториясининг мудири. Унинг бевосита иштироки, техник ва илмий раҳбарлиги билан мураккаб муҳандислик-геологик шароитларда 200 дан ортиқ ер ости иншоотлари барпо этилди, уларнинг аксарияти махфийдир.
Тупроқни музлатиш усуллари бўйича кўп йиллик ишларини Дорман докторлик диссертацияси шаклида 102 та илмий ишларни, жумладан монографияларни, университетлар учун дарсликлар сифатида нашр этди, 14 та ихтирога патент олди.
Тан олиш
1945-йил „Тупроқларни сун‘ий музлатиш бўйича ишларни ишлаб чиқариш усулини тубдан такомиллаштириш ва уни ер ости иншоотларини қуриш амалиётига кенг жорий этиш учун“ ишлари учу Сталин мукофоти лауреати бўлди. Дорман шунингдек Ленин орденлари, Меҳнат Қизил Байроқ, Шон-шараф белгиси орденлари ва бошқа медаллар билан тақдирланган[2].
Асарлар
- Метро йўлларини қуришда тупроқларни сунъий музлатиш. — Москва : Транспорт, 1971-йил Яков Дорман.
- Метро қурилишида ишнинг махсус усуллари. — Москва: Транспорт, 1981-йил Яков Дорман.
Патентлар
- Тупроқ ва жинсларни мустаҳкамлаш усули // 817140
- Инексион бурнер // 777354
- Сувга тўйинган тупроқларда эр ости иншоотларини ҳайдаш усули // 628313
- Эр ости ва бошқа муҳандислик иншоотларини гидроизоляция қилишда битум прокат материалларини эритиш учун иссиқлик мосламаси // 599008
- Руло материали // 561773
Манбалар
- ↑ „Яков Абрамович Дорман“. 2023-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 12-июн.
- ↑ „Дорман Яков Абрамович Совет кончиси ва СССР олим СССР техника фанлари доктори (??.??.1908 — ??.??.1980)“. 2023-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 12-июн.
Ҳаволалар
- Яков Абрамович Дорман
- Яков Дорман: Метро қурилишида тупроқни музлатишда қўллаш тажрибаси. „Биз метро қурмоқдамиз“ китобида М .: Моск. ишчи, 1983-йил
- Муаллифнинг патентлари ДОРМАН ЙАКОВ АБРАМОВИCҲ
- Денишченко, Троупак. Тўққиз миллиард калорияли совуқ. „Биз метрони қандай қурдик“ китобида, 1935-йил
- Ёмон В. А. СССР Транспорт ва қурилиш вазирлигининг 157-сонли бўлими (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-01-17 санасида архивланган)