Yangizm

Янгизм (хитойча: йáнгзҳūхуéпàи; пинйин: Йáнгзҳūхуéпàи) Янг Чжу томонидан асос солинган фалсафий мактаб бўлиб, у урушаётган давлатлар даврида (мил. авв. 475 - мил. 221) мавжуд бўлиб, инсон ҳаракатлари шахсий манфаатларга асосланган ва бўлиши керак деб ҳисоблаган. Мактаб синологлар томонидан психологик ва ахлоқий эгоизмнинг дастлабки шакли сифатида тасвирланган. Янгистларнинг асосий э'тибори хинг (хинг) ёки инсон табиати тушунчасига қаратилди, бу атама кейинчалик Менци томонидан конфуцийлик динига киритилган. Тўғридан-тўғри янгистлар муаллифи бўлган ҳеч қандай ҳужжат ҳозирча топилмаган ва мактаб ҳақида маълум бўлганларнинг барчаси рақиб файласуфларнинг, хусусан, Хитой матнларида Ҳуаинанзи, Люши Чунқиу, Менгзи ва эҳтимол, Лиэзи ва Чжуанзи шарҳларидан олинган. Файласуф Менци янгизм бир пайтлар конфуцийлик ва моисм билан рақобатлашган, деб да'во қилган, гарчи бу да'вонинг то'г'рилиги синологлар орасида мунозарали бо'либ қолмоқда. Сима Қиан ўзининг “Шижи” асарини тўплаган пайтга қадар “Янгизм” кўп жиҳатдан ғойиб бўлгани сабабли, мактаб “Юз тафаккур мактаби” қаторига киритилмаган.

Янгизм психологик ва ахлоқий эгоизмнинг бир кўриниши сифатида тасвирланган. Янгист файласуфлари “ўз табиатини дахлсиз сақлаш, ўзига хослигини ҳимоя қилиш ва танани бошқа нарсалар билан боғлаб қўймаслик” орқали шахсий манфаатдорликни сақлаш муҳимлигига ишонганлар. (инсонпарварлик), йи (адолат) ва фа (қонун) нинг легалистик фазилати бўлган янгистлар wеи wо (лíнҳì) ёки “[ҳамма нарсани] ўзим учун”ни ўз-ўзини тарбиялаш учун зарур бўлган ягона фазилат деб билишган. Индивидуал завқ, гедонизмдаги каби, ма'қул деб ҳисобланади, лекин бу шахснинг сог'лиг'и эвазига эмас. Янгистлар шахсий фаровонликни ҳаётнинг асосий мақсади деб билишган ва бу фаровонликка то'сқинлик қиладиган ҳар қандай нарсани ахлоқсиз ва кераксиз деб билишган.

Янгистларнинг асосий э'тибори хинг ёки инсон табиати тушунчасига қаратилган бо'либ, кейинчалик бу атама Менци томонидан конфуцийлик динига киритилган. Хинг, синолог А. C. Гремнинг фикрига ко'ра, инсоннинг ҳаётдаги "то'г'ри ривожланиш ё'ли". Индивидуаллар фақат о'зларининг хингларига оқилона г'амхо'рлик қилишлари мумкин ва ҳатто императорга қарши туришни англаца ҳам, соддалик билан бошқа одамларнинг хингини қо'ллаб-қувватламасликлари керак. Шу ма’нода “Янгизм” конфуцийчиликда ҳимоя қилинган император ҳокимиятининг асоссиз ва бузғунчи эканлигини, давлат аралашуви эса ма’навий жиҳатдан нуқсонли эканлигини кўрсатиб, конфуцийликка тўғридан-тўғри қилди.

Конфуций файласуфи Менци янгизмни моисмнинг тўғридан-тўғри қарама-қарши томони сифатида тасвирлайди, моисм умуминсоний муҳаббат ва холис ғамхўрлик ғоясини тарғиб қилади, янгистлар моисмнинг алтруизмини инкор этиб, фақат “ўзлари учун” ҳаракат қилдилар.