Ziyosfera

Yangon

Янгон, Рангун — Мянманинг энг муҳим иқтисодий ва маданий маркази, энг катта шаҳри[1][2] ва Янгон вилоятининг маъмурий маркази. 2006-йилгача мамлакат пойтахти. Шундан кейин пойтахт Нейпидо шаҳрига кўчирилган[3]. Аҳолиси 2,5 млн. киши (1990-йиллар боши). Янгон дарёси бўйида, Андаман денгизининг Моутама қўлтиғи яқинида жойлашган. Иқлими тропик, муссонли, январнинг ўртача температураси 27°, апрелники 29°, йилига 2000 мм дан зиёд ёғин ёғади. Транспорт йўлларининг муҳим чорраҳаси[4] . Аэропорти халқаро аҳамиятга эга. Янгон портига океан кемалари ҳам кира олади. Мамлакатнинг асосий саноат корхоналари Янгон ва унинг атрофида жойлашган. Шоли оқлаш, тахта тилиш, ёғмой, тўқимачилик, фармацевтика, жут, нефтни қайта ишлаш, пўлатпрокат, тайёр қисмлардан автомобил йиғиш, кемасозлик ва кема таъмирлаш корхоналари мавжуд. Ҳунармандчиликда анъанавий бадиий буюмлар ва турли матолар, поябзаллар тайёрланади[5]. Янгонда мамлакатнинг савдотранспорт ва банкмолия ишлари амалга оширилади. Университет, музейлар, миллий кутубхона, нафис санъат мактаби ва бошқалар бор. Шаҳар илк бор буддавийларнинг муқаддас жойи — Шуэдагоун ступаси (ибодатхонаси) атрофида қишлоқ сифатида (аввал Оккала, кейинроқ Дагон деб аталган) вужудга келган. 1852-йилда инглизлар босиб олган. 1862-йилдан инглизларнинг Мянма мустамлакасининг маъмурий маркази. 1948-йилда шаҳарда мамлакат мустақиллиги эълон қилинган. Меъморий ёдгорликлардан Шуэдагоун пагодаси мажмуаси (мил. ав. В аср) сақланган[6].

Янгон
ရန်ကုန်
Шаҳар
Flag of Yangon
Байроқ
Yangon is located in Myanmar
Yangon
Янгон шаҳри, Мянма
Yangon is located in Southeast Asia
Yangon
Янгон (Соутҳеаст Асиа)
Yangon is located in Asia
Yangon
Янгон (Асиа)
Координаталари: 16°47′42″Н 96°09′36″Э / 16.795°Н 96.160°Э / 16.795; 96.160
Мамлакат  Мянмар
Мянманинг маъмурий бўлинмалари Янгон вилояти
Асос солинган тах. 1028–1043 CЕ
Ҳукумат
 • Маёр Бо Ҳтай[манба керак]
Ҳудуд
 • Урбанизация
 598,75 км2 (23 118 сқ ми)
 • Метро
 10 170 км2 (3 930 сқ ми)
Вақт минтақаси УТC+06:30 (Осиё/Янгон ёки Осиё/Рангун)
ИСО 3166 коди ММ06
Веб-сайт янгон.гов.мм

Этимологияси

Дастлаб Оуккала қишлоғи, ХИ асрдан — Дагон, 1775-йилда шаҳар Янгон деб ўзгартирилди — бу икки бирмача янг ва коун сўзларининг бирикмасидан иборат бўлиб, улар таржимада мос равишда „душманлар“ ва „охир“ деган маънони англатади. Шундай қилиб, шаҳар номини „Душманликнинг охири“ деб таржима қилиш мумкин. Рангун мустамлака номи, эҳтимол, бирма тилининг аракан лаҳжасида шаҳар номининг талаффузининг инглизчалаштирилишидан келиб чиққан. 1989-йилгача рус тилида шаҳарнинг инглизча бузилган номи — Рангун ишлатилган[7].

Тарихи

Дастлабки давр

Янгон бой ва қадимий тарихга эга. Археологларнинг фикрига кўра, милоддан аввалги В асрда Янгон дарёси бўйида Оққала деган аҳоли пункти бўлган. Оккала аҳолиси асосан балиқчилик билан шуғулланган[8]. ХИ аср бошларида (1028-1043) Оккала ўрнида мон халқининг турар жойи пайдо бўлиб, у Дагон номи билан машҳур бўлган[9]. Дагон Шведагон Пагодаси атрофида ўсган кичик балиқчилар қишлоғи эди. 1755-йилда қирол Алаунпая Дагонни босиб олди ва уни „Янгон“ деб ўзгартирди. Биринчи Англия-Бирма уруши (1824-1826) даврида инглизлар Янгонни босиб олдилар, аммо уруш тугаганидан кейин шаҳар бирмаларга қайтарилди. Шаҳар 1841-йилда ёнғин натижасида вайрон бўлган[10].

Мустамлака даври

1852-йилда Иккинчи Англия-Бирма урушидан кейин инглизлар Янгон ва бутун Қуйи Бирма устидан назорат ўрнатдилар. Британия маъмурияти доимий равишда Янгонни Британия Бирмасининг савдо ва сиёсий марказига айлантирди. Янгон 1857-йилги Ҳиндистон қўзғолонидан кейин сўнгги Муғал императори Баҳодуршоҳ ИИ нинг сургун қилинган жойи эди. Армия муҳандиси лейтенант Александр Фрейзернинг режаларига асосланиб, инглизлар шарқда Пазундонг дарёси, жануб ва ғарбда Янгон дарёси билан чегараланган жойда, делтада мунтазам тўрга эга бўлган янги шаҳар қурдилар. 1885-йилда Учинчи Англия-Бирма уруши натижасида Юқори Бирма таслим бўлганидан кейин Янгон бутун Британия Бирмасининг пойтахти бўлди[11].

Ғарбий ва анъанавий ёғоч меъморчилиги қоришмасидан иборат бўлган боғлари ва кўллари билан мустамлакачи Янгон „Шарқнинг боғ шаҳри“ номи билан машҳур бўлди.

Иккинчи жаҳон уруши бошланишидан олдин Янгоннинг ярим миллионлик аҳолисининг тахминан 55% Ҳиндистон ва бошқа Жанубий Осиё давлатларидан, фақат учдан бир қисми бирмаликлар эди. Аҳолининг қолган қисмини каренлар, бирма хитойлари, англо-бирма ва бошқалар ташкил этган[12].

Янгон Рангун университетининг коммунистик талабалари бошчилигидаги миллий озодлик ҳаракатининг маркази эди. Янгонда 1920, 1936 ва 1938-йилларда Британия ҳукмронлигига қарши учта умуммиллий иш ташлаш бошланди.

1942—1945-йилларда Янгон япон қўшинлари томонидан босиб олинган. 1945-йил май ойида иттифоқчилар томонидан озод қилинган. Уруш пайтида шаҳар жуда кўп азоб чекди.

1948-йил 4-январда Янгон Бирма Иттифоқининг пойтахти бўлди.

Замонавий Янгон

1948-йилда Бирма мустақилликка эришганидан кўп ўтмай, кўплаб кўча ва парк номлари Бирма номлари билан алмаштирилди. 1989-йилда шаҳар инглиз Рангун ўрнига Янгон номини қайтарди. Мустамлакачиликдан кейинги даврда Янгон фаол ривожланди. 1950-йилларда шаҳарнинг Такета, Шимолий ва Жанубий Оккалапа каби ҳудудлари сунъий йўлдош шаҳарлар сифатида қурилган бўлса, 1980-йилларда Хлаингтҳая, Швепита ва Жанубий Дагон қурилган. Катта Янгоннинг майдони тахминан 600 км².

Физиографик хусусиятлари

Янгон Қуйи Мянмада Янгон ва Пегу дарёларининг қўшилишида, Моутама кўрфазидан (Мартабан) тахминан 30 км узоқликда жойлашган.

Иқлими

Янгон иқлими субекваториал. Ёмғирли мавсум майдан октябргача давом этади, бу даврда йиллик ёғингарчиликнинг кўп қисми тушади; Қуруқ мавсумда (ноябрдан апрелгача) ёғингарчилик минимал. Қуруқ мавсумда ҳаво иссиқ: ўртача максимал +37 °C апрелда, ўртача минимал +24,3 °C[13].

Маъмурий бўлиниш

Мамлакат Янгон тараққиёт қўмитаси (ЙCДC) томонидан бошқарилади. Қўмита шаҳарсозлик масалаларини ҳам мувофиқлаштиради. Шаҳар 4 та туманга бўлинган. Туманлар 33 та туманни бирлаштиради. Ҳар бир туманни ободонлаштириш ва инфратузилмани ривожлантириш масалалари бўйича қарорлар қабул қиладиган туман раҳбарлари қўмитаси бошқаради. Уларнинг юрисдикцияси йўлдош шаҳарларга тааллуқли эмас[14].

Ғарбий туман (шаҳар маркази) Шарқий туман Жанубий туман Шимолий туман

Аҳолиси

Янгон Мянмадаги энг гавжум шаҳар, аммо шаҳар аҳолисининг ҳисоб-китоблари жуда хилма-хилдир (Мянмадаги охирги аҳолини рўйхатга олиш 1983-йилда ўтказилган). Бирлашган Миллатлар Ташкилоти 2010-йилда шаҳар аҳолисини 4,35 миллион киши деб ҳисоблаган, аммо АҚШ Давлат департаментининг 2009-йилги ҳисоб-китобига кўра, шаҳар аҳолиси 5,5 миллионни ташкил этган[15]. АҚШ Давлат департаментининг тахмини аниқроқ бўлиши мумкин, чунки БМТ ҳисоб-китобида сўнгги йигирма йил ичида шаҳар чегараларининг кенгайиши ҳисобга олинмаган. 1948-йилдан кейин шаҳар аҳолиси мамлакатнинг бошқа минтақаларидан (асосан Бирма) 1950-йилларда Жанубий Оккалапа ва Такета каби сунъий йўлдош шаҳарларга, 1990-йилларда эса Шарқий, Шимолий ва Жанубий Дагонга кўчиши туфайли шаҳар аҳолиси сезиларли даражада ўсди. Пойтахтни Нейпидога кўчириш тўғрисидаги қарор номаълум миқдордаги давлат хизматчиларининг бошқа жойга кўчирилишига олиб келди.

Янгон — мамлакатдаги энг кўп миллатли шаҳар. Иккинчи жаҳон урушидан олдин Янгон аҳолисининг нисбий кўпчилиги ҳиндлар эди, аммо бугунги кунда шаҳар аҳолисининг асосий қисми бирма миллатига мансуб. Катта жамоаларга Ҳиндистон ва бошқа Жанубий Осиё мамлакатлари ва бирма хитойликлари киради, улар ҳали ҳам асосан шаҳар марказига туташган маҳаллаларда яшайдилар. Аралаш никоҳлар, айниқса, бирма ва хитой ўртасида кам учрайди. Шаҳарда шунингдек, Аракан ва Карен аҳолиси ҳам катта.

Асосий мулоқот тили бирма тилидир. Ўрганиш учун машҳур тиллар, инглиз тилидан ташқари, хитой, япон, франсуз ва корейс тиллари ҳисобланади[16].

Манбалар

  1. ↑ "Янгон." Воcабуларй.cом Диcтионарй, Воcабуларй.cом, ҳттпс://www.воcабуларй.cом/диcтионарй/Янгон . Аccессед 30 Жан. 2024.
  2. ↑ „Рангоон, н.“, Охфорд Энглиш Диcтионарй, Охфорд Университй Пресс, 2023-03-02, дои:10.1093/оэд/1808019758, қаралди: 2024-01-30
  3. ↑ „Бурма'с неw cапитал стагес параде“. ББC Неwс (2006-йил 27-март). 2018-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 3-август.
  4. ↑ „Бурма'с неw cапитал стагес параде“. ББC Неwс (2006-йил 27-март). 2018-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 3-август.
  5. ↑ Мартин, Стевен. „Бурма маинтаинс бйгоне буилдингс“. ББC Неwс (2004-йил 30-март). 2008-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 22-май.
  6. ↑ „Ас Мянмар Модернизес, Арчитеcтурал Гемс Аре Эндангеред“. НПР (2014-йил 4-июн). 2020-йил 15-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 8-апрел.
  7. ↑ Поспелов 2002.
  8. ↑ „Янгон — Рангун“. 2014-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 26-июн.
  9. ↑ Фоундед дуринг тҳе реигн оф Кинг Понтарика, пер Чарлес Жамес Форбес Смитҳ-Форбес. Легендарй Ҳисторй оф Бурма анд Аракан. Тҳе Говернмент Пресс, 1882 — 20-бет. ; тҳе кинғс реигн wас 1028 то 1043 пер Ҳарвей, Г. Э.. Ҳисторй оф Бурма: Фром тҳе Эарлиэст Тимес то 10 Марч 1824. Лондон: Франк Cасс & Cо. Лтд, 1925 — 368-бет. 
  10. ↑ Мегаcитй янгон: трансформатион проcессес анд модерн девелопменц. Андоза:Нп3 — 333—334-бет. ИСБН 3-8258-0042-3. 
  11. ↑ „Янгон Суммарй Ревиэw анд Аналйсис“. Боокрагс.cом (2005-йил 17-октябр). 2006-йил 28-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-апрел.
  12. ↑ Тин Маунг Маунг Тҳан. Индиан Cоммунитиэс ин Соутҳеаст Асиа - Соме Аспеcц оф Индианс ин Рангоон. Институте оф Соутҳеаст Асиан Студиэс, 1993 — 585—587-бет. ИСБН 9789812304186. 
  13. ↑ Пеэл, М. C. анд Финлайсон, Б. Л. анд МcМаҳон, Т. А. Упдатед wорлд мап оф тҳе Кöппен–Геигер cлимате cлассифиcатион (эн) // Ҳйдрол. Эартҳ Сйст. Сcи. : жоурнал. — 2007. — Вол. 11. — П. 1633—1644. — ИССН 1027-5606. — ДОИ:10.5194/ҳесс-11-1633-2007. Архивировано 3 феврал 2012 года.
  14. ↑ „Янгон“. Асиан Нетwорк оф Мажор Cитиэс 21. 2006-йил 20-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 13-август.
  15. ↑ „Баcкгроунд ноте: Бурма“. УС Департмент оф Стате. 2018-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-март.
  16. ↑ Кяw Соэ Линн анд Пҳё Wаи Кяw. Лангуаге траининг cентрес опен доорс то неw wорлдс (мис). — Тҳе Мянмар Тимес, 2007. — 14 5. Архивировано 20 июл 2008 года. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi