Yaypan
Яйпан — Ўзбекистон Республикаси Фарғона вилоятининг Ўзбекистон туманидаги шаҳар.[2] Туман маркази. Яйпан темир йўл бекатидан 12 км узоқликда жойлашган.[3] 2007-йили шаҳарда истиқомат қилувчи аҳоли сони 20 723 кишини ташкил этди. Қўқондан 25 км жануби-ғарбда жойлашган. Яйпанда пахта тозалаш заводи, тикувчилик фабрикаси, қурилиш трести, кичик, хусусий корхона ва фирмалар, МТП, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари, 4 та умумий таълим мактаби, мусиқа мактаби, туман марказий кутубхонаси, клуб, маданият уйи, маданият ва истироҳат боғи, стадион бор. Марказий касалхона, стоматология поликлиникаси аҳолига хизмат кўрсатади. Яйпандан Фарғона, Қўқон ва бошқалар шаҳарларга автобус қатнови йўлга қўйилган.
Яйпан | |
|---|---|
| шаҳар | |
| 40°22′32″Н 70°48′56″Э / 40.37556°Н 70.81556°Э | |
| Мамлакат | Ўзбекистон |
| Вилоят | Фарғона |
| Туман | Ўзбекистон |
| Ҳукумат | |
| Асос солинган | 1926 |
| Аҳолиси (2010) |
22 115[1] |
| Вақт минтақаси | УТC+5 |
| Телефон коди | 8-10-998-7353 |
| Почта индекс(лар)и | 1518ХХ |
|
| |
Тарих
Яйпан қадимий Сариқўрғон манзилгоҳининг ғарбида, жануби-ғарбдан Сўх сойлари ва жануби-шарқдан Шўрсудан оқиб ўтадиган сойлар кесишган жойда барпо этилган. Шаҳар текис текисликда жойлашган бўлиб, асосан чўпонлар, овчилар, кейинчалик ҳунармандлар ва савдогарлар турар жойидан ташкил топган. Шаҳар орқали Хитой ва Ҳиндистондан келган карвон йўллари ўтган.
Шаҳарнинг этимологиясига келсак, бир нечта версиялар мавжуд. Бир версияга ко'ра, шаҳар номи "То'килган сув" (туркча ёй - "то'киш", санскритча панда - "сув") иборасидан келиб чиққан. Со'знинг юэбан қабилаларидан келиб чиққанлиги ҳақидаги версия ҳам мавжуд. Энг машҳур версияда айтилишича, турк-мо'г'ул тилларидан олинган Яипан со'зи "текис" ёки "текис" деган ма'нони англатади.[4]
ХИХ асрга келиб бу ҳудудда асосан ўтроқ туркийзабон аҳоли истиқомат қилган. У эрамиздан аввалги 1-минг йиллик охиридан Ўрта Осиёга кириб кела бошлаган Ўрта Осиё дарёлари оралиғидаги (жумладан Фарғона) қадимги эронийзабон халқлар ва туркий тилли қабилаларнинг узоқ давом этган қоришиш жараёни натижасида шаклланган. ва кейинги барча асрларда келишда давом этди.
Даштиқипчоқ ўзбеклари Яйпанни ўз ичига олган ҳозирги Қўқон воҳаси ҳудудини тахминан ХВИИ аср охири ХВИИИ аср бошларида ўзлаштира бошладилар. Бундан ташқари, улар, эҳтимол, буларнинг биринчи ко'чманчилари бо'лганга о'хшайди, кейин ҳали ҳам чо'л, шо'р ва қумли, ба'зан ботқоқ эрлар (қолганлари, яшаш учун қулайроқ ҳудудлар аллақачон эгаллаб олинган). Буни 1907 йилда Туркистонда ўтказилган текшириш материаллари ҳам тасдиқлайди. Аудитда энг муҳими, Даштиқипчоқ ўзбеклари Қўқон туманида 31,87 фоизни ташкил этган бўлса, Марғилон туманида атиги 3,02 фоиз, Наманганда 0,02 фоиз, Андижон ва О'шда 0,01%.[5]
ХИХ асрда Яйпан яқинидаги дашт зонаси орасида қўшни кўплаб қишлоқлар, жумладан Қулибек, Ражабгарди, Давлатботир, Бобохўжа, Даштчо'лпон ва бошқа қишлоқлар тарқалган. Уларнинг илгари суғорилмаган ерлари, бу ерлар мерос қилиб берилган қўқон амалдорлари ва беклари ўрнашиб олгачгина аҳолига жойлаша бошлаган. Кейинчалик у ерда каналлар ва суғориш ариқлари қурилган.
1790 йилда Норбутабий буйруг'и билан Яйпанда масжид ва мадраса қурилди. Мулла Султон А’лам ва мулла Эшмат Халифалар даврида аҳоли пунктини кенгайтириш ишлари олиб борилди. 1910 йилда қишлоқда биринчи саноат корхонаси - пахта тозалаш заводи қурилди.
Шоир Муқимий ше'риятида Яйпан тилга олинган:
Яйфан агарчи хушҳаво,
Одамлари энгилнамо,
Бир-бирларила доимо
Бо'лар-бо'лмасга жанг экан.
Яйфан каби толзор кам,
Ё'қ соясида зарра г'ам,
Зебо санам, қоши калам,
Жононлари бисёр экан.
Яйпан шаҳрида Ислом полвон, Жўра Понсод, Кичик Ислом, Пўлан Охунд, Худойқули Понсод, Шермат Понсод, Эргаш Понсод, Эрмуҳаммад, Қо'чқор Понсод, Ҳамзахон Махсум каби қо'рбошилар туг'илган.
1930-йилда Яйпан ва унинг атрофидаги қишлоқларнинг ко'плаб аҳолиси қатаг'он қилинди, отиб ташланган ёки СССРнинг Херсон ва Николаэв вилоятларига қувилган.
1958-йил 8 майда Яипан қишлог'и шаҳар типидаги аҳоли пункти мақомини олди. Шаҳар мақоми 1975 йилда берилган.[1]
1952-йилда Ўзбекистон халқ артисти Муҳаммадали Абдуқундузов Яйпан шаҳрида туғилган.
Яйпандан Қўқон хонлиги давридаги машҳур тарихчи ва табиб Маҳмуд Ҳаким Яйфоний чиққан.
Манбалар
- ↑ Wорлд Газеттеэр.
- ↑ Ўзбекистон тумани, Фарғона вилояти ҳокимлиги
- ↑ Значение слова "Яйпан" в Большой Советской Энциклопедии, Катта Совет Энсиклопедияси
- ↑ Ҳамроқулов С. Яйпан: кеча ва бугун (узб.). — Ташкент: Янги Аср Авлоди, 2010. — С. 6. — 260 с..
- ↑ Стелла Губарева. Ферганская долина. Этнические процессы на рубеже ХИХ-ХХ вв.. — Ламберт Аcадемиc Публишинг. — С. 91. — 252 с..
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ўзбекистон географиясига оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намед:0