Yelena Bonner
Елена Георгиевна Боннер (русча: Еле́на Гео́ргиевна Бо́ннэр) — Совет ва Россия жамоат арбоби, ҳуқуқ ҳимоячиси, диссидент, публицист, академик Андрей Сахаровнинг иккинчи рафиқаси. Улуғ Ватан уруши фахрийси. Умрининг сўнгги йилларини Америка Қўшма Штатларида ўтказган.
| Елена Боннер | |
|---|---|
|
| |
| Таваллуди |
15-феврал 1923-йил |
| Вафоти |
18-июн 2011-йил (88 ёшда) Бостон, АҚШ |
| Фуқаролиги |
|
| Таълими | Санкт-Петербург давлат университети |
| Касби | диссидент, ҳуқуқ ҳимоячиси, педиатр, ёзувчи |
Ҳаёти
Елена Боннер 1923-йил 15-февралда Марвда (ҳозирги Мари, Туркманистон) туғилган.
Отаси Левон Саркисович Кочаров (Кочарян). Миллати — арман.
Ўгай отаси — Геворк Саркисович Алиханян, 1920—1921-йилларда — Арманистон Коммунистик партияси (болшевиклар) Марказий Комитетининг 1-котиби, 1921—1931-йилларда Москванинг Бауманский ва Ленинград бир қанча туманларида округ комитетларида мас’ул партия лавозимларида ишлаган. 1931—1937-йилларда Коминтерн Ижроия қўмитасида ишлаган. 1938-йил 13-февралда отиб ташланган ва вафотидан кейин оқланган.
Онаси, яҳудий Рут Григоревна Боннер (1900—1987), 1924-йилдан Совет Иттифоқи Коммунистик партияси аъзоси, 1937-йил 10-декабрда ҳибсга олинган, 1938-йил 22-мартда эса 8 йилга қамоққа олинган. 1954-йилда оқланган[1][2]. У муҳаррир ва жамоат арбоби Моисей Леонтиевич Клейман (?—1931) ва Иркуцк университетининг биринчи ректори психолог Моисей Матвеевич Рубинштейнларнинг жияни[3].
Елена Боннер — мамлакат библиографи ва тарихчиси Анна Гдалевна Боннер (1902—1975) ва иқтисод фанлари доктори, Г. В. Плеханов номидаги Москва халқ хўжалиги институти профессори Лев Матвеевич Мордухович (1902—1989) нинг жияни[3].
Урушдан олдинги йилларда
1937-йилдаги „Буюк террор“ пайтида Боннернинг ота-онаси СССР Ички Ишлар Халқ Комиссарлиги (НКВД) томонидан ҳибсга олинган[4]. Елена ва унинг укаси шошилинч равишда бувиси билан Ленинградга кўчиб ўтган[4]. Бу уларни хоинларнинг болалари юбориладиган лагердан унчалик фарқ қилмайдиган интернатга юборишдан қутқарган[5][6].
8-синфда ота-онасидан воз кечмагани ва мактаб йиғилишида уларни қоралашни истамагани учун комсомолдан ҳайдалган[4]. Елена Боннер Санъат тарихи институти адабий клубига аъзо бўлган. 1940-йилда Ленинграддаги 239-мактабни тамомлаган.
Меҳнат фаолиятини Манзал коммунал корхонасида хизматчи ва фаррош сифатида бошлаган[4][5]. Шу билан бирга, А. И. Герзен номидаги Давлат педагогика институти рус тили ва адабиёти факултетининг кечки бўлимида таҳсил олган. У ерда дастлабки тиббий тайёргарликдан ўтиб, ҳарбий хизматга муҳтож шахс сифатида рўйхатга олинган[5].
Уруш йилларида
Елена Боннер Улуғ Ватан уруши бошида ҳамшира сифатида армияга сафарбар қилинган[4]. У санитария „поездлари“ дан бирида — ярадорларни олиб кетаётган ва Ленинграддан Вологдага Ладога қирғоқлари бўйлаб эвакуация қилинган поездларда хизмат қилган. Ҳаво ҳужумларидан бирида Боннер оғир яраланган ва мияси чайқалган. Вологда ва Свердловск шифохоналарида даволанган. Соғайиб, дастлаб ҳамшира, 1943-йилдан 122-сонли ҳарбий госпитал поездида бош ҳамшира бўлиб ишлаган[7]. 1945-йилга келиб тиббий хизматда лейтенант ҳарбий унвонини олган[8]. 1945-йил 9-майда Инсбрук (Австрия) яқинида Ғалаба кунини нишонлаган.
1945-йил май ойининг ўрталарида фронтдан қайтгач, Елена Боннер Карелия-Фин чегараси йўналишидаги алоҳида истеҳком баталёнининг тиббий хизмати бошлиғининг ўринбосари этиб тайинланган. 1945-йил август ойининг охирида армиядан бўшатилган.
Елена Боннер 1971-йилда Иккинчи жаҳон уруши ногирони сифатида қайд этилган. Елена Боннернинг бувиси Ленинградда қамал (блокада) пайтида вафот этган.
Урушдан кейин
1947—1953-йилларда Боннер академик И. П. Павлов номидаги Биринчи Санкт-Петербург давлат тиббиёт университетида таҳсил олган.
„МҚБдаги сионистик фитна иши“ ҳақидаги баёнотлари учун институтдан ҳайдалган. Бироқ, ҳайдалганидан 3 ой ўтгач ва Иосиф Сталин ўлимидан бир ой ўтиб университетга қайта таклиф этилган[9].
Институтни тугатгач, дала шифокори, кейин туғруқхонада педиатр бўлиб ишлаган, Москвадаги тиббиёт билим юртининг амалиёт ва ўқув бўлими мудири бўлиб, шу даврда болалар касалликларидан дарс берган.
Бундан ташқари, Елена Боннер мунтазам равишда „Нева“, „Юност“, в „Литературная газета“, „Медицинский работник“ газеталарида нашр этилган. „Ватан уруши фронтларида ҳалок бўлган актёрлар“ тўпламини яратришда қатнашган. Бутуниттифоқ радиосининг „Юност“ дастурида мустақил ишлаган. Боннер Ёзувчилар уюшмаси адабий маслаҳатхонасида маслаҳатчи, „Тиббиёт“ нашриётининг Ленинград филиалида муҳаррир бўлган.
Дўсти ва курсдоши шоир Эдуард Багрицкийнинг ўғли ҳақидаги „Всеволод Багрицкий, дневники, писма, стихи“ (1964) китоби муаллифларидан бири[10].
Елена Боннер 1965-йилда Коммунистик партия сафига қўшилган.
Диссидентлик фаолияти
1968-йилда „Прага баҳори“ куч билан бостирилгач, Елена Боннер ўз позициясини қайта таҳлил қилиб, эътиқоди ва партия сиёсати ўртасидаги номувофиқлик туфайли 1972-йилда Совет Иттифоқини тарк этган. Коммунистик партиядан кетишга қарор қилган. 1972-йилдан Елена Боннер диссидентлик фаолиятини бошлаган.
Андрей Сахаров билан никоҳ
1960-йиллар ва 1970-йилларнинг бошларида Елена Боннер диссидентларнинг судларида қатнашган. 1970-йилда Калуга шаҳрига (Вайл-Пименов суди) ташрифи чоғида академик Андрей Сахаров билан учрашган. Улар 1972-йилда турмуш қуришган[11]. Эдуард Кузнецовнинг кундаликларини Ғарбга топширишда иштирок этган ва 1973-йилда бу иш учун ДХҚ томонидан бир неча бор сўроқ қилинган[12].
1974-йилда Сахаров „Чино дел Дуcа“ пул мукофоти билан тақдирланган, бу эса Елена Боннернинг сиёсий маҳбусларнинг болаларига ёрдам фонди ҳақидаги орзусини амалга оширишга имкон берган. Жамғарма Сахаров томонидан ўтказилган маблағларнинг катта қисмига асосланган эди[13].
Елена Боннер 1975-йилда Ослода бўлиб ўтган Нобел мукофотини топшириш маросимида академик Андрей Сахаровнинг вакили сифатида иштирок этган. 1976-йил 12-майда Москва Хелсинки гуруҳининг таъсис ҳужжатини имзолаган. Сахаров билан бирга Горкий шаҳрига сургунга кетган (1980). Сургун қилинган жуфтлик ДХҚнинг доимий назорати остида бўлган. 1984-йилда Горкий вилоят суди томонидан ҳукм қилинган. РСФСР Жиноят кодексининг 190-1-моддаси (совет жамоат ва давлат тузилмасини туҳмат қилиш) бўйича жазони турмуш ўртоғи сургун қилинган Горкий шаҳрида ўтаган.
Боннер Москвадаги Чкалова, 48б, 68. квартира (ҳозирги Земляной Вал кўчаси) манзилида яшаган.
Елена Боннер инсон ҳуқуқлари бўйича фаоллиги учун кўп бора тинтув қилиниб, ҳибсга олинган ва тез-тез шантаж қилинган. Қизи Татяна ва ўғли Алексей 1970-йилларнинг охирида университетлардан ҳайдалган ва кўчиб кетишга мажбур бўлган. Бироқ, СССР ҳукумати унинг ўғли Алексейнинг келини Лиза Алексеевага кетишни тақиқлаган, бу Сахаров ва Боннернинг Горкийда илк бор очлик эълон қилишига олиб келган (1981-йил 22-ноябр — 9 декабр). Очлик эълон қилиш муваффақиятли ўтиб: Алексеева Америка Қўшма Штатларга қўйиб юборилган.
1985-йил 29-август СССР КПСС Марказий Комитети Сиёсий бюроси А.Сахаровнинг Й.Боннернинг чет элга чиқишига рухсат бериш ҳақидаги илтимоси масаласи муҳокама қилинган йиғилишда кўплаб иштирокчилар А.Сахаровнинг ўзи ҳам, Й.Боннер ҳақида ҳам салбий фикрларини билдирганлар. Хусусан, ўша пайтдаги Марказий Қўмитанинг котиби Михаил Зимян:
„Ғарбда Боннердан бизга қарши қўлланилишига шубҳа йўқ. Бироқ унинг оиласини бирлаштиришга ишора қилишга уринишларни рад этиш мумкин. Ўртоқ Славский тўғри айтади — биз уни қўйиб юбора олмаймиз“
дея фикрлар билдиради. СССР КПСС Марказий Комитети Сиёсий бюросининг 1985-йил 29-августдаги мажлисининг иш баёни „Российские вести“ газетасининг 1992-йил 3-октябрдаги сонида эълон қилинган.
1987-йилда Москвага қайтгач, А. Д. Сахаров билан биргаликда „Мемориал“, „Московская трибуна“ каби жамоат бирлашмалари ва клубларини ташкил этишда бевосита иштирок этган, 1997-йилдан эса „Общээ действиэ“ ташаббус гуруҳи аъзоси. Бу уюшмалар ва клублар 1960—1970-йиллардаги демократик ҳаракатлар иштирокчилари ва фаол инсон ҳуқуқлари ташкилотлари вакиллари томонидан ташкил этилган.
2009-йилда Сергей Капица Боннер Сахаровни „сиёсий бизнесга“ тортганлиги, ҳақида фикр билдирган[14].
Сахаров вафотидан кейин
Елена Боннер „Андрей Сахаров хотирасини абадийлаштириш бўйича жамоат комиссияси — Сахаров жамғармаси“ нодавлат халқаро ташкилоти раиси бўлган. Россия Президенти ҳузуридаги Инсон ҳуқуқлари бўйича комиссия ташкил этилган кундан бошлаб 1994-йил 28-декабргача йиғилишларда қатнашган. Елена Боннер биринчи чечен урушини „бошлаган“ президент маъмурияти билан ҳамкорлик қилишнинг иложи йўқ деб ҳисоблаб, комиссияни тарк этган.
2001-йилда Елена Боннер НТВ телеканалининг ҳимоя хатига имзо чекади.
Америка Қўшма Штатларга кўчиши
2006-йилда Бостонга фарзандларини кўргани борган[15]. Елена Боннер „Они вибирали свободу“ (РТВи телекомпанияси, 2005) ҳужжатли филмининг бош қаҳрамонларидан бири. 2008-йил август ойида уруш пайтида Россиянинг Жанубий Осетиядаги ҳаракатларини қоралаган.
2010-йил 10-мартда Россия мухолифатининг Россия фуқароларига „Путин кетиши керак“ деган мурожаатини имзолаган биринчи шахс эди[16].
2010-йил 22-мартда Граня.ру веб-сайтидаги блогида „Фанлар академияси ҳақида“ ёзувини қолдирган. Бу ерда Россия Фанлар академиясини маъмурий-хўжалик функсияларидан маҳрум қилишга чақирган[17].
Ўлими ва дафн этилиши
Елена Боннер 2011-йил 18-июн куни 89 ёшида Бостонда юрак хуружидан вафот этган[18].
Елена Боннер билан видолашув 21-июн куни Бруклиндаги (Массачусец штати) Станеккида дафн маросимида бўлиб ўтган.
Марҳумнинг илтимосига биноан унинг жасади куйдирилган, кули солинган ўрна Москвага олиб кетилган ва Востряковский қабристонида эри А. Д. Сахаров, онаси ва укаси ёнига дафн қилинган[19].
Оиласи
Боннернинг — Татяна исмли қизи (1950-йилда туғилган, 1977-йилдан АҚШда яшайди) ва Алексей исмли ўғли (1956-йилда туғилган, 1978-йилдан АҚШда яшайди) бор[20].
1965-йилда биринчи эри Иван Василевич Семёнов билан (1924—1993) ажрашган[21].
Мукофотлари
- „1941—1945-йиллардаги Улуғ Ватан урушида Германия устидан қозонилган ғалаба учун“ медали[22];
- Ватан уруши ордени (1988)[23][24];
- „Тиббиёт ходими“ кўкрак нишони (СССР);
- 13-январ эсдалик медали (1992-йил 12-феврал, Литва)[25];
- „Матбуот эркинлиги учун“ мукофоти (1993);
- Бир қатор Америка ва Европа университетларининг фахрий ҳуқуқ доктори[26];
- Халқаро Раул Уолленберг фонди мукофоти;
- Профессор Торолф Рафто хотира мукофоти (1991);
- Литва Буюк Герцоги Гедиминас ордени кавалери (1999-йил 31-январ, Литва)[27];
- Ханна Арендт мукофоти (2000);
- 2-даражали Томас Гарриг Масарйк ордени (2003, Чехия)[28];
- 3-даражали Марй қуруқлик хочи ордени (2008-йил 6-феврал, Эстония)[29];
- Полша Президенти Лех Качинскийнинг фармони билан „Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва фуқаролар эркинликларини таъминлаш соҳасидаги улкан ютуқлари учун“ Полша Республикасининг „Буюк хизматлари учун“ ордени рицар хочи (2009)[30]. 2010-йил 30-октабрда Полшанинг Россиядаги элчиси Пётр Маркиняк мукофотни Елена Боннернинг вакили, Сахаров маркази архиви раҳбари Белла Ковалага топширган[31];
- Труман-Рейган Озодлик медали.
Манбалар
- ↑ „Боннэр Е. Г. «Дочки-матери»“. 2013-йил 15-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 18-январ.
- ↑ „Моисей Леонтьевич Клейман“. 2015-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 18-январ.
- ↑ 3,0 3,1 Андрей Сахаров, Елена Боннер и друзя: жизн била типична, трагична и прекрасна
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 „Памяти Елены Боннэр. «В ней было невероятное сострадание»“. 2019-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 25-октябр.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 „Забрать себе Елена Боннэр: «Воевали не за Родину и не за Сталина, просто выхода не было…»“. 2019-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 25-октябр.
- ↑ „ГУЛАГ для самых маленьких“. 2019-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 25-октябр.
- ↑ „Елена Боннэр на сайте «Память народа»“. 2020-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 26-апрел.
- ↑ „Биография Елены Георгиевны Боннер“. РИА Новости (2013-йил 15-феврал). 2018-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 10-апрел.
- ↑ „Одна на всех Победа“. www.совсекретно.ру. 2021-йил 17-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-май.
- ↑ Варяжский, Сергей. „«Одесса, город мой, мы не сдадим тебя!»“. «Вечерняя Одесса» № 40 (9958) (2014-йил 18-март). 2014-йил 4-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 4-апрел.
- ↑ „А.“. 2020-йил 23-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-май.
- ↑ Елена Боннер.
- ↑ „А. Д. Сахаров. Воспоминания, гл. 18“. 2012-йил 19-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 15-сентябр.
- ↑ „Сергей Капица: "Я как белая ворона! " - 13 июля 2009 - Фонтанка.Ру“. 2023-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 26-сентябр.
- ↑ Станлей, Алессандра.
- ↑ „Известный российский правозащитник Сергей Ковалёв призвал мировое сообщество осудить действия России в Грузии“. «ру:Эхо Москвы». 2012-йил 16-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 11-август.
- ↑ Боннер Е.
- ↑ „Елена Боннер, Андреи Сакҳаров'с wидоw, диэс ат 88“. Бостон.cом. Қаралди: 2011-йил 19-июн.
- ↑ „Могила Е. Г. Боннер“. 2017-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 2-июн.
- ↑ „Татьяна Янкелевич о «Мемориале»“. Мемориал. 2014-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 4-апрел.
- ↑ „Кто есть кто в судебной медицине“. форенс-мед.ру. 2014-йил 4-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 4-апрел.
- ↑ „Документ о награде / Боннер Елена Георгиевна, Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941–1945“. Память народа. 2016-йил 15-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 30-июн.
- ↑ „Документ о награде / Боннер Елена Георгиевна, Орден Отечественной войны ИИ степени“. // ру:Память народа (1988). 2016-йил 15-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 30-июн.
- ↑ Награждена 28.04.1988 к 40-летию Победи
- ↑ Апдованотų асменų дуоменų базė
- ↑ „В Бостоне скончалась вдова академика Сахарова Елена Боннэр“. // ру:Неwсру.cом. 2011-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 5-сентябр.
- ↑ Желена БОНЕР.
- ↑ „Řáд Томášэ Гарригуэ Масарйка [1994]“. 2023-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-октябр.
- ↑ „Желена Боннер. Теэнетемäркиде кавалерид“. 2023-йил 21-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 21-феврал.
- ↑ „Постаноwиэниэ Презйдента Рзеcзйпосполитеж Полскиэж з дниа 8 мажа 2009 р. о наданиу ордерów и одзнаcзеń (М. П. Нр 43 поз. 664)“. 2015-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 21-июн.
- ↑ Високиэ награди российских правозащитников // МХГ Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (2-декабр 2010-йил)
Адабиётлар
- Постскриптум. Книга о горьковской ссылке. (Париж, 1988, М.: СП „Интербук“, 1990; издана на многих язиках).
- Сахаров А. Д.. Воспоминания : в 2 т. М.: Права человека, 1996.
- Звонит колокол… Год без Андрея Сахарова. М.: ПИК, 1991.
- Дочки-матери. (1991 год, издана на многих язиках, в том числе на русском — М.: Прогресс, 1994).
- Вольные заметки к родословной Андрея Сахарова. М.: Права человека, 1996. ИСБН 5-771-20017-4.
- Сахаров."Кефир надо грет": История любви, рассказанная Еленой Боннер Юрию Росту / Юрий Рост. — М.: Бослен, 2018. — 288., ил., ИСБН 978-5-91187-322-6
Ҳаволалар
- Елена Боннернинг таржимаи ҳоли Сахаровского марказидаги Архив сурəти .
- Елена Боннер. Посцкрипт. Горкий сургун ҳақида китоб.
- Елена Боннер: „Мне сниця другой народ“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-02-18 санасида архивланган) Архив сурəти Интервю для „Радио Свобода“ по слачаю своэго 85-летия, 2008-йил 15 феврал.
- Елена Боннер: „Европа қачон тавба қилади?“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-05-03 санасида архивланган) Архив сурəти архивланган — Интервю газетаэ „Русская мисл“
- Елена Боннер билан суҳбат. Асл нусхадан Архив сурəти „Чайка“, 2008-йил.
- Владимир Синелниковнинг 2010-йил ёзида Бостонда Елена Боннер билан суҳбати ёзувлари. Асл нусхадан Архив сурəти
- Алексей Мелников. „Судебнйй роман“ (история тариха Елена Боннер и Андрея Сахарова) ҳттп://континентуса.cом/судебнйй-роман/ Асл нусхадан Архив сурəти