Евгений Онегин романи (Русчада: Евгеній Онѣгинъ) — Александр Пушкин томонидан ёзилган шеърий роман. Онегин рус адабиётининг классикаси ҳисобланади ва у номли қаҳрамон бир қатор рус адабий қаҳрамонлари учун намуна бўлиб хизмат қилди. Асар 1825 — 1832-йилларда кетма-кет нашр этилган. Биринчи тўлиқ нашри 1833-йилда чиқарилган бўлиб, ҳозир қабул қилинган версия 1837-йилги нашрга асосланган.

Евгений Онегин

Романнинг биринчи нашри
Муаллиф(лар) Алехандер Пушкин
Таржимон(лар) Владимир Набоков, Чарлес Жоҳнстон, Жамес Э. Фален, Ҳенрй Спалдинг, Wалтер W. Арндт, Ойбек, Мирзо Кенжа (О'збек тилига)
Мамлакат Россия
Тил русча
Жанр(лар)и роман
Нашр этилган санаси 1825 — 1832 (қисмли), 1833 (Бутун китоб ҳолида)

Деярли бутун асар ғайриоддий қофия схемасидан иборат бўлиб, иамбик тетраметрнинг 389 та ўн тўрт қаторли бандидан (жами 5446 та қатор) ташкил топган. Бу ерда катта ҳарфлар аёл қофияларини, кичик ҳарфлар эса эркак қофияларини ифодалайди. Ушбу шакл „Онегин станзаси“ ёки „Пушкин сонети“ деб номлана бошланди. Инновацион қофия схемаси, табиий оҳанг, диксия ва тақдимотнинг шаффофлиги Пушкинни рус шеъриятининг сўзсиз устаси деб эълон қилишда муҳим аҳамият касб этди.

Роман оҳанги тарбияли, дунёвий ва самимий бўлган ҳикоячи (Пушкиннинг оммабоп образининг енгил уйдирма варианти) томонидан ҳикоя қилинади. Ҳикоячи, одатда, ушбу ижтимоий ва интеллектуал дунёнинг жиҳатларини кенгайтириш учун баъзида романдан четга чиқади. Роман услуби персонажларнинг ривожланишига имкон беради ва нисбатан соддалигига қарамай, сюжетнинг драматиклигини таъкидлайди. Китоб шеърий ҳикоянинг бадиийлиги, шу билан бирга ҳаёт, ўлим, севги, безовталик, конвенция ва эҳтироснинг уйғунлашганлиги учун ҳайратга солади.

Бош қаҳрамонлар

Александр Пушкин тасаввуридаги Евгений Онегин, 1830-йил.
  • Евгений Онегин: Санкт-Петербурглик зодагон, тахминан 26 ёшда. Такаббур, худбин ва дунёдан чарчаган, ақл-заковатини сарфлашга аниқ мақсаднинг ёқлигидан қийналаётган йигит.
  • Владимир Ленскй: Ёш шоир, тахминан 18 ёшда. Жуда романтик, содда ва ҳаёлпараст.
  • Татяна Ларина: Уятчан ва сокин, лекин эҳтиросли, китоб ўқиб вақтини ўтказадиган, Евгенийнинг қўшниси бўлган ер эгасининг қизи. Пушкин Пётр Вяземскйга ёзган мактубида уни 17 ёшда деб айтган.
  • Олга Ларина: Татянанинг синглиси. Қувноқ ва енгилтабиат қиз

Сюжети

1820-йилларда Евгений Онегин Санкт-Петербурглик зодагонлардан бўлиб, унинг ҳаёти базмлар, консертлар, партиялар ва булардан бошқа ҳеч нарсадан иборат эмас эди. Бой амакисининг ўлимидан сўнг, у катта бойлик ва ер мулкини мерос қилиб олади. У бошқа мамлакатга кўчиб ўтгач, у ерда қўшниси Владимир Ленскй исмли ёш шоир билан дўстлашади. Ленскй Онегинни турмуш ўртоғи, хушчақчақ, аммо ҳаёт мазмуни ҳақида ўйламайдиган Олга Ларинанинг оиласи билан кечки овқатга олиб боради. Бу учрашувда у Олганинг опаси Татянани кўриб қолади. Табиатан сокин, одамови ва Олганинг тескариси бўлган Татяна Онегинни ёқтириб қолади. Кўп ўтмай, у севгисини эътироф этиб Онегинга хат ёзади. Унинг кутганидан фарқли ўлароқ, Онегин жавоб ёзмайди. Улар шахсан учрашганда, йигит хушмуомалалик, лекин менсимай ва танбеҳ тарзида унинг бу ташаббусини рад этади. Бу машҳур нутқ кўпинча Онегиннинг ваъзи деб аталади: у мактубнинг таъсирли эканлигини тан олади, лекин у тезда турмуш қуришдан зерикишини, оилавий ҳаётни ҳоҳламаслигини ва фақат Татянага дўстлигини таклиф қилишини билдиради.

Онегин, Дмитрий Кардовский, 1909-йил

Кейинчалик, Ленскй Онегинни Татяна, Олга ва уларнинг ота-оналари билан кичик йиғилишни ваъда қилиб, Татяна туғилган кунини нишонлашга таклиф қилади. Онегин у ва Татяна ҳақида ғийбат қиладиган меҳмонлардан ва уни келишга кўндирган Ленскйдан ғазабланади. У Олга билан рақсга тушиш ва ноз-карашма қилиш орқали дўстидан ўч олишга қарор қилади. Жиддий ва тажрибасиз Ленскйга бу қаттиқ таъсир қилади ва Онегинни дуэлга чақиради. Онегин киборлар орасида дуэлдан бош тортиш ор-номус масаласи эканлигини ҳис қилиб, истамай қабул қилади. Дуэл пайтида Онегин беихтиёр Ленскйни ўлдиради. Шундан сўнг, у ўз уйини ташлаб, пушаймонлик туйғусини ўчириш учун чет элга саёҳатга кетади.

Онегиндан айрилиб юраги эзилган Татянани ота-онаси совчи топиш учун Москвада холаси билан яшашга кўндиради.

Орадан бир неча йил ўтиб, Санкт-Петербургда катта базм бўлиб ўтади. Онегин энг кўзга кўринган базмлардан бирига қатнашиш ва эски рус жамияти раҳбарлари билан мулоқот қилиш учун келади. У ҳамманинг эътиборини ўзига тортадиган ва жамият гирдобида марказий ўринни эгаллаган энг гўзал аёлни кўради ва у бир вақтлар севгисидан воз кечган ўша Татяна эканлигини тушунади. Энди у кекса шаҳзодага (генерал) турмушга чиққан эди. Татянани қайта кўрганида, у турмушга чиққан бўлишига қарамай, унинг меҳрини қозонишга интилади. Унинг уринишлари рад этилади. У унга бир нечта хат ёзади, лекин ҳеч қандай жавоб олмайди. Охир-оқибат, Онегин Татянани кўришга муваффақ бўлади ва унга бирга қочиш имкониятини таклиф қилади. Татяна уни ҳали ҳам севишини тан олсада, оиласини бузишига йўл қўймайди, эрига содиқ қолишга қарор қилганини айтади. Уни аччиқ тақдиридан афсусда қолдиради.

Онегин, Элена Самокиш-Судковская, 1908-йил

Асосий мавзулар

Евгений Онегиннинг асосий мавзуларидан бири — фантастика ва реал ҳаёт ўртасидаги зиддиятли муносабатлар. Одамлар кўпинча санъат билан шаклланади дейди асарда ва асар бошқа йирик адабий адабиётларга ишоралар билан тўла.

Яна бир муҳим элемент — бу Пушкиннинг Татянада ақл ва теранлик аёлини яратиши, унинг севги мавзусидаги заиф самимийлиги ва очиқлиги, соддалигига қарамай, сон-саноқсиз рус аёлларининг қаҳрамонига айлантирган.

Пушкиннинг ўзи ва Онегиннинг Санкт-Петербургда ётгани ҳақидаги эскизи

Асардаги энг қоронғу мавзу Пушкиннинг ғайриинсонийлик қиёфасида тасвирланган Онегин образи ва жамиятдаги шу йўлга маҳкум қилинганлардир. Онегин бу ишда унинг намунаси ҳисобланади. Унинг худбинлик, бемаънилик ва лоқайдликка ўрганиши асарнинг кириш қисмини эгаллайди ва у бошқа мамлакатга кўчиб ўтганда ҳам бу туйғулардан қочиб қутула олмайди. Унинг бошқаларнинг ҳис-туйғулари билан боғлана олмаслиги ва ҳамдардликнинг йўқлиги — „дунё“ томонидан унга сингдирилган шафқацизлик эди — биринчи китобнинг биринчи бандида бу ҳақида батавсил келтирилади.

Таркиби ва нашри

Онегиннинг Татянага таклифи. ХИХ аср охирида Павел Соколовнинг расми

ХИХ асрнинг бошқа кўплаб романларида бўлгани каби, Онегин ҳам кетма-кет ёзилган ва нашр этилган. Ҳар бир бобнинг қисмлари нашридан олдин журналларда кўпинча пайдо бўлган. Пушкиннинг ҳаёти давомида асарда биринчи пайдо бўлишидан то охирги нашригача баъзилари кичик ва баъзилари катта кўплаб ўзгаришлар бўлган. Асар саналари асосан, Набоковнинг ўша пайтда мавжуд бўлган Пушкин қораламаларининг фотосуратлари, шунингдек, бу борадаги бошқа одамларнинг ишларини ўрганишидан келиб чиққан.

1-бобнинг биринчи банди 1823-йил 9-майда бошланган ва учта банддан ташқари (ХХХИИИ, ХВИИИ ва ХИХ боблар) 22-октабрда якунланган. Қолган байтлар 1824-йил октабр ойининг биринчи ҳафтасида ниҳоясига етган ва романга қўшилган. 1-боб сўзбоши билан биринчи марта 1825-йил 16-февралда китобчада бутунлай нашр этилган бўлиб, бунда Пушкин романни қандай давом эттириши ҳақида аниқ режаси йўқлигини айтади.

2-боб 1823-йил 22-октабрда бошланган (1-бобнинг катта қисми тугаган сана) ва 8-декабрда тугалланган. 2-бобнинг биринчи алоҳида нашри 1826-йил 20-октябрда намойиш этилди.

8-боб 1829-йил 24-декабрдан олдин, Пушкин Санкт-Петербургда бўлганида бошланган. 1830-йил августда у Болдинога (Пушкинлар оиласи мулкига) борди[1][2]. У ерда вабо эпидемияси туфайли у уч ой қолишга мажбур бўлди. Бу вақт ичида у Набоков „ақл бовар қилмайдиган даражада дурдона асарлар“ деб таърифлаган романни яратди ва 1830-йил 25-сентябрда 8-бобни нусхалашни тугатди. 1831-йил ёзида Пушкин 1831-йил 5-октябрда тугалланган „Онегин мактуби“ дан ташқари 8-бобни қайта кўриб чиқди ва якунлади. 8-бобнинг биринчи алоҳида нашри 1832-йил 10-январда чоп этилди.

Пушкин тугалланмаган ўнинчи бобнинг камида 18 бандини ёзган. Унинг кўплаб саҳифалари танқидли бўиб, ҳатто замонавий рус ҳукмдорларини, шу жумладан императорнинг ўзини ҳам бевосита танқид қилган. Дисзидентлик учун жиноий жавобгарликка тортилишдан қўрқиб, Пушкин ўнинчи бобнинг кўп қисмларини ёқиб юборган. Пушкиннинг дафтарларида унинг жуда оз қисми сақланиб қолган[3].

Китобнинг биринчи тўлиқ нашри 1833-йилда нашр этилган. 1837-йил нашри учун Пушкин томонидан озроқ тузатишлар киритилган. Қабул қилинган стандарт матн 1837-йил нашрига асосланган бўлиб, подшоҳ цензураси тикланганлиги сабабли бир нечта ўзгаришлар киритилган.

Онегин ва Ленский ўртасидаги тўппонча дуэли. Иля Репин томонидан акварел (1899-йил).

Таржималар

Инглизча таржима

Инглиз тилига таржима қилишда Владимир Набоковнинг яқин дўсти Эдмунд Уилсон „Ню-Ёрк Ревиэw оф Боокс“ журналида Набоковнинг таржимасини кўриб чиқади. Бу эса улар ўртасида мактублар алмашинувини ва бир қанча келишмовчиликларни келтириб чиқарди[4].

Жоҳн Байлей Набоковнинг шарҳини „Пушкин шеърига инглиз тилидаги энг жозибали шарҳ“ деб таърифлаган ва "грамматика, маъно ва иборалар жиҳатдан жуда аниқ, у ўзига хос ва Набоковча услуби эканлигини айтиб ўтади. Набоков таржимаси ниҳоятда тўғри, деган фикрга кўпчилик қўшилган.

Ўзбекча таржима

Роман ўзбек тилига Мирза Кенжа, Ойбек каби ёзувчилар томонидан таржима қилинган.

франсузча таржима

Евгений Онегин романининг камида саккизта франсуз таржимаси нашр этилган. Энг сўнггиси 2005-йилдаги таржимон Андре Марковиcз Пушкиннинг асл байтларини ўз ҳолича сақлаб қолиб таржима қилган[5]. Бошқа таржималар орасида Пол Беэсау (1868), Гастон Перот (1902), Ната Минор (Шеъриятнинг франсуз тилига энг яхши таржимаси учун берилган Нелли Сакс мукофотини олган), Рогер Леграс, Мауриcе Cолин, Мичел Баят ва Жеан-Лоуис Баcкес[6][7][8][9][10][11][12] таржималари диққатга сазовор. 20 ёшли Франсиянинг собиқ президенти Жаcқуэс Чираc ҳам таржимасини ёзган, аммо у ҳеч қачон нашр этилмаган[13].

Италянча таржима

Онегиннинг бир нечта италянча таржималари мавжуд. Энг қадимгиларидан бири Г. Кассоне томонидан 1906-йилда нашр этилган. Этторе Ло Гатто романни икки марта, 1922-йилда насрда ва 1950-йилда таржима қилган[14]. Энг сўнгги таржималар — Гиованни Гиудиcи (1975-йилда биринчи версия, 1990-йилда иккинчи версия, тенг бўлмаган узунликдаги сатрларда) ва Пиа Пера (1996)[15].

каталон тилига таржима

  • Арнау Бариос асарни Пушкиннинг асл байт ва қофияларини сақлаган ҳолда таржима қилган ва у Cлуб Эдитор томонидан 2019-йилда нашр этилган[16].
  • Хавиэр Роcа-Феррер романни каталон насрига таржима қилга. Барселона, Колумнада 2001-йилда нашр этилган.

Филм, телевидения, радио, театрга мослашув

Россиялик Ничолас ва Гессенлик Элисабетҳ Евгений ва Татяна ролида

Опера

Чайковскийнинг 1879-йилдаги Евгений Онегин операси, кўпчиликка таниш бўлган версиядир. У дунёдаги энг кўп ижро этилган опералардан биридир.

Балет

Жоҳн Cранко Курт-Ҳеинз Столзе аранжировкасида Чайковский мусиқасидан фойдаланган ҳолда уч пардали балетни хореографиясини тайёрлади. Бироқ, Столзе Чайковскийнинг шу номдаги операсидан ҳеч қандай мусиқа ишлатмади. Бунинг ўрнига у Чайковскийнинг Тҳе Сеасонс каби пианино асарларини, Черевички операси ва Франческа да Римини симфоник фантазиясининг сўнгги қисмини ижро этди[17].

Хореограф Борис Эифман замонавий Москвада бўлиб ўтаётган Евгений Онегиннинг замонавий балетини саҳналаштирди. Балетни Санкт-Петербургнинг Эйфман балети, Александр Ситковецкий мусиқаси ва Чайковскийнинг Евгений Онегин операсидан парчалар ижро этди[18][19].

Лера Ауэрбач Татяна номли балет кўринишини яратади. Унинг либреттоси Александр Пушкиннинг Евгений Онегин асарини хореографик талқини ва саҳналаштиргани учун Жон Ноймеер томонидан ёзилган Гамбург давлат операси эди[20].

Песа

Чристопҳер Wеббернинг Татяна песаси 1989-йилда Ноттингем ўйингоҳи учун ёзилган. У романдаги оғзаки диалог ва ҳикояни Чайковскийнинг опера партитурасидан олинган мусиқа билан уйғунлаштиради. Бош ролни Жози Лоуренс ижро этган, режиссёр Пип Броугҳтон эди.

2016-йилда Россиянинг афсонавий Вахтангов Давлат Академик Театрида Сергей Маковецкй иштирокидаги Онегин спектакли намойиш этилд. У Ню-Ёрк Таймс газетаси тўлқинли, ўчмас ва ҳайратланарли даражада гўзал деб таърифлаган.

Филмлар

  • 1911-йилда романнинг биринчи экранли версияси суратга олинди: режиссёр Василй Гончаров ва бош ролларни Арсений Бибиков, Петр Биржуков ва Пётр Чардйнин ўйнаган. Ушбу Евгени Онегин версияси рус тилидаги овозсиз филм.
  • 1919-йилда Германияда романга асосланган „Эуген Онегин“ овозсиз филми ишлаб чиқарилди. Филм режиссёри Алфред Ҳалм бўлиб, Фредериc Зелник Онегин ролини ижро этган.
  • 1958-йилда Ленфилм Евгений Онегин телефилмини суратга олди. Бу аслида романнинг экран версияси эмас, балки Чайковскийнинг Евгений Онегин операсининг версияси эди. Филм режиссёри Роман Тикҳомиров бўлиб, Онегин ролини Вадим Медведев, Татяна ролини Ариадна Шенгелая ва Ленский ролини Игор Озеров ижро этган. Асосий яккахон қисмларни Болшой театрининг таниқли опера хонандалари ижро этишди. Филм танқидчилар ва томошабинлар томонидан яхши кутиб олинган.
  • 1972-йилда Зwеитес Деуцчес Фернсеҳен (ЗДФ) „Эуген Онегин“ мусиқий филмини суратга олди.
  • 1988-йилда Деccа/4-канал режиссёр Петр Wеигл томонидан Чайковский операсининг филмга мослашган версиясини суратга олди. Сир Георг Солти дирижёр сифатида, актёрлардан Онегин роли Михал Дочоломанский ва Татяна роли Магдалена Вášáрёва томонидан ижро этилди. Романдан асосий фарқлардан бири бу дуэл: Онегин Ленскийни ўлдириш учун атайлаб отишма сифатида тақдим этилган ва охирида тавба қилмайди.
  • 1994-йилда Евгений Онегин телефилми суратга олинди, режиссёр Ҳумпҳрей Буртон ва Онегин ролини Wожтек Драбоwиcз ўйнади.
  • 1999-йилда суратга олинган Онегин филми Пушкин асаридан инглиз тилига ишланган бўлиб, режиссёр Мартҳа Фиэннес, Ралпҳ Фиэннес Онегин ролида, Лив Тйлер Татяна ролида ва Тобй Степҳенс Ленский ролини ўйнаган. Филм роман воқеаларини бироз сиқиб чиқаради: масалан, ном кунини нишонлаш Онегиннинг Татянага нутқи билан бир кунда бўлиб ўтади. 1999-йилги филм, ҳудди 1988-йилги филмга ўхшаб, дуэл пайтида Онегин атайлаб ўлдириш учун отиб ташлагандек таассурот қолдиради.

Радио

2017-йилда ББC Радио 4 15 дақиқалик драма сериясининг бир қисми сифатида Абигаил ле Флеминг режиссёри Дунcан Маcмилланнинг беш қисмли мослашувини тақдим этди. Пушкин ролида Геоффрей Стреатфиэлд, Онегин ролида Давид Даwсон, Наталя ролида Зоэ Таппер, Татяна ролида Аликс Уилтон Реган, Ленскй ролида Жошуа МcГуире ва Зарецкий ролида Сеан Муррай ролларни ижро этган.

Манбалар

  1. ↑ „Низҳнй Новгород Регионал Говернмент || Болшоэ Болдино“. 2007-йил 14-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 13-июл., ретриэвед Жулй 13, 2007.
  2. ↑ „Тҳе стате литерарй мемориал анд натурал А.С. Пушкин'с мусеум ресерве "Болдино"“. 2007-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 13-июл.", ретриэвед Жулй 13, 2007.
  3. ↑ „Десятая глава "Евгения Онегина"“. 2010-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 22-август. „ЕВГЕНИЙ ОНЕГИН“. СОЖЖЕННАЯ ГЛАВА. опит реконструксии форми.
  4. ↑ Wилсон, Эдмунд (1965-06-15). „Тҳе Странге Cасе оф Пушкин анд Набоков“. Тҳе Неw Ёрк Ревиэw оф Боокс. 4-жилд, № 12. Септембер 28, 2008да асл нусхадан архивланди. Қаралди: Оcтобер 18, 2008.
  5. ↑ Пушкин, Александр. Эугèне Онéгуине, (транслатион бй Андрé Марковиcз), Аcтес Суд, 2005, 2005. ИСБН 978-2-7427-5700-8. 
  6. ↑ Пушкин, Александр. Эугèне Онéгуине, (транслатион бй Паул Бéэсау) (фр), Парис, А. Франcк, 1868. ОCЛC 23735163. 
  7. ↑ Пушкин, Александр. Эугèне Онéгуине, (транслатион бй Гастон Пéрот) (фр), Парис этc. : Талландиэр, 1902. ОCЛC 65764005. 
  8. ↑ Пушкин, Александр. Эугèне Ониéгуине, (транслатион бй Ната Минор) (фр), Éдитионс ду Сеуил, 1997, 1998. ИСБН 2-02-032956-5. 
  9. ↑ Пушкин, Александр. Эугèне Ониéгуине, (транслатион бй Рогер Леграс) (фр), Л'Аге д'Ҳомме, 1994, 1994. ИСБН 978-2-8251-0495-8. 
  10. ↑ Пушкин, Александр. Эугèне Ониéгуине, (транслатион бй Мауриcе Cолин) (фр), Парис : Беллес Леттрес, 1980, 1980. ИСБН 978-2-251-63059-5. ОCЛC 7838242. 
  11. ↑ Пушкин, Александр. Эугèне Ониéгуине, (транслатион бй Мичел Баят) (фр), Cомпагниэ ду ливре франçаис, 1975. ОCЛC 82573703. 
  12. ↑ Пушкин, Александр. Эугèне Онéгуине, (транслатион бй Жеан-Лоуис Баcкèс) (фр), Парис, 1967–1968. ОCЛC 32350412. 
  13. ↑ „Руссиэ : Чираc, дécорé, салуэ ла "воиэ де ла дéмоcратиэ"“ (фр). Ноувел Обсерватеур (2008-йил 23-июн). 2008-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 18-октябр.
  14. ↑ Пушкин, Александр. Эугенио Ониэгҳин; романзо ин верси, (транслатион бй Этторе Ло Гатто) (ит), Сансони, 1967. ОCЛC 21023463. 
  15. ↑ Пушкин, Александр. Эугенио Ониэгҳин ди Александр С. Пускин ин верси италиани, (транслатион бй Гиованни Гиудиcи) (ит), Гарзанти, 1999, 1999. ИСБН 978-88-11-66927-2. ОCЛC 41951692. 
  16. ↑ Пуихкин, Александр. Эугени Онегуин, Транслатед бй Арнау Бариос (cа), Барcелона: Cлуб Эдитор, 2019. ИСБН 978-84-7329-243-6. 
  17. ↑ Амис. „Жоҳн Амис онлине: Роял Баллет ис тҳе топс“. жоҳнамисмусиc.блогспот.cом (2007-йил 12-апрел). 2018-йил 24-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 10-май.
  18. ↑ Сегерстром Cентер. „Эифман Баллет оф Ст. Петерсбург: ОНЕГИН - Оранге Cоунтй Перформинг Арц Cентер“ (2009-йил 1-апрел). 2016-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 10-май.
  19. ↑ „Эифман'с 'Онегин' суфферс фром ан идентитй cрисис“. Стар Трибуне. 2009-йил 30-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 26-март. Эифманъс 'Онегинъ.
  20. ↑ „Неw Неумеиэр Баллет Татиана бй Лера Ауэрбач“. 2019-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 8-январ.

Адабиётлар

  • Александр Пушкин, Лондон 1964, Принстон 1975, Евгений Онегин шеърли роман. Владимир Набоков шарҳи билан рус тилидан таржима қилинганИСБН 0-691-01905-3
  • Александр Пушкин, Пингвин 1979 Эвгений Онегин шеърли роман. Чарлз Жонстон томонидан таржима қилинган, Кириш ва Майкл Баскернинг эслатмалари, Жон Бейли сўзбоши билан (қайта кўриб чиқилган нашр)ИСБН 0-14-044803-9
  • Александр Пушкин, Асосий китоблар; Янги нашр, Эвгений Онегин: Дуглас Хофстадтер томонидан таржима қилинган оятдаги романИСБН 0-465-02094-1
  • Юрий Лотман, Пушкин. Биография писателя. Стати ва заметки. Онлайнда мавжуд: [1] . Эугене Онегин ҳақида батафсил изоҳларни ўз ичига олади.
  • АА Белий, „Гéниэ оу неиге“, „Вопросй литератури“, н. 1, Москва 2008 йил, п. 115; Эугене Онегин ҳақида изоҳлар мавжуд.