Yevropada islom
Ислом Европада насронийликдан кейин турувчи иккинчи энг катта диндир[1]. Гарчи Ғарбий Европадаги мусулмон жамоаларининг аксарияти яқинда ташкил топган бўлса-да[2], Болқон, Кавказ, Қрим ва Волга бўйида кўп асрлик мусулмон жамиятлари мавжуд[3][4][5][6]. „Европа Мусулмонлари“ атамаси Болқондаги мусулмонлар кўп бўлган мамлакатларга (Албания, Босния ва Герсеговина, Косово ва Туркия)[7], ҳамда Шарқий Европадаги озчилиги мусулмонлардан ташкил топган мамлакатларга (Болгария, Черногория, Шимолий Македония)[8], ва Россиянинг баъзи республикаларига[3][4][5][7] нисбатан ишлатилган[3][4][7].
Ислом 7-асрда мусулмонларнинг Форсни босиб олиши орқали Кавказга тарқалди ва 8–10-асрларда Умавийлар Испанияни босиб олганидан кейин тезлик билан тарқалиб Жанубий Европага кирди. Мусулмон сиёсий тузилмалари ўрта асрларда ҳозирги Испания, Португалия, Сицилия ва Малтада мавжуд бўлган[9]. Бу ҳудудлардаги мусулмон аҳоли христианликни қабул қилган ёки 15-аср охирига келиб насроний ҳукмдорлари томонидан чиқариб юборилган (Қаранг: Реконкиста)[9]. Усмонли империяси 14–15-асрларда Сербия империяси, Болгария империяси ва Византия империясининг қолган барча ҳудудларига бостириб кириш ва босиб олиш йўли билан Жануби-Шарқий Европада янада кенгайди ва ўзининг сиёсий қудратини мустаҳкамлади[9]. Асрлар давомида Усмонли империяси 1922-йилда мағлубиятга учрагунга қадар деярли барча Европа ҳудудларини аста-секин тарк этди. Ислом Шарқий Европада Волга Булгарлари, Куман-Қипчоқлар, кейинроқ Олтин Ўрда ва унинг хонликлари, руслар томонидан „татарлар“ деб аталган турли мусулмон аҳолига эга бўлган хонликларнинг ўзгариши орқали тарқалди. Европадаги тарихий аҳамиятга эга мусулмон аҳоли орасида Горани, Торбеши, Помаклар, Босняклар, Мусулмон Албанлар, Чам Албанлари, Юнон мусулмонлари, Валлаҳадлар, Мусулмон Романлар, Болқон турклари, Кипрлик турклари, Крит турклари , Йöрüклар, Волга татарлари, Қрим татарлари, Қозоқлари, Гажаллар ва Меглено-Руминлар[6][10] бор.
20-аср охири ва 21-аср бошларида кўп сонли мусулмонлар Ғарбий Европага кўчиб келдилар[2]. 2010-йилга келиб, Европада тахминан 44 миллион мусулмон (6 фоиз), шу жумладан Европа Иттифоқида (3,8 фоиз) тахминан 19 миллион мусулмон яшаган[11]. 2030-йилга келиб улар 8% ёки 58 миллионни ташкил этиши тахмин қилинмоқда[11]. Улар кўпинча Европа мамлакатларидаги исломий террорчилик хуружлари[12][13], Шайтоний Оятлар баҳси[14], Даниядаги мултфилмлар иши[12], Исломий либослар ҳақидаги баҳслар[14], мусулмонларнинг Европа маданияти ва либерал қадриятларига таҳдид деб ҳисоблайдиган ўнг қанот популистик ҳаракатлар ва партияларни қўллаб-қувватлаш кучайган[13][14]. Бундай тадбирлар, шунингдек, глобаллашув, мултикултурализм, исломофобия, мусулмонлар ва бошқа диний гуруҳлар ўртасидаги муносабатлар ва популистик сиёсий мавзуларида давом этаётган мунозараларни кучайтирди[13][14][15].
Тарихи
Европадаги мусулмон аҳолиси жуда хилма-хил тарихга турлича келиб чиқишга эга[3][4][5]. Бугунги кунда Европанинг мусулмонлар яшайдиган ҳудудлари Болқон (Албания, Босния ва Герсеговина, Косово ва Туркиянинг Европа қисми), Шимолий Кавказ ва Идил-Урал минтақасидаги айрим Россия республикалари ҳамда Қозоғистоннинг Европа қисмида жойлашган[3][4][5]. Бу жамоалар асосан мусулмон динига эътиқод қилувчи маҳаллий европаликлардан иборат бўлиб, уларнинг диний анъаналари бир неча юз йиллик ўрта асрларга бориб тақалади[3][4][5]. Туркия, Озарбайжон ва Қозоғистон каби трансконтинентал давлатларнинг аҳолиси ҳам мусулмонлардан ташкил топган.
Ғарбий Европа ва Ўрта ер денгизи минтақаси


Араб мусулмонларининг Европага юришлари милодий 7-асрда ислом пайдо бўлганидан кўп ўтмай бошланди. Милодий 632-йилда Муҳаммад вафотидан кўп ўтмай, унинг жамоаси халифа унвонини келтириб чиқарадиган янги раҳбар тайинлаши керак эди (арабча: خَليفة Муҳаммаднинг баъзи энг яқин саҳобалари) ва уларнинг авлодлари асрлар давомида халифалик ўрнини эгаллашга даъво қилганлар[16][17][18]. Ундан кейин келган тўртта „тўғри йўл-йўриқли“ (рашидун) халифалар Форс, Левант, Миср ва Шимолий Африка бўйлаб юрган илк мусулмон истилоларининг дастлабки босқичини назорат қилдилар[18].
Мусулмонларнинг илк истилолари ғарбга қараб кенгайди ва бир асрдан камроқ вақт ичида Европа қитъасининг бир қисмини қамраб олди. Араб мусулмон қўшинлари Ажнадайн (634) ва Ярмук (636)[19] каби муҳим жангларда Византия қўшинлари устидан осонликча ғалаба қозонишди. Шундай қилиб, шимол ва ғарбга сурилган собиқ Византия вилоятини ўз таркибига киритдилар. Шу билан бирга, Шимолий Африка ва Яқин Шарқда араб империялари томонидан исломнинг ўз ҳукмронлигини мустаҳкамлаш тез орада ҳозирги Европага бостириб кириши керак эди. Европа, араб ва бербер мусулмон қўшинлари босқинчилик қилиб, охир-оқибат ҳудудларни босиб олганида, бу Европа қитъасида мусулмонлар томонидан бошқариладиган давлатларнинг пайдо бўлишига олиб келди.
652-йилда қўнган кичик араб ва бербер контингенти Византиянинг Сицилияга қисқа муддатда бостириб кириши бир қатор босқинларнинг дебочаси эди. 8–15-асрларда мусулмон давлатлар Пиреней ярим оролининг[20] жанубий Италия[20][21][22], жанубий Франсия[20] ва Ўрта ер денгизидаги бир қанча оролларининг[20][23] айрим қисмларини бошқарган. Шарқда ҳудуди анча қисқарган ва кучсизланган Византия империясига бостириб киришлар давом этган. 720 ва 730-йилларда араб ва бербер мусулмонлари кучлари Пиренейдан шимолга, ҳозирги Франсияга етиб боришди ва улар 732-йилда насроний франклар томонидан мағлубиятга учрадилар ва ўзларининг Шимолий Африка ҳудудлари Иберияга қайтардилар[20].
Ислом 711-йилдан бошлаб, Умавийлар Испанияни босиб олиши билан Европа қитъасида ўзининг биринчи ҳақиқий пойдеворини қўлга киритди. Араблар ерни ал-Андалус деб ўзгартирдилар ва у шимолий тоғларни ҳисобга олмаганда, ҳозирги Португалия ва Испаниянинг катта қисмларини қамраб олди. Араб ва бербер мусулмон кучлари жанубий Иберияни босиб олгандан бошлаб ва ал-Андалусга асос солгач, Европада турли амирликларни ташкил қилдилар. Крит амирлиги 820-йилларнинг охиридан 961-йилда Византия императори Никифорос Фокас ИИ мағлуб бўлгунга қадар Ўрта ер денгизи бўйидаги Крит оролида мавжуд бўлган мусулмонлар томонидан бошқариладиган давлат ва мусулмон қароқчилик фаолияти маркази бўлган. Византия империяси Критдан мусулмон араблар ва берберларни қувиб чиқарди[25]. Иккинчиси Сицилия амирлиги бўлиб, бу оролда 831-йилдан 1091-йилгача мусулмонлар мавжуд бўлган. Мусулмон араблар ва берберлар Сицилия ва жанубий Италиянинг бошқа ҳудудларида 1072-йилда христиан норманлари томонидан мағлуб бўлгунларича, ҳамда Пиреней ва Шимолий Африка ҳудудларига ҳайдаб чиқарилгунларича ушлаб турдилар[21][22].
Манбалар
- ↑ „Глобал религиоус футурес Эуропе“. 2022-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 19-сентябр.
- ↑ 2,0 2,1 Cесари, Жоcелйне (Жануарй–Жуне 2002). "Интродуcтион - "Л'Ислам эн Эуропе: Л'Инcорпоратион д'Уне Религион"" (фр). Cаҳиэрс д'Éтудес сур ла Мéдитерранéэ Ориэнтале эт ле монде Турcо-Ираниэн (Парис: Éдитионс де Боccард) 33: 7–20. дои:10.3406/CЕМОТ.2002.1623. ҳттпс://www.персеэ.фр/доc/cемот_0764-9878_2002_нум_33_1_1623. Қаралди: 21 Жануарй 2021.Европада ислом]]
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 „Парт ИИИ: Тҳе Олд Эуропеан Ланд оф Ислам“, Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Эуропеан Ислам Cесари: . Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2014 — 427–616-бет. ДОИ:10.1093/охфордҳб/9780199607976.001.0001. ИСБН 978-0-19-960797-6.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Cлаер, Натҳалиэ (2004). "Лес мусулманс дес Балканс Оу л'ислам де "л'аутре Эуропе"/Тҳе Балканс Муслимс Ор тҳе Ислам оф тҳе "Отҳер Эуропе"" (фр). Религионс, поувоир эт соcиéтé: Эуропе cентрале, Балканс, CЕИ. Ле Cоурриэр де Пайс де л'Эст (Парис: Ла Доcументатион франçаисе) 5 (1045): 16–27. дои:10.3917/cпе.045.0016. ИССН 0590-0239.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Боугарел, Хавиэр. Лес мусулманс де л'Эуропе ду Суд-Эст: Дес Эмпирес аух Éтац балканиқуэс, Террес эт генс д'ислам (фр). Парис: ИИСММ - Картҳала, 2013 — 1–20-бет. ИСБН 978-2-8111-0905-9.
- ↑ 6,0 6,1 Поповиć, Алехандре; Рашид, Асма (Суммер–Аутумн 1997). "Тҳе Муслим Cултуре Ин Тҳе Балканс (16тҳ–18тҳ Cентуриэс)". Исламиc Студиэс (Исламиc Ресеарч Институте (Интернатионал Исламиc Университй, Исламабад)) 36 (2/3, Спеcиал Иссуэ: Ислам Ин Тҳе Балканс): 177–190. ИССН 0578-8072.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Малик, Жамал; Зарраби-Задеҳ, Саээд, эдс (2019). "Суфисм Эаст анд Wест: Мйстиcал Ислам анд Cросс-Cултурал Эхчанге ин тҳе Модерн Wорлд". Суфисм Эаст анд Wест: Мйстиcал Ислам анд Cросс-Cултурал Эхчанге ин тҳе Модерн Wорлд. Студиэс он Суфисм. 2. Леиден анд Бостон: Брилл Публишерс. 233–258 б. дои:10.1163/9789004393929_011. ИСБН 978-90-04-39392-9. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=5МқиДwААҚБАЖ.
- ↑ Маcнамара, Ронан (Жануарй 2013). "Славиc Муслимс: Тҳе форготтен миноритй оф Маcедониа". Сеcуритй анд Ҳуман Ригҳц (Леиден: Брилл Публишерс/Мартинус Нижҳофф Публишерс он беҳалф оф тҳе Нетҳерландс Ҳелсинки Cоммиттеэ) 23 (4): 347–355. дои:10.1163/18750230-99900038. ИССН 1874-7337.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Бутуровиć, Амила „Парт В: Исламиc Cултурал Регион – Эуропеан Ислам“, . Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Глобал Религионс Жуэргенсмеер: . Охфорд анд Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс [2006], 2009 — 437–446-бет. ДОИ:10.1093/охфордҳб/9780195137989.003.0043. ИСБН 978-0-19-513798-9.
- ↑ Мйлонас, Ҳаррис, эд (2006). "Тҳе Исламизатион оф тҳе Меглен Влачс (Меглено-Романианс): Тҳе Виллаге оф Нâнти (Нóтиа) анд тҳе "Нâнтинец" ин Пресент-Дай Туркей". Натионалитиэс Паперс (Cамбридге Университй Пресс) 34 (1): 71–90. дои:10.1080/00905990500504871. ИССН 0090-5992. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натионалитиэс-паперс_2006-03_34_1/паге/71.
- ↑ 11,0 11,1 Пеw 2011.
- ↑ 12,0 12,1 Айдıнлı, Эрсел „Тҳе Жиҳадисц афтер 9/11“, . Виолент Нон-Стате Аcторс: Фром Анарчисц то Жиҳадисц, 1ст, Роутледге Студиэс он Чалленгес, Cрисес, анд Диссент ин Wорлд Политиcс, Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге [2016], 2018 — 110–149-бет. ИСБН 978-1-315-56139-4.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 Каллис, Аристотле „Парт И: Идеологй анд Дисcоурсе – Тҳе Радиcал Ригҳт анд Исламопҳобиа“, . Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф тҳе Радиcал Ригҳт Рйдгрен: . Охфорд анд Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 2018 — 42–60-бет. ДОИ:10.1093/охфордҳб/9780190274559.013.3. ИСБН 9780190274559.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Аллиэви, Стефано „Релатионс анд Неготиатионс: Иссуэс анд Дебатес он Ислам“, . Муслимс ин тҳе Энларгед Эуропе: Религион анд Соcиэтй, Муслим Миноритиэс Аллиэви: . Леиден: Брилл Публишерс, 2003 — 331–368-бет. ИСБН 978-90-04-13201-6.
- ↑ Гоодwин, Маттҳеw Ж.; Cутц, Давид; Жана-Липински, Лауренcе (Септембер 2014). "Эcономиc Лосерс, Протесторс, анд Исламопҳобес ор Хенопҳобес? Предиcтинг Публиc Суппорт фор а Cоунтер-Жиҳад Мовемент". Политиcал Студиэс (САГЕ Публиcатионс он беҳалф оф тҳе Политиcал Студиэс Ассоcиатион) 64: 4–26. дои:10.1111/1467-9248.12159. ИССН 1467-9248. ОCЛC 1641383.
- ↑ Полк, Wиллиам Р. „Тҳе Cалипҳате анд тҳе Cонқуэсц“, . Cрусаде анд Жиҳад: Тҳе Тҳоусанд-Еар Wар Бетwеэн тҳе Муслим Wорлд анд тҳе Глобал Нортҳ, Тҳе Ҳенрй Л. Стимсон Леcтурес Сериэс. Неw Ҳавен анд Лондон: Яле Университй Пресс, 2018 — 21–30-бет. ДОИ:10.2307/ж.cтв1бвнфдқ.7. ИСБН 978-0-300-22290-6.
- ↑ ван Эсс, Жосеф „Сеттинг тҳе Сеал он Пропҳеcй“, . Тҳеологй анд Соcиэтй ин тҳе Сеcонд анд Тҳирд Cентуриэс оф тҳе Ҳижра, Волуме 1: А Ҳисторй оф Религиоус Тҳоугҳт ин Эарлй Ислам, Ҳандбоок оф Ориэнтал Студиэс. Сеcтион 1: Тҳе Неар анд Миддле Эаст. Леиден анд Бостон: Брилл Публишерс, 2017 — 3–7-бет. ДОИ:10.1163/9789004323384_002. ИСБН 978-90-04-32338-4.
- ↑ 18,0 18,1 Леwис, Бернард „Парт ИИИ: Тҳе Даwн анд Ноон оф Ислам – Оригинс“, . Тҳе Миддле Эаст: А Бриэф Ҳисторй оф тҳе Ласт 2,000 Еарс. Неw Ёрк: Сcрибнер, 1995 — 51–58-бет. ИСБН 9780684832807. ОCЛC 34190629.
- ↑ Толан, Жоҳн Виcтор. Сараcенс: Ислам ин тҳе Медиэвал Эуропеан Имагинатион. Неw Ёрк: Cолумбиа Университй Пресс, 2002 — 32-бет. ИСБН 0231123337.
- ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Деанеслй, Маргарет „Тҳе Латер Меровингианс“, . А Ҳисторй оф Эарлй Медиэвал Эуропе: Фром 476–911, 1ст, Роутледге Либрарй Эдитионс: Тҳе Медиэвал Wорлд, Лондон анд Неw Ёрк Cитй: Роутледге, 2019 — 244–245-бет. ИСБН 9780367184582.
- ↑ 21,0 21,1 Броwн, Гордон С. „Сиcилй“, . Тҳе Норман Cонқуэст оф Соутҳерн Италй анд Сиcилй. Жефферсон, Нортҳ Cаролина: МcФарланд [2003], 2015 — 103–113-бет. ИСБН 978-0-7864-5127-2.
- ↑ 22,0 22,1 Маттҳеw, Доналд „Парт И: Тҳе Норманс анд тҳе монарчй – Соутҳерн Италй анд тҳе Норманс бефоре тҳе cреатион оф тҳе монарчй“, . Тҳе Норман Кингдом оф Сиcилй, Cамбридге Медиэвал Техтбоокс. Cамбридге анд Неw Ёрк Cитй: Cамбридге Университй Пресс [1992], 2012 — 9–19-бет. ДОИ:10.1017/CБО9781139167741.004. ИСБН 9781139167741.
- ↑ Софос, Спйрос. Ислам ин Эуропе: Публиc Спаcес анд Cивиc Нетwоркс. Басингстоке: Палграве, 2013 — 31-бет. ИСБН 9781137357779.
- ↑ Жоҳнсон, Марк Ж. „Аccептанcе анд Адаптатион оф Бйзантине Арчитеcтурал Тйпес ин тҳе “Бйзантине Cоммонwеалтҳ” – Норман Италй“, . Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Бйзантине Арт анд Арчитеcтуре Счwартз: . Охфорд анд Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 2021 — 383–386-бет. ДОИ:10.1093/охфордҳб/9780190277352.013.32. ИСБН 9780190277376.
- ↑ Панагиотакис, Николаос М. „Εισαγωγικό Σημείωμα ("Интродуcтион")“, . Cрете, Ҳисторй анд Cивилизатион (эл) Панагиотакис: . Викелеа Либрарй, Ассоcиатион оф Регионал Ассоcиатионс оф Регионал Муниcипалитиэс, 1987 — ХИ–ХХ-бет.
Адабиётлар
- Муслим Эуропе Ор Эуро-Ислам: Политиcс, Cултуре, анд Cитизеншип ин тҳе Аге оф Глобализатион АлСайяд: . Ланҳам, Марйланд: Роwман & Литтлефиэлд, cо-публишед wитҳ тҳе Cентер фор Миддле Эастерн Студиэс (Университй оф Cалифорниа, Беркелей), 2002. ИСБН 978-0-7391-0338-8.
- Аллен, Чрис. Эуропеан Ислам: Чалленгес фор Соcиэтй анд Публиc Полиcй Амгҳар: . Брусселс: Cентре фор Эуропеан Полиcй Студиэс, Новембер 2007. ИСБН 978-92-9079-710-4. Қаралди: 2021-йил 21-январ.
- Арчиcк. „Муслимс ин Эуропе: Промотинг Интегратион анд Cоунтеринг Эхтремисм“. CРС Репорт фор Cонгресс (2011-йил 7-сентябр). 2011-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 21-январ.
- Боугарел, Хавиэр „Балкан Муслим Диаспорас анд тҳе Идеа оф а "Эуропеан Ислам"“, . Балкан Cурренц. Эссайс ин Ҳоноур оф Кжелл Магнуссон, Уппсала Мултиэтҳниc Паперс Дулиc: . Уппсала: Уппсала Университй Пресс, 2005 — 147–165-бет.
- Боугарел, Хавиэр „Босниан Ислам ас ‘Еуропеан Ислам’: Лимиц анд Шифц оф А Cонcепт“, . Ислам ин Эуропе: Диверситй, Идентитй, анд Инфлуэнcе ал-Азмеҳ: . Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс [2007], 2012 — 96–124-бет. ДОИ:10.1017/CБО9780511809309.007. ИСБН 9780511809309.
- Боугарел, Хавиэр. Лес мусулманс де л'Эуропе ду Суд-Эст: Дес Эмпирес аух Éтац балканиқуэс, Террес эт генс д'ислам. Парис: ИИСММ - Картҳала, 2013. ИСБН 978-2-8111-0905-9.
- Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Эуропеан Ислам Cесари: . Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2014. ДОИ:10.1093/охфордҳб/9780199607976.001.0001. ИСБН 978-0-19-960797-6.
- Cесари, Жоcелйне „Муслим Идентитиэс ин Эуропе: Тҳе Снаре оф Эхcептионалисм“, . Ислам ин Эуропе: Диверситй, Идентитй, анд Инфлуэнcе ал-Азмеҳ: . Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс [2007], 2012 — 49–67-бет. ДОИ:10.1017/CБО9780511809309.005. ИСБН 9780511809309.
- Cесари, Жоcелйне (Жануарй 2012). Бруннер, Раинер. эд. "Сеcуритизатион оф Ислам ин Эуропе". Диэ Wелт дес Исламс (Леиден: Брилл Публишерс) 52 (3/4): 430–449. дои:10.1163/15700607-201200А8. ИССН 1570-0607.
- Cесари, Жоcелйне (Жануарй–Жуне 2002). "Интродуcтион - "Л'Ислам эн Эуропе: Л'Инcорпоратион д'Уне Религион"" (фр). Cаҳиэрс д'Éтудес сур ла Мéдитерранéэ Ориэнтале эт ле монде Турcо-Ираниэн (Парис: Éдитионс де Боccард) 33: 7–20. дои:10.3406/CЕМОТ.2002.1623. ҳттпс://www.персеэ.фр/доc/cемот_0764-9878_2002_нум_33_1_1623. Қаралди: 21 Жануарй 2021.Европада ислом]]
- Cлаер, Натҳалиэ (2004). "Лес мусулманс дес Балканс Оу л'ислам де "л'аутре Эуропе"/Тҳе Балканс Муслимс Ор тҳе Ислам оф тҳе "Отҳер Эуропе"" (фр). Религионс, поувоир эт соcиéтé: Эуропе cентрале, Балканс, CЕИ. Ле Cоурриэр де Пайс де л'Эст (Парис: Ла Доcументатион франçаисе) 5 (1045): 16–27. дои:10.3917/cпе.045.0016. ИССН 0590-0239.
- Далл'ислам ин Эуропа алл'ислам эуропео: Ла сфида делл'интегразионе, Библиотеcа ди тести э студи (ит) Эл Аёуби: . Роме: Cароccи Эдиторе, 2018. ИСБН 9788843091072.
- Тҳе Ревивал оф Ислам ин тҳе Балканс: Фром Идентитй то Религиоситй, Ислам анд Натионалисм Элбасани: . Басингстоке: Палграве Маcмиллан, 2015. ДОИ:10.1057/9781137517845. ИСБН 978-1-137-51783-8.
- Франке, Патриcк, Ислам: Стате анд Религион ин Модерн Эуропе, ЭГО – Эуропеан Ҳисторй Онлине, Маинз: Институте оф Эуропеан Ҳисторй (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-02-19 санасида архивланган), 2016, ретриэвед: Марч 8, 2021 (пдф).
- Грим. „Тҳе Футуре оф тҳе Глобал Муслим Популатион: Прожеcтионс фор 2010-2030“. Пеw Ресеарч Cентер (2011-йил 1-январ). 2018-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 21-январ.
- Ҳашас, Моҳаммед „Доэс Эуропеан Ислам Тҳинк?“, . Эхплоринг тҳе Мултитуде оф Муслимс ин Эуропе: Эссайс ин Ҳоноур оф Жøрген С. Ниэлсен, Муслим Миноритиэс Тҳиэлманн: . Леиден: Брилл Публишерс, 2018 — 35–49-бет. ДОИ:10.1163/9789004362529_004. ИСБН 978-90-04-36249-9.
- Ҳашас, Моҳаммед. Тҳе Идеа оф Эуропеан Ислам: Религион, Этҳиcс, Политиcс анд Перпетуал Модернитй. Лондон: Роутледге, 2018. ДОИ:10.4324/9781315106397. ИСБН 9780367509743.
- Ҳоурани, Алберт. А Ҳисторй оф тҳе Араб Пеоплес, Упдатед, Лондон: Фабер & Фабер [1991], 2010. ИСБН 978-0-674-39565-7.
- Кариć, Энес (2002). "Ис 'Эуро-Ислам' а Мйтҳ, Чалленге, ор а Реал Оппортунитй фор Муслимс анд Эуропе?". Жоурнал оф Муслим Миноритй Аффаирс (Лондон: Тайлор & Франcис) 22 (2): 435–442. дои:10.1080/1360200022000027375. ИССН 1360-2004.
- Муслимс ат тҳе Маргинс оф Эуропе: Финланд, Греэcе, Иреланд анд Португал, Муслим Миноритиэс Мартикаинен: . Леиден: Брилл Публишерс, 2019. ИСБН 978-90-04-40455-7.
- Мерджанова. „Эуро-Ислам в. "Эурабиа": Дефининг тҳе Муслим Пресенcе ин Эуропе“. www.wилсонcентер.орг. Wоодроw Wилсон Интернатионал Cентер фор Счоларс (2008-йил 30-апрел). Қаралди: 2021-йил 21-январ.
- Ниэлсен, Жøрген С.. Тоwардс а Эуропеан Ислам, Мигратион, Миноритиэс, анд Cитизеншип. Басингстоке: Палграве Маcмиллан, 1999. ДОИ:10.1057/9780230379626. ИСБН 978-0-333-72374-6.
- Ниэлсен, Жøрген С. „Тҳе Қуэстион оф Эуро-Ислам: Рестриcтион ор Оппортунитй?“, . Ислам ин Эуропе: Диверситй, Идентитй, анд Инфлуэнcе ал-Азмеҳ: . Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс [2007], 2012 — 34–48-бет. ДОИ:10.1017/CБО9780511809309.004. ИСБН 9780511809309.
- Ислам ин Пост-cоммунист Эастерн Эуропе: Бетwеэн Чурчифиcатион анд Сеcуритизатион, Муслим Миноритиэс Раčиус: . Леиден: Брилл Публишерс, 2020. ИСБН 978-90-04-42534-7.
- Ботҳ Муслим анд Эуропеан: Диаспориc анд Мигрант Идентитиэс оф Босниакс, Муслим Миноритиэс Šуšко: . Леиден: Брилл Публишерс, 2019. ИСБН 978-90-04-39402-5.
- Тиби, Бассам „Эуро-Ислам: Ан Алтернативе то Исламизатион анд Этҳниcитй оф Феар“, . Тҳе Отҳер Муслимс: Модерате анд Сеcулар Баран: . Неw Ёрк: Палграве Маcмиллан, 2010 — 157–174-бет. ДОИ:10.1057/9780230106031_10. ИСБН 978-0-230-62188-6.
Ҳаволалар
- Акёл, Риада Асимовиc (13 Жануарй 2019). „Босниа Офферс а Модел оф Либерал Эуропеан Ислам“. Тҳе Атлантиc. Wашингтон, Д.C. 13 Жануарй 2019да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 18 Април 2021.
- Муслимс ин тҳе Энларгед Эуропе: Религион анд Соcиэтй, Муслим Миноритиэс Аллиэви: . Леиден: Брилл Публишерс, 2003. ИСБН 978-90-04-13201-6.
- Аščэриć-Тодд, Инес. Дервишес анд Ислам ин Босниа: Суфи Дименсионс то тҳе Форматион оф Босниан Муслим Соcиэтй, Тҳе Оттоман Эмпире анд иц Ҳеритаге. Леиден: Брилл Публишерс, 2015. ДОИ:10.1163/9789004288447. ИСБН 978-90-04-27821-9.
- Бенчеикҳ. „Л'Ислам данс ле Суд-Эст Эуропéэн“ (фр). www.франcеcултуре.фр. Франcе Cултуре (2019-йил 19-май). Қаралди: 2021-йил 25-март.
- Ле Ноувел Ислам Балканиқуэ. Лес Мусулманс, аcтеурс ду пост-cоммунисме, 1990-2000 (фр) Боугарел: . Парис: Маисоннеуве эт Ларосе, 2001. ИСБН 2-7068-1493-4.
- Гҳодсеэ, Кристен. Муслим Ливес ин Эастерн Эуропе: Гендер, Этҳниcитй, анд тҳе Трансформатион оф Ислам ин Посцоcиалист Булгариа, Принcетон Студиэс ин Муслим Политиcс. Принcетон, Неw Жерсей: Принcетон Университй Пресс, 2010. ИСБН 978-0-691-13955-5. ОCЛC 677987523.
- Кöниг, Даниэл Г., Арабиc-Исламиc Виэwс оф тҳе Латин Wест. Траcинг тҳе Эмергенcе оф Медиэвал Эуропе, Охфорд, ОУП, 2015.
- Ҳалбач, Уwе (Жулй–Септембер 2001). "Ислам ин тҳе Нортҳ Cауcасус". Арчивес де сcиэнcес соcиалес дес религионс (Парис: Éдитионс де л'ЭҲЕСС) 115 (115): 93–110. дои:10.4000/асср.18403. ИСБН 2-222-96707-4. ҳттп://жоурналс.опенедитион.орг/асср/18403. Қаралди: 25 Марч 2021.Европада ислом]]
- Ҳамза, Габор, Зур Ролле дес Ислам ин дер Гесчичте дес унгарисчен Речц. Ревиста Эуропеа де Ҳисториа де лас Идеас Полíтиcас й де лас Институcионес Пúблиcас (РЕҲИПИП) Нúмеро 3 – Жунио 2012 1-11.пп. ҳттп://www.эумед.нет/рев/реҳипип/03/гҳ.пдф Wебархив андозасида хато:
|урл=қийматини текширинг. Бўш. - Исани, Мужтаба; Счлиппҳак, Бернд (Аугуст 2017). Счнеидер, Гералд. эд. "Ин тҳе Эуропеан Унион wе труст: Эуропеан Муслим аттитудес тоwард тҳе Эуропеан Унион". Эуропеан Унион Политиcс (САГЕ Публиcатионс) 18 (4): 658–677. дои:10.1177/1465116517725831. ИССН 1465-1165. ОCЛC 43598989.
- Инам, Рида. Нарративес оф Диспаритй Ислам анд тҳе Wест ин Ҳисторй анд Литературе (эн). ЛИТ, 2018. ИСБН 9783643910042.
- Поповиć, Алехандре. Л'Ислам балканиқуэ: лес мусулманс ду суд-эст эуропéэн данс ла пéриоде пост-оттомане, Балканологисче Верöффентличунген (фр). Берлин: Остеуропа-Институт ан дер Фреиэн Университäт Берлин, 1986. ИСБН 9783447025980. ОCЛC 15614864.
- Стиэгер, Cйрилл. „Диэ Флехибилитäт дер слаwисчен Муслиме“ (де). Неуэ Зüрчер Зеитунг (2017-йил 5-октябр). 2017-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 25-март.
- Зҳелиазкова, Антонина (Жулй 1994). "Тҳе Пенетратион анд Адаптатион оф Ислам ин Босниа фром тҳе Фифтеэнтҳ то тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй". Жоурнал оф Исламиc Студиэс (Охфорд: Охфорд Университй Пресс) 5 (2: Ислам ин Тҳе Балканс): 187–208. дои:10.1093/жис/5.2.187. ИССН 0955-2340.