Yod-123 elementi sahifasining manbasini koʻrish

 

'''Yod-123''' (<sup>123</sup> I) elementi [[Radioaktiv parchalanish|radioaktiv]] [[yod]] [[Izotoplar|izotopi]] boʻlib, [[Yadro tibbiyoti|yadro tibbiyotida]] tasvirlashda, shu jumladan [[Yagona fotonli emissiya kompyuter tomografiyasi|bir fotonli emissiya kompyuter tomografiyasida]] (SPECT) yoki SPECT/KT tasvirlash jarayonlarida qoʻllanadi. Izotopning [[yarim yemirilish davri]] 13,2230 soat; <ref>{{Cite journal|journal=Nuclear Data Sheets|volume=174|date=May–June 2021|title=Nuclear Data Sheets for A=123|doi=10.1016/j.nds.2021.05.001|last=Jun Chen|pages=1–463|osti=1831118}}</ref> [[Elektron tutish|elektron tutilishi]] natijasida tellur-123 ga parchalanishi 159 [[Elektronvolt|KeV]] energiyaga ega [[Gamma-nurlanish|gamma-nurlanishni]] chiqaradi (bu gamma asosan tasvirlash uchun ishlatiladi). Tibbiyotda radiatsiya gamma kamera yordamida aniqlanadi. Izotop odatda [[Yodidlar|yodid]] −123, [[Ion|anion]] shakli sifatida qoʻllanadi.
[[Category:Isotope content page]]
== Ishlab chiqarish ==
Yod-123 [[Siklotron|siklotronda]] kapsuladagi [[Ksenon|ksenonni]] [[proton]] nurlanishi natijasida hosil qilinadi. Ksenon-124 protonni oʻziga singdiradi va ksenon-123 hosil qilish uchun neytron va protonni yoʻqotadi yoki seziy-123 hosil qilish uchun ikkita neytronni yoʻqotadi va u ksenon-123 ga parchalanadi. Bu parchalanishlardan hosil boʻlgan ksenon-123 keyin yod-123 ga parchalanadi va muzlatgichda nurlanish kapsulasining ichki devorida ushlanib qoladi, soʻngra yod-125 yigʻilgandan keyin galogen [[Disproporsiyalar|nomutanosiblik]] reaktsiyasida natriy gidroksidi bilan qilinadi.

: '''<chem>^{124}Xe (p, pn) ^{123}Xe -> ^{123}I</chem>'''

: <chem> ^{124}Xe(p,2n) ^{123}Cs ->^{123}Xe -> ^{123}I</chem>

Yod-123 odatda -natriy yodidi 0,1 M [[natriy gidroksid]] eritmasi, 99,8% izotopik tozaligida. <ref>[https://www.nordion.com/wp-content/uploads/2014/10/MI_Iodine-123_Solution_Canada.pdf Nordion, I-123 fact sheet, accessed September 7, 2018]</ref>

: <chem> ^{123}Te(p, n)^{123}I</chem>

== Parchalanish ==
Parchalanish mexanizmi deyarli barqaror nuklid tellur-123 ning qoʻzgʻaluvchan holatini hosil qilish uchun [[Elektron tutish|elektron tutilishi]] (EK) <sup>123</sup> Te hosil boʻlgan bu jarayondagi holat metastabil <sup>123 m</sup> Te [[Atom yadrolarining izomeriyasi|yadro izomeri]] emas (<sup>123</sup> I ning parchalanishi <sup>123 m</sup> Te hosil qilish uchuny etarli energiyani talab qilmaydi), balki [[Gamma-nurlanish|gamma]] darhol parchalanadigan <sup>123</sup> Te dan kam energiyali [[Atom yadrolarining izomeriyasi|yadro izomeridir.]] Belgilangan energiyada <sup>123</sup> Te (vaqtning 13%) ichki konvertatsiya elektron emissiyasi bilan parchalanadi.(127 keV), <ref>{{Kitob manbasi |first=Perry |last=Sprawls |chapter=Radioactive Transitions |chapterurl=http://www.sprawls.org/ppmi2/RADIOTRANS/ |year=1993 |title=The Physical Principles of Medical Imaging |edition=2nd |isbn=978-0-8342-0309-9}}</ref> keyin oʻrtacha 11 ta [[Auger effekti|Auger elektronlari]] juda past energiyalarda (50-500 KeV) chiqariladi. Oxirgi parchalanish kanali shuningdek, <sup>123</sup> Te asosiy holatini ishlab chiqaradi.

== Tibbiy ilovalar ==
<sup>123</sup> I – [[qalqonsimon bez]] kasalliklarini oʻrganish uchun eng yuqori koʻrsatkichli yod izotopidir. Taxminan 13,2 soatlik yarim yemirilish davri yodni qabul qilish testi uchun ideal va <sup>123</sup> I qalqonsimon bez toʻqimalari va qalqonsimon saraton [[Metastaz|metastazlarini]] diagnostik koʻrish uchun boshqa afzalliklarga ega. Fotonning energiyasi, 159 keV, joriy gamma-kameralarning NaI (natriy yodid) kristalli detektori, shuningdek, teshikli kollimatorlar uchun ideal hisoblanadi. U <sup>131</sup> I ga qaraganda ancha katta foton oqimiga ega. Bu xuddi shu yuborilgan doza uchun <sup>131</sup> I ni hisoblash tezligidan taxminan 20 baravar koʻp beradi, qalqonsimon bezga radiatsiya ogʻirligi esa <sup>131</sup> I ga qaraganda ancha kam (1%). Bundan tashqari, qalqonsimon bez qoldigʻini yoki metastazni <sup>123</sup> I bilan skanerlash ushbu izotopning radiatsiyaviy ogʻirligi past <ref name="pmid11801707">{{Cite journal|last=Park HM|title=<sup>123</sup>I: almost a designer radioiodine for thyroid scanning|journal=J. Nucl. Med.|volume=43|issue=1|pages=77–8|date=January 2002|pmid=11801707|url=http://jnm.snmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11801707}}</ref> Xuddi shu sabablarga koʻra, <sup>123</sup> I hech qachon qalqonsimon bez saratoni yoki [[Bazedov kasalligi|Bazedov kasalligini]] ''davolash'' uchun ishlatilmaydi va bu rol <nowiki><sup id="mwhw">131</sup></nowiki> I uchun ajratilgan.

<sup>123</sup> I natriy yodid (NaI) shaklida, baʼzan esa erkin element sifatida erigan asosiy eritmada beriladi. Bu bemorga kapsula shaklida, tomir ichiga yuborish yoki ichimlikda qoʻllanadi. Yod [[qalqonsimon bez]] tomonidan soʻriladi va diagnostika uchun [[Qalqonsimon bez|qalqonsimon bezning]] funktsional tasvirlarini olish uchun gamma kameradan foydalaniladi. Qalqonsimon bezning miqdoriy oʻlchovlari [[Gipertireoz|gipertiroidizm]] tashxisi uchun yodning soʻrilishini hisoblash uchun amalga oshirilishi mumkin.
[[Fayl:Sequence_of_123-iodide_total_body_human_scintiscans.jpg|thumb| 123-yodidli inson organizmidagi ketma-ketligi. 30 daqiqa, 20 soat va 48 soatdan keyin vena ichiga yuborilgandan soʻng (chapdan). Radio-yodidning yuqori va tez kontsentratsiyasi [[Likvor|miya omurilik suyuqligida]] (chapda), oshqozon va ogʻiz boʻshligʻining shilliq qavatida, [[Soʻlak bezlari|soʻlak bezlari]], [[Arteriyalar|arteriya devorlari]], [[tuxumdon]] va timusda namoyon boʻladi. Qalqonsimon bezda I-kontsentratsiyasi rezervuardagi kabi progressiv (30 daqiqadan soʻng 1% dan va 6, 20 soatdan keyin 48 soatdan keyin 5,8% gacha, AOK qilingan umumiy dozadan). (Venturi, 2011)]]
<sup>123</sup> I shuningdek, metaiodobenzilguanidin (MIBG) va ioflupan kabi boshqa tasvirlash [[Radiofarmaseptik preparatlar|radiofarmatsevtikalarida]] yorliq sifatida ishlatiladi.

== Ehtiyot choralari ==
Radioaktiv yod bilan zararlanishni olib tashlash qiyin boʻlishi mumkin va radioaktiv yodni olib tashlash uchun maxsus tayyorlangan zararsizlantiruvchi vositadan foydalanish tavsiya etiladi Umumiy maqsadli radioaktiv zararsizlantirish mahsulotlari koʻpincha yod uchun yaroqsiz, chunki ular faqat uni tarqatishi yoki uchuvchanligini oshirishi mumkin.