Yuha
Юҳа — бошқирд ва татар мифологиясида ёвуз иблис . Сув элементи билан боғлиқ. Ювха номи билан хоразм туркманлари ва ўзбеклар мифологиясида ҳам учрайди.
| Одам ёки ҳайвон қиёфасида пайдо бо'лган мифологик мавжудот | |
| Мифология | Бошқирд мифологияси |
|---|---|
| Бошқа маданиятларда | Юҳа |
Тарих
Юҳанинг характери эртакларда, „Урал-Ботир“ эпосида, халқ эътиқодларида ва бошқаларда учрайди.
Афсоналарга кўра, 500-1000 йил яшаган аждаҳа Юхага айланади (Аждаҳа Юха ёшига қадар яшамайди, чунки булутлар уни Кафтау тоғига олиб боради).
Бошқирд тилида юҳа билан боғлиқ кўчма иборалар сақланиб қолган: „юҳа йилан“ (маккор шахс), „юкҳаланю“ (мунофиқ, иккиюзламачи), „юкҳалик“ (риёкорлик). Юҳа мифологияда ва бошқа туркий халқларда учрайди.
Хусусиятлари
Мифологияда Юҳа одамларни ютиб юборади; одам ёки ҳайвон шаклида намоён бўлади. Чиройли қизга айланиб, биринчи дуч келган эркакка турмушга чиқади ва унинг қонини аста-секин ичади, бу эса уни озидириб ташлайди ва ўлади.
Кечаси илон қиёфасидаги Юҳа чанқоғини қондириш учун дарёга судралади, шунинг учун Юҳа уни фош қилиш учун шўр овқат билан озиқланади.
Юҳанинг белгилари — киндикнинг йўқлиги ёки қўлтиқ остидаги тешикларнинг мавжудлиги. Юҳани олов ёқиш орқали йўқ қилиш мумкин; куйдирилган Юҳанинг куллари шифобахш ҳисобланиб, кўз касалликларини даволаш учун ишлатилган.
Хоразм туркманлари ва ўзбеклари, шунингдек, Қозон татарлари мифологиясида Юха ёки Ювха — минг йил яшаб, аждаҳо айланадиган гўзал қиз. Юҳа унчалик ақлли бўлмаган эркакка турмушга чиқади ва уни идишларни ювишга мажбурламаслик, сочини тарашини томоша қилмаслик ва орқасидан силамаслик каби бир қанча шартлар қўяди. Агар турмуш ўрмоғи Юҳунинг сочини тарашини кўрса, у қандай қилиб бошини ечиб, каравот ёнидаги столга қўйганини кўради, агар у орқасини силаса, илон тарозиларини топади. Агар Юҳа турмуш қурганидан кейин қирқ кун ичида ўлмаган бўлса, у эрини ейди. Юҳани фақат сувсиз жойда ўлдириш мумкин (ошхона ва ҳаммом бунга мос келмайди)[1].
Фанда
2020-йилда Россиянинг Уляновск вилоятининг қуйи бўр конларида тасвирланган қолдиқлари асосида Жуча плезиозавр жинси (йўқолиб кетган денгиз судралиб юрувчилари) Юҳа номи билан аталган[2].
Адабиёт
Башҡорт халиҡ ижади. 1 се т. Ёла фолклори. Өфө, 1995;
Руденко С. И. Башкири: ист.-этногр. очерки. Уфа, 2006.
Татар мифлари — балаларга / Татарская мифология для детей. Казан, 2019.
Манбалар
- ↑ В. Н. Басилов „Ювха“, . Мифы народов мира. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-10-18 санасида архивланган)
- ↑ Валентин Фисчер, Николай Г Зверков, Махим С Аркҳангелскй, Иля М Стеншин, Иван В Благовецҳенскй, Глеб Н Успенскй. А неw эласмосаурид плесиосауриан фром тҳе Эарлй Cретаcеоус оф Руссиа маркс ан эарлй аттемпт ат неcк элонгатион (эн) // Андоза:Нп5. — 2020. — ИССН 1096-3642.
Ҳаволалар
- Юха (демон) // Башкирская энсиклопедия / гл. ред. М. А. Илгамов. — Уфа : ГАУН „Башкирская энсиклопедия“, 2015—2020. — ИСБН 978-5-88185-306-8.
- Юха // Татарская энсиклопедия / Гл. ред. А. М. Мазгаров. — Казан : Институт Татарской Энсиклопедии, 2014. — Т. 6: У—Я. — С. 281. — 720 с.