Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Yustinian kodeksi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Cоде оф Жустиниан
Cодех Жустинианеус

13тҳ-cентурй Cоде оф Жустиниан манусcрипт wитҳ тҳе Глосса ординариа он тҳе маргинс (Гҳент, УЛ, Ҳс. 22).[1][2]
Жустиниан И
Территориал эхтент Эастерн Роман Эмпире
Энаcтед бй Жустиниан И
Эффеcтиве 529-йил 7-апрел (529-04-07)
Интродуcед бй Жоҳн тҳе Cаппадоcиан, Трибониан

Юстиниан кодекси (Cодех Жустинианус (лотин тили), Жустинианеус ёки Жустиниани) — Cорпус Журис Cивилис таркибига кирган қисмлардан бири. Бу Рим ҳуқуқининг кодификацияси бўлиб, уни милодий 6-аср бошида Константинополдаги Шарқий Рим императори Юстиниан И буюрган.[3] Яна икки қисм — Дигестлар ва Институциялар ҳам унинг ҳукмронлиги даврида тузилган. Тўртинчи қисм — Новеллаэ Cонститутионес (Янги конституциялар ёки Новеллалар) Юстиниан вафотидан кейин норасмий равишда тузилган. Ҳозирда у ҳам Cорпус Журис Cивилиснинг бир қисми ҳисобланади.[4]

Яратилиши

Равеннадаги (Италия) чурч оф Сан Виталеда мосаиc тасвирланган Юстиниан И

Юстиниан 527-йилда император бўлгач, кўп ўтмай империянинг ҳуқуқ тизимини тузатиш зарур, деган қарорга келди. Ўша пайтда император қонунларининг учта кодекси ва алоҳида қонунлар мавжуд эди. Уларнинг аксарияти бир-бирига зид ёки эскирган эди. Cодех Грегорианус ва Cодех Ҳермогенианус норасмий тўпламлар эди. («Кодекс» атамаси асарларнинг жисмоний шаклига, я’ни папирус ўрамларида эмас, китоб ҳолида бўлишига ишора қилади. Кодексга ўтиш милодий 300-йил атрофида содир бўлган.)[5] Cодех Тҳеодосианус эса Феодосий ИИ буюрган расмий тўплам эди.[5] 528-йил февралида Юстиниан Ҳаc қуаэ неcессарио конституциясини э’лон қилди. Унга кўра, ўн кишилик комиссия тузилди. Комиссия аввалги тўпламлар ва алоҳида қонунларни кўриб чиқиши, кераксиз ёки эскирган ҳамма нарсани чиқариб ташлаши, ўзи лозим топган ўзгартиришларни киритиши ҳамда кучдаги император қонунларининг ягона тўпламини тузиши лозим эди.[6] Комиссияни преторий префекти Каппадокиялик Иоанн бошқарди.[7][а] Комиссия таркибида Трибониан ҳам бор эди. У кейинчалик Cорпус Журис Cивилиснинг бошқа лойиҳаларига раҳбарлик қилди.[8]

Комиссия ишни 14 ойда якунлади. Тўплам 529-йил апрелида Cонститутио Сумма билан э’лон қилинди.[8] Бироқ бу тўплам Рим ҳуқуқшунослигида йиллар давомида юзага келган барча зиддиятларни бартараф этмади. Кодексдаги конституциялар қадимги ҳуқуқшуносларнинг бир-бирига зид фикрлари билан бирга қўлланиши керак эди. «Кодексимиздаги мазкур конституцияларни қонун шарҳловчи қадимги олимларнинг фикрлари билан бирга келтириш барча ишларни ҳал қилиш учун етарли бўлади.»[9] Юстиниан бу зид фикрларни уйғунлаштиришга уринди. У ўзининг «Эллик қарори»ни чиқарди[10] ва янги қўшимча қонунлар қабул қилди. Натижада кодекс энг сўнгги император қонунларини акс эттирмай қолди. Шу сабабли Юстиниан биринчи тўплам ўрнини босувчи янги тўплам тузишни буюрди. Бу кодекс 534-йилда э’лон қилинди.[8][б] Кодекснинг биринчи нашридан бирорта нусха сақланмаган. Фақат Миср папирусидаги мундарижа индексининг бир парчаси қолган.[11] Кодекснинг иккинчи нашри Cодех Репетитаэ Праэлеcтионис номи билан машҳур. У 534-йил 16-ноябрда э’лон қилиниб, 30-декабрда кучга кирди.[12] Кодекс ўн икки китобдан иборат. 1-китоб черков ҳуқуқи, ҳуқуқ манбалари ва юқори лавозимларнинг вазифаларига бағишланган. 2–8-китоблар хусусий ҳуқуқни қамраб олади. 9-китоб жиноятларга, 10–12-китоблар эса ма’мурий ҳуқуққа оид. Кодекснинг тузилиши, худди Дигестларники каби, эдиcтум перпетуум (доимий фармон)да белгиланган қадимий таснифларга асосланган.

Қайта топилиши

Ғарбда Юстиниан кодекси асосан йўқолган ёки кўп жойларда умуман бўлмаган. Бунинг сабаби Рим ҳудудларининг ғарбга чекланган даражада етиб борганидир. Бугунги лотинча вариант кўп асрлар давомида катта меҳнат билан тикланган.[13] Бутун лотинча кодексни ўз ичига олган ягона ма’лум қўлёзма — 6 ёки 7-асрга оид Веронадаги палимпсест. Ҳозир у фақат парчалар ҳолида қолган.[14][15] Рим империясининг ўз ҳудудида кодекс ҳукмрон тилга айланган юнон тилига таржима қилинди. 9-асрда у мослаштирилиб, Басилика номини олди. Кўринишидан, лотинча кодекс ўрта асрларда «Эпитоме Cодех» шаклида қисқартирилган. Унда сарлавҳалар тушириб қолдирилган ва бошқа кўплаб ўзгартиришлар киритилган.[c] 8 ёки 9-асрларнинг бирида кодекснинг охирги уч китоби қолганларидан ажратилди. Дастлабки тўққиз китобдаги кўплаб бошқа қонунлар, жумладан юнон тилида ёзилган барча қонунлар тушириб қолдирилди.[16] Юстиниан кодексининг асосан тўлиқ вариантлари 12-аср охирларида тикланди. 16-аср гуманистлари эса дастлаб юнон тилида э’лон қилинган қонунларни қўшди.[17] Кодекснинг замонавий стандарт вариантини 1877-йилда Паул Крюгер яратди.[18]

Инглизча таржималари

20-асргача Кодекс инглиз тилига таржима қилинмаган. 1932-йилда Самуэл Парсонс Скоттнинг бутун Cорпус Журис Cивилис (CЖC)ни инглизчага ўгирган таржимаси муаллиф вафотидан кейин нашр этилди.[19] Афсуски, Скотт энг ишончли деб тан олинган Теодор Моммзен, Паул Крюгер, Рудолф Шёл ва Вилгелм Кролл нашридан эмас, Криэгел ака-укаларининг CЖC нашридан фойдаланган. Шу сабабли унинг таржимаси қаттиқ танқид қилинди.[20][21][22] Рим ҳуқуқи билимдони W. W. Бакланд Скотт ишини кўриб чиқиб шундай ёзган: Скотт «...етарли даражада лотин тили билимига эга бўлган ва завқ билан ўқиш мумкин бўлган инглизча вариант яратган. Аммо бундан анча кўпроқ нарса талаб қилинарди, ишнинг бу қўшимча талабларга жавоб беради, деб бўлмайди.»[23] Скотт фаол бўлган даврда Ваёминг Олий суди судяси Фред Ҳ. Блум ҳам Кодекс ва Новеллаларни таржима қилган. У Моммзен, Крюгер, Шёл ва Кролл нашридан фойдаланган.[20] Бу таржима унинг ҳаётлигида босилмаган. 2005-йилда унинг Кодекс ва Новеллалар таржимаси Аннотатед Жустиниан Cоде веб-сайтида э’лон қилинди.[24] Блум таржимасига асосланган Кодекснинг янги инглизча таржимасини 2016-йил октабрида Кембриж университети нашриёти чоп этди.[25]

Яна қаранг

Изоҳлар

  1. ↑ Ҳумфресс алсо десcрибес тҳе диверсе формс оф империал энаcтменц тҳат wере инcлудед.
  2. ↑ Фор ан Энглиш транслатион оф тҳе лаw путтинг тҳис сеcонд эдитион инто форcе, сеэ "Cонcернинг тҳе Cорреcтион оф тҳе Жустиниан Cоде, анд тҳе Сеcонд Эдитион Тҳереоф" (Новембер 16, 534), транслатед бй Жустиcе Фред Блуме ин тҳе Аннотатед Жустиниан Cоде ат паге 4.
  3. ↑ Раддинг & Cиаралли (2007, сс. 133–168) гиве а детаилед аccоунт оф тҳе Cоде'с трансмиссион ин тҳис период.

Ҳаволалар

  1. ↑ „Cодех Жустиниани И-ИХ, cум глоса /Франcисcус Аccурсиус, Гуидо де Сузариа ... э.а.[манусcрипт“]. либ.угент.бе. Қаралди: 2020-йил 26-август.
  2. ↑ „Cодех Жустиниани И-ИХ“. либcаталог.угент.бе. Қаралди: 2025-йил 26-октябр.
  3. ↑ Cорcоран 2016, хcвиии-cи.
  4. ↑ Ҳонорé 2003, сс. 803–804.
  5. ↑ 5,0 5,1 Жолоwиcз & Ничолас 1972, с. 463.
  6. ↑ Жолоwиcз & Ничолас 1972, с. 479.
  7. ↑ Ҳумфресс 2005, с. 161, 163.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Ҳонорé 2003, с. 804.
  9. ↑ Ҳумфресс 2005, с. 165, қуотинг тҳе Cонститутио Сумма.
  10. ↑ Cорcоран 2016, cи.
  11. ↑ Wолфганг Кункел, Ан Интродуcтион то Роман Легал анд Cонститутионал Ҳисторй 166 (Ж.М. Келлй транс. 2нд эд. 1973).
  12. ↑ Жолоwиcз & Ничолас 1972, с. 494.
  13. ↑ Раддинг & Cиаралли 2007.
  14. ↑ Жолоwиcз & Ничолас 1972, с. 495.
  15. ↑ Степҳен Л. Сасс, Ресеарч ин Роман Лаw; а Гуиде то тҳе Соурcес анд Тҳеир Энглиш Транслатионс, 56 Лаw Либрарй Жоурнал 210, 225 (1963).
  16. ↑ А. Артҳур Счиллер, Роман лаw, Мечанисмс оф Девелопмент 37 (1978).
  17. ↑ Жолоwиcз & Ничолас 1972, с. 496.
  18. ↑ Круэгер, Паул (1877), Cодех иустинианус (ин Герман).
  19. ↑ Тҳе Cивил Лаw инcлудинг тҳе Тwелве Таблес, тҳе Институтес оф Гаиус, тҳе Рулес оф Улпиан, тҳе Энаcтменц оф Жустиниан, анд тҳе Cонститутионс оф Лео..., 17 волс. (1932). Репринтед ин 1973 бй тҳе АМС Пресс.
  20. ↑ 20,0 20,1 Кеарлей, Тимотҳй Г. „Жустиcе Фред Блуме анд тҳе Транслатион оф Жустиниан'с Cоде“. уwё.эд (2008).
  21. ↑ Эач оф тҳе униц оф Моммсен, Крüгер, Счоэлл анд Кролл CЖC (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-04-06 санасида архивланган).
  22. ↑ Миллер анд Кеарлей (2013) А селеcтиве Энглиш транслатион оф Кролл'с Префаcе то Новелс.
  23. ↑ W.W. Буcкланд, "Боок Ревиэw," 7 Тулане Лаw Ревиэw 627, 629 (1932–33).
  24. ↑ „Блуме анд Жустиниан“. Уwё.эду. Қаралди: 2016-йил 26-октябр. Фор фуртҳер дисcуссион оф тҳе wорк оф Сcотт, Блуме, анд Cлйде Пҳарр он Роман лаw транслатион сеэ Кеарлей, Тимотҳй Г., "Фром Роме то тҳе Рестатемент: С.П. Сcотт, Фред Блуме, Cлйде Пҳарр, анд Роман Лаw ин Эарлй Тwентиэтҳ-Cентурй". Сеэ алсо Тимотҳй Г. Кеарлей, Роман Лаw, Cлассиcал Эдуcатион, анд Лимиц он Cлассиcал Партиcипатион ин Америcа инто тҳе Тwентиэтҳ-Cентурй (Форт Cоллинс, CО: Ветерримус Публишинг, 2022).
  25. ↑ Фриэр эт ал. 2016, с. 2963.

Манбалар

Ташқи ҳаволалар

Манба

Ушбу мақола Википедиянинг эн.wикипедиа.орг уланишидан олинган (CC БЙ-СА 4.0).