Ziyosfera

Zadar

Задар — Задар (хорватча: Задар), Зара (италянча: Зара, лотинча Жадера) — Хорватиядаги шаҳар, Далмациянингенг муҳим тарихий марказларидан бири, Задар архиэпархияси кафедраси. Адриатика соҳилининг марказий қисмида, Задар округининг марказида жойлашган. Аҳолиси — 71471 киши (2011).

Умумий маълумот

Шаҳар Адриатика соҳиллари бўйида жойлашган бўлиб, у кўрфазлар билан зич жойлашган. Катта маданий ва тарихий қадриятга эга эски Задар шаҳри Рим шаҳри чегарасида жойлашган.Шаҳар аҳолиси туристик хизмат кўрсатиш, савдо, озиқ-овқат саноати, балиқчилик ва балиқни қайта ишлаш, машинасозлик, кемасозликда банд.Задар университети 1396 йилда ташкил этилган ва Хорватиядаги энг қадимги университетлардан биридир.Шаҳарга яқин жойда учта миллий боғ мавжуд — Корнати, Пакленица ва Шимолий Велебит.

Тарихи

Милоддан аввалги ИХ асрдан Ядера номли илирияликларнинг аҳоли пункти бор эди. Милоддан аввалги И асрда шаҳар римликлар томонидан босиб олинди.

В асрда Ғарбий Рим империяси қулагандан сўнг шаҳар мунтазам равишда турли босқинчилар томонидан ҳужумга учраган. ВИИ асрда славянлар бу эрга, шунингдек, бутун Далмация қирғоқларига келишди ва ўша даврда шаҳар Византия империяси ҳукмронлиги остига тушиб, Византия Далмация вилоятининг пойтахтига айланди. ИХ асрнинг бошларида шаҳар франклар томонидан босиб олинди, аммо 812 йилда у яна Византияга берилди. Задар стратегнинг (Византия проконсули) қароргоҳи эди. 1000-1024 йилларда ВенецияРеспубликасининг қисқа муддатли ҳукмронлигидан кейин Византия яна шаҳарни қайтарди.1069 йилда Хорватия қироли Петар Крешимир ИВ Хорватия қироллигининг узоқ йиллар давомида муваффақияциз курашган кўп йиллик мақсадини амалга оширишга муваффақ бўлди. Петар Крешимир Византия билан шартнома тузди, унга кўра Адриатика қирғоғи муҳим порт шаҳарлари, шу жумладан Задар Хорватия ҳукмронлиги остига ўтди. Ўша пайтдан бошлаб, Задарнинг деярли фақат Роман аҳолиси аста-секин атрофдаги славян аҳоли пунктларидан Задарга кўчиб ўтган хорватлар билан суюлтира бошлади. 1105 йилда Задар, Трогир келишувига кўра, Венгрия-Хорватия қиролининг ҳокимиятини жуда кенг автономия шартларида тан олди. Шундан сўнг шаҳар қироллик ва Венеция Республикаси ўртасидаги доимий урушларга аралашиб қолди, бунинг натижасида у кўп марта қўл алмаштирди. Адриатикадаги Венеция савдо йўллари учун Задар асосий нуқта эди, шунинг учун Венеция шаҳар учун қаттиқ курашди. Шаҳар аҳолиси қироллик томонида эди, бу Задарчанларга Венецияга қараганда сезиларли даражада кўпроқ автономияларни тақдим этди. ХИИ асрнинг ўрталарида венецияликлар Задарни бўйсундирдилар, Венгрия-Хорватия қироли Стефан ИИИармияси томонидан қўллаб-қувватланган шаҳар аҳолисининг уларга қарши иккита қўзғолони (1164 ва 1168 йилларда) 1170 йилда Венеция томонидан бостирилди. Бироқ, 10 йилдан сўнг Задар янги қўзғолон кўтаради ва Бела ИИИни ўз ҳукмдори сифатида тан олади. Бу қўзғолон янада муваффақиятли бўлди, 1190 йилда Задар флоти денгиз жангида ҳатто венецияликларни мағлуб этди. 1202 йилда венециялик Энрико Дандоло ўзига қарздор бўлган салибчиларни, ИВ салиб юриши иштирокчиларини Задарга юборишга муваффақ бўлди. Шаҳарни қамал қилиш шиддатли эди, охир-оқибат, Задар бўронга учради ва бутунлай талон-торож қилинди. Папа Иннокентий ИИИ Христиан Задарни талон-торож қилишнинг барча иштирокчиларини черковдан чиқариб юборди. 1205 йилда тикланган Задар Венеция билан автономия шартлари тўғрисида шартнома тузди ва 1216 йилда қирол Андраш ИИ Венгрия-Хорватия қироллигининг Задарга бўлган даъволаридан воз кечди.Аммо бу кўп асрлик курашда фақат пауза эди. Шаҳарликларнинг руҳи синмаганлигини улар 1242 йилда янги қўзғолон кўтариб исботладилар. У бостирилгандан сўнг, венецияликлар шаҳарда қатъий қонунларни ўрнатдилар — шаҳарда хорватлар жойлашиши, хорватлар билан никоҳлар тақиқланган ва барча Задар аҳолиси Венецияга ташриф буюришлари керак эди, у ерда улар тавба қилишди. Чоралар ёрдам бермади, 1311 йилда янги анти-Венеция қўзғолони 1313 йилда бостирилди.Адриатикадаги Венгрия ва Венеция ўртасидаги қарама-қаршилик ХИВ асрнинг ўрталарида, бақувват ва истеъдодли Людовик Буюк Авлиё Стефан тожини қабул қилганда янги босқичга кирди. Уруш пайтида Луи шаҳар аҳолисининг кўмагида Далматиянинг барча асосий шаҳарларини, шу жумладан Задарни ҳам забт этишга муваффақ бўлди; ва кейин, ўз армиясининг Италия шимолига тўғридан-тўғри ҳужумидан сўнг, Венеция қийин Задар тинчлигини (1358) имзолашга мажбур бўлди, унга кўра у бутун Далмацияни йўқотди. Бироқ, Людовик қироллигининг кучи унинг ўлими билан тугади. Тож учун даъвогарлар ўртасидаги ўзаро урушлар тезда унинг кучини пасайтирди. 1409 йилда даъвогарлардан бири Владислав бутун Далматияни Венецияга 100 000 дукатга сотди. Кейинги 400 йил давомида Задар ва бошқа Далматия шаҳарлари унинг бир қисмига айланди.Венециянинг Задарда мустаҳкам ўрнатилиши, бир томондан, узоқ кутилган барқарорлик ва тинчлик олиб келди, иккинчи томондан, шаҳарнинг тижорат аҳамиятининг пасайишига ёрдам берди, чунки Венеция Задарни шарқий савдода транзит нуқтаси деб ҳисоблаган. ва мустақил равишда бизнес юритиш учун ҳар қандай уринишларни қаттиқ бостирди. Бу асрлар давомида Задар бир неча марта Шарқдан савдо кемаларида олиб келинган вабо эпидемияси туфайли вайрон бўлган. ХВИ асрдан бошлаб Адриатикада Венеция ва Усмонлилар империяси ўртасида рақобат бошланди. Ушбу урушларда Задар венецияликларнинг асосий истеҳком маркази ролини ўйнаган, шу сабабли шаҳарда кўплаб мудофаа иншоотлари қурилган. 1797 йилда Венеция Республикаси қулагандан сўнг, Задар, бутун Далматия сингари, Австрияга қўшилди. 1813 йилда қисқа франсуз ҳукмронлигидан сўнг, у яна Австрия тожининг ҳокимиятига ўтди. Наполеон ҳукмронлиги даврида хорват тилида биринчи газета Задарда нашр этилган. ХИХ асрнинг иккинчи ярмида Задар Хорватия маданий ва миллий тикланишининг маркази эди. Биринчи жаҳон уруши пайтида Задар Италия томонидан босиб олинган ва урушдан кейин Истрия ва Cрес, Лосинжва Ластово ороллари билан бирга унинг таркибига кирди, Далмациянинг қолган қисми эса серблар, хорватлар ва словенлар қироллиги таркибига кирди (кейинчалик Югославия қироллиги).1943-1944 йиллардаги уруш пайтида Задар Британия ва Америка самолётлари томонидан ҳаводан 72 марта оммавий бомбардимон қилинди, натижада шаҳар деярли бутунлай вайрон бўлди.Иккинчи Жаҳон урушидан кейин Задар Хорватиянинг бир қисми сифатида Югославия таркибига кирди, бу эса Италия аҳолисининг шаҳардан оммавий чиқиб кетишига олиб келди.1991-йилда Хорватия мустақилликка эришгач, Задар яна, бу сафар Сербия армияси томонидан бомбардимон қилинди. Задар ва Хорватиянинг қолган қисми ўртасидаги барча қуруқлик алоқалари узилган шаҳарни қамал қилиш 1993 йил январигача бутун шаҳар ва унинг атрофи Хорватия армияси назоратига ўтгунга қадар давом этди. Шаҳарга алоҳида ҳужумлар 1995 йилгача, яъни Хорватиядаги уруш тугагунига қадар давом этди.

Иқлими

Задар нам субтропик(Cфа) ва Ўрта ер денгизи (Cса) иқлими чегарасида жойлашган. Қишда ўртача ҳарорат 8 °C атрофида, ёзда эса 23 °C атрофида. {

Транспорти

Задар Хорватиянинг барча йирик шаҳарлари, Босния ва Герсеговина шаҳарлари ва баъзи Европа пойтахтлари билан мунтазам автобус қатнови билан боғланган. Шаҳар миллий денгиз паром линиялари орқали соҳилбўйи шаҳарлари, Задар архипелагининг ороллари билан боғланган; шунингдек, Италиянинг Анcона шаҳри билан халқаро паром линияси.

Аҳолиси

2011 йилда шаҳар аҳолиси 71 471 кишини ташкил қилган

Маданияти

Задар маданий ҳаётининг марказий воқеаси Муқаддас Донат соборидаги халқаро мусиқа фестивали,1960 йилдан эса мусиқа кечалари.

Диққатга сазовор жойлари

  • Шаҳар дарвозаси (Копнена врата) — қадимги Рим зафар арчаси кўринишидаги иншоот. 1543 йилда Верона меъмори Мишел Саммичели томонидан қурилган. Уйғониш даври услубидаги дарвозаларда Венециялик қанотли шер ва Задар шаҳар герби тасвирланган.
  • Рим форуми — Рим форуми харобалари орасида 14 метрлик устун, Траян зафар арки қолдиқлари, кўприк кўчасининг парчалари бор. сақланиб қолган.
  • Задар археология музейи— музей коллекциясининг бир қисми Задар археология музейи Далмациядаги иккинчи энг қадимий муассасадир.
  • Антик шиша музейи—қадимий шишаларнинг кенг коллексиясига эга бўлган музей бўлиб, антик ва ўрта асрларда шиша ишлаб чиқариш тарихи ҳақида ҳикоя қилади.
  • Авлиё Донат черкови — ИХ асрда Византия услубида Рим саройи пойдеворида қурилган. Черковда ўрта асрлардаги Далмациялик ҳунармандларнинг бой металл буюмлари тўплами мавжуд.
  • Авлиё Анастасия собори— ХИИ асрда Романеск услубида қурилган. „Кичик базилика“ мақомига эга етти Хорватия соборидан бири. Задар архепархияси собори. Соборда Авлиё Анастасиянинг ёдгорликлари сақланади.
  • Биби Марям черкови — Роман черкови ХИ асрда қурилган, аммо асл бинодан фақат Далмациядаги энг қадимги қўнғироқ минораси бўлган қўнғироқ минораси (1105) сақланиб қолган. Черковга тегишли Бенедикт монастирида черков санъати кўргазмаси мавжуд.
  • Франсиск монастири — Задардаги энг қадимги готика биноси ҳисобланади. ХИИ асрда қурилган, ХВИИИ асрда қайта қурилган
  • Авлиё Симеон черкови — барокко услубидаги черков. ХВИИ аср.
  • "Народни трг" майдони—Уйғониш даври бинолари, жумладан, собиқ шаҳар муниципалитети билан қурилган.
  • "Морске оргулже" денгиз органи тўлқин энергиясини товушга айлантирувчи иншоотдир.

Таниқли маҳаллий аҳолиси

Яна қаранг: [[::Категория:Шахслар:Задар]]
  • Юрий Баракович(1548-1628), хорват шоири.
  • Спиридион Брусина(хорват Спиридион Брусина; 1845-1909) — хорват табиацҳуноси, малаколог ва ўқитувчи.
  • Антон Пашко Казалич (1815-1894) — Далматиялик шоир, носир ва таржимон.
  • Витторио Кривелли (тахминан 1440 — 1501/1502) — ХВ охири — ХВИ аср бошларидаги италян рассоми, машҳур Карло Кривеллининг укаси. Санъацҳунослар унинг асарини кеч Готика ёки Уйғониш даврига боғлашади.
  • Гиоргио Счиавоне(1436-1504) — Падуа мактабига мансуб италян-хорват рассоми.
  • Владимир Попович(1910-1995) — хорват ёзувчиси, академик.
  • Симеон Стратигос(1733-1824), юнон-италян математики ва денгиз олими.
  • Петр Зоранич— хорват шоири Ака-ука Каталиничи: Анте (1895-1981), Фране (1891-1976) ва Шимун (1889-1977) — италиялик эшкак эшишчилар, Олимпия ўйинлари совриндорлари.
  • Лука Модрич — хорватиялик футболчи, Хорватия терма жамоаси сардори. ЖCҲ-2018нинг энг яхши футболчиси.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi