Zangtepa
Зангтепа — Термиз яқинидаги қадимий Чағониён қал’аси харобалари. Қал’а В асрда кичик шаҳар қал’аси ролини ўйнаган қадимий даврнинг йирик мустаҳкам биноси харобалари устида пайдо бўлган[1].
В—ВИ асрлардаги қурилишдан ғарбий деворнинг олд қисми, қисман шарқий ва жанубий деворлари, жануби-шарқий бурчакда квадрат шаклдаги зиёфатлар хонаси, шу билан бир вақтда ёки ВИ-ВИИ асрларда қурилган, шимолий ва ғарбий томондан — Г - шаклидаги кулуар сақланиб қолган. Ўн метр баландликка кўтарилган девор квадрати бурчакли тўртбурчаклар миноралар — тор бўшлиқлари бўлган пойдеворлар шаклида ташқарига чиқади. В-ВИ асрларга оид ички безакларнинг деярли ҳеч бир қисми сақланиб қолмаган, баъзи деворлар парчалари бундан мустасно. Аммо ВИИ асрда қал’анинг девор ичидаги маконининг шимоли-ғарбий қисмида бироз мураккаб коридор-тароқ типидаги массив иншоот — эксенел йўлак — кириш зали ва ён томонларида тўрт ва учта чўзилган гумбазли хоналардан иборат гуруҳлар қурилган. Ушбу режалаштириш техника асосан казармалар, ҳарбий ётоқхоналар ва омбор биноларига хос бўлиб, бу бизга Зангтепанинг шимоли-ғарбий бурчагидаги бинони қал’анинг зодагон эгасининг ҳарбий отрядининг яшаш жойи деб ҳисоблаш имконини беради. Ушбу бинонинг энг шимолий хоналарида ахлат қутилари ва маиший ва омбор жиҳозларининг баъзи бошқа қисмлари сақланиб қолган[1].
Қал’а шуниси билан қизиқтирадики, бу ерда деярли битта намунада, Хоразм гофрировка қилинган кишкаларидан бутунлай фарқ қиладиган ўзига хос ташқи дизайни сақланиб қолган. Ушбу безакнинг тафсилотлари жуда муносиб бўлиб, унинг ёшини ҳисобга олсак, қал’анинг ғарбий деворининг ташқи юзасида сақланиб қолган[1].
Ўрта Осиёнинг исломгача бўлган қалъаларининг ташқи меъморчилиги, қоида тариқасида, Хоразмни ҳисобга олмаганда, сақланиб қолмаган. Зангтепа бундан мустасно бўлиб, бу меъморчилик ташқи шаклларнинг қаттиқ ҳимояланганлиги, мустаҳкамлиги билан бир қаторда декоратив, пластик экспрессивликка муҳтож эмаслигини кўрсатади. Қал’аларнинг баланд жабҳалари илгари ўйлангандан кўра кўпроқ безакли бўлган: катта, ритмик тарзда тартибга солинган деталлар — декоратив бўшлиқлар, тешиклар, шляпа рамкалар ва шунга ўхшашлар туфайли улар аниқ масштаб ва кучли, чекланган бўлса-да, пластиклик билан ажралиб турарди[1].
Зангтепа ҳозирда моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатига киритилган[2].
Манбалар
Адабиётлар
- С.Г. Хмелниский, Кушонлар ва араблар ўртасида. В-ВИИИ асрлар Ўрта Осиё меъморчилиги. — Берлин-Рига: ГАМАЖУН, 2000. — 288 р.
Ҳаволалар
„Занг-тепе“. Ориэнталстудиэс.ру. Қаралди: 2019-йил 2-сентябр.