Zantedeschia
Зантедесчиа /ˌзæнтɪˈдɛскиə/[3] — Араcеаэ оиласига мансуб, гулли ўсимликларнинг саккиз туридан иборат туркум, ватани Жанубий Африкадан Малавигача. Туркум Антарктидадан ташқари барча қитъаларга олиб кирилган. Умумий номлари З. аэтҳиопиcа учун арум нилуфар, З. эллиоттиана, З. реҳманнии учун калла ва калла нилуфар. Бу туркум вакиллари Лилиаcеаэ, Арумс, Cаллас (Араcеаэдаги тегишли туркумлар) туркумларига алоқадор эмас. Туркумга мансуб турлар ва навлар ранг-баранг гуллари, барглари учун жуда қадрланади. Одатда безак ўсимликлари сифатида ўстирилади.
| Зантедесчиа | |
|---|---|
| Зантедесчиа эллиоттиана | |
| Илмий таснифлаш | |
| Ўсимликлар | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гули ўсимликлар | |
| Бир уруғпаллалилар | |
| Алисматалес | |
| Араcеаэ | |
| Ароидеаэ | |
| Зантедесчиэаэ | |
| Зантедесчиа Спренг. Сйст. Вег. 3: 756, 765 (1826)[1] | |
| Зантедесчиа аэтҳиопиcа (Л.) Спренг[2] | |
Тавсиф
Зантедесчиа турлари - илдизпояли, кўп йиллик ўт ўсимликлар, баъзи турлари, масалан, Зантедесчиа аэтҳиопиcа, бўйи 1,2 м гача ўсади, Зантедесчиа реҳманнии эса 60 см дан ошмайди[4][5]. Илдизлари попук илдиз тизимли[4]. Поясининг ер ости қисми илдизпоя ёки илдиз деб таърифланади.


Барглари: Барглари узун, шимгичли, тагида қобиқ билан қопланган, узунлиги 15 смдан (Зантедесчиа реҳманнии) дан 1,5 м гача (Зантедесчиа аэтҳиопиcа). Барг шакллари оддий, чўзилган ва турли шаклларга эга. Барглари тўқ яшил рангда, патли томирли (пиннате) ва тик ёки тўлқинсимон четлари билан ёйилган бўлиши мумкин. Баъзи турларида шаффоф доғлар бор (макуляция).
| Турлар | Барг шакли | Барг ҳажми | Макуляция |
|---|---|---|---|
| З. аэтҳиопиcа | Юмуртасимон | 15–45×10–25 см | камдан-кам |
| З. одората | Юмуртасимон шаклда | йўқ | |
| З. албомаcулата | Чўзинчоқ | 20–50×6–8 см | камдан-кам |
| З. албомаcулатасубсп. макрокарпа | Учбурчак | 18–20×5–7 см | сийрак |
| З. валида | Юмуртасимон | йўқ | |
| З. эллиоттиана | Орбикуляр тухумсимон | 22×18 см | ҳозир |
| З. жуcунда | Учбурчак | зич | |
| З. пентландии | Чўзинчоқ-эллиптикдан чўзинчоқ-найзасимон | камдан-кам ҳолларда | |
| З. реҳманнии | Лансецимон | 20–30×3 см | йўқ |

Гуллаш: Гуллари якка псевдантий (ёлғон гул) шаклида, оқ ёки сариқ рангдаги (ихтисослашган гулбарг каби) воронкага ўхшаш, марказида бармоқсимон спадиксли ҳақиқий гулларни олиб юради. Спатҳе ва спадих иккаласи ҳам гўштли гул поясида барглар устида ёки тепасида олиб борилади[4]. Гуллар: Зантедесчиа бир уйли бўлиб, унда алоҳида эркак (стаминат) ва урғочи (пистиллате) гуллари („номукаммал“ ёки „бир жинсли“ гуллар)[4] бор.
| Турлар | Шаффоф ранг | Гуллаш даври | Томоқ қорайиб кетди |
|---|---|---|---|
| З. аэтҳиопиcа | оқ-пушти | кеч қиш - кеч баҳор | Йўқ |
| З. одората | оқ | кеч қиш - кеч баҳор | Йўқ |
| З. албомаcулата субсп. албомаcулата | оқ-оч сариқ-маржон пушти | кеч қиш | Ҳа |
| З. албомаcулатасубсп. макрокарпа | сариқ | ёз | Ҳа |
| З. валида | крем | ёз | Ҳа |
| З. эллиоттиана | олтин-сариқ | ёз | Ҳа |
| З. жуcунда | олтин-сариқ | ёз | Ҳа |
| З. пентландии | лимон-хром сариқ | ёз | Ҳа |
| З. реҳманнии | оқ-пушти-тўқ қизил | ёз | Йўқ |
Таксономия
Зантедесчиа - Зантедесчиэаэ оиласига мансуб ягона туркум[6].
Турлар




Ҳозирда саккиз тур тан олинган:[7][1][8]
- Зантедесчиа аэтҳиопиcа – улкан оқ арум нилуфар ёки оддий арум нилуфар ватани Жанубий Африка, Эсватини, Лесото
- Зантедесчиа албомаcулата ( – доғли нилуфар – Жанубий Африка шимолидан Нигерия ва Танзаниягача кенг тарқалган
- Зантедесчиа эллиоттиана – сариқ ёки олтин арум замбаклар – Жанубий Африканинг Мпумаланга провинсияси
- Зантедесчиа жуcунда - Жанубий Африканинг шимолидаги Леоло тоғлари
- Зантедесчиа одората - Ғарбий Кейп вилояти
- Зантедесчиа пентландии - Жанубий Африканинг Мпумаланга провинсияси
- Зантедесчиа реҳманнии – пушти арум нилуфар Жанубий Африка, Эсватини, Мозамбик
- Зантедесчиа валида - Жанубий Африканинг КваЗулу-Натал вилояти
Этимология
Бу туркумнинг номи италиялик ботаник Жованни Зантедесчи (1773—1846) шарафига берилган.
Тарқалиши ва яшаш жойи
Барча турлар марказий ва жанубий Африка, Нигерия Танзания ва Жанубий Африкада эндемикдир. З. аэтҳиопиcа табиий шароитда ботқоқли жойларда ўсади. Мунтазам суғорилганда узлуксиз ўсади ва кичик совуқ даврларида омон қолиши мумкин. З. аэтҳиопиcа жуда кучли ва мустаҳкам ўсимлик бўлиб, кўплаб тупроқларда ўсишга қодир, илдизпоялари билан кўпаяди. З. одората ноёб тур бўлиб, З. аэтҳиопиcа га ўхшайди, лекин баргли ва фрезияга ўхшаб ҳидли, Жанубий Африканинг бир неча жойларига эндемик. З. албомаcулата кенг тарқалган ва ўзгарувчан тур бўлиб, Жанубий Африкадан шимолдан Кениягача ўсади. З. жуcунда ва З. пентландии - йирик сариқ гулли гулли камёб турлар. З. реҳманнии - қилич шаклидаги барглари билан пушти гулли тур. З. эллиотиана фақат боғдорчилик манбаларидан маълум.
Яшаш жойи
З. аэтҳиопиcа табиий шароитда ботқоқли жойларда ўсади. Мунтазам суғорилганда ва озиқланганда узлуксиз ўсади ва кичик совуқларда ҳам омон қолади. З. аэтҳиопиcа жуда кучли ва мустаҳкам ўсимлик бўлиб, кўплаб тупроқларда ва яшаш муҳитида ўсишга қодир.
Култивация
Барча Зантедесчиа катта, кўзга кўринадиган гулларни ҳосил қилади ва кўпинча манзарали ўсимликлар сифатида ўстирилади. Зантедесчиа нисбатан чидамли ўсимликдир. Чидамлилик нуқтаи назардан, иккита гуруҳни кўриб чиқиш мумкин: катта оқ гуллари (арум лилиялар) бўлган о та чидамли гуруҳ ва сариқ, тўқ сариқ, пушти ва бинафша каби оқ доғли барглари ва гуллари (калла лилиялад) билан камроқ бардошли гуруҳ.
Қаттиқ шакллар (арум лилиялар)
Буларга Зантедесчиа аэтҳиопиcа ва Зантедесчиа пентландии ва улардан олинган навлар киради. Зантедесчиа аэтҳиопиcа ва унинг баъзи қариндошлари қишда -23°C дан паст ҳароратларда омон қолиши мумкин. З. пентландии дурагайларига «Миллениум Голд» киради[9].
Тендер шакллари (калла лилиялар)
Энг нозик намуналарга асосан Зантедесчиа эллиотиана ва Зантедесчиа реҳманниидан олинган навлар киради. Бу камроқ бардошли шакллар қишки ҳароратда фақат -12°C гача омон қолиши мумкин. З. эллиотиана, З. жуcунда, З. пентландии ва З. реҳманнии ўртасидаги тур ва дурагайлар ўсиши учун 25°C оптимал ҳароратга эга[10].

З. реҳманнии дурагайларига 'Аметистъ,[11] 'Кристал Блуш'[12] ва 'Неон Амоур'[13] киради. З. эллиотиана × З. реҳманнии гибридига эса 'Блазеъ мисол бўлади[14]. З. эллиотиана × З. маcулата дурагайларига «Лимон томчиси» киради[15]. З. эллиотиана дурагайларига «Қуёш чақнаши» киради[16].
Токсиклик
Зантедесчиа, қичишишни келтириб чиқаради. Зантедесчиа турлари калсий оксалат кристаллари мавжудлиги сабабли заҳарли ҳисобланади. Ўсимликнинг барча қисмлари заҳарли бўлиб, одатда маҳаллий қичишиш хусусияти ёки оғизда ёниш ҳисси, қусиш ва диарея келтириб чиқаради[17][18]. Бироқ, барглар баъзан пиширилади ва истеъмол қилинади[19].
Фойдаланиш

Калифорния ва Янги Зеландиядаги селексионерлар янги гибрид навларни ишлаб чиқаришни давом эттирмоқдалар. З. аэтҳиопиcа дан олинган оқ калла деб аталадиган нав. Сариқ, тўқ сариқ, қизил, бинафша ранг сояли гулларга эга барча навлар асосан З. албомаcулата, З. пентландии, З. эллиоттиана ва З. реҳманни дан олинган.
Маданият
Зантедесчиа гули Диего Риверанинг кўплаб санъат асарларида тасвирланган. Бу гул рассом Жоржия ЎКифнинг севимли мавзуси эди.
Виктория даврида қатъий ижтимоий кодлар мавжуд эди ва гуллар ҳис-туйғуларни ифодалаш учун энг яхши восита деб ҳисобланган. Гуллар орқали хабарларини нозик тарзда етказишган, гул совға қилишнинг ҳар бир жиҳати ўзига хос маъноларга эга эди. Ҳар бир гул тури ўзига хос, рамзий маъно билан боғлиқ эди. Калла нилуфарининг аёл жинсий аъзоларига ўхшашлиги туфайли, калла нилуфарини совға қилиш ўзаро яқинлик қилиш хабарини етказиб берган[20].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Зантедесчиа Спренг. ин Wорлд Чеcклист оф Селеcтед Плант Фамилиэс, Роял Ботаниc Гарденс, Кеw
- ↑ "Индех Номинум Генериcорум". Ретриэвед 19 Април 2014.
- ↑ Сунсет Wестерн Гарден Боок, 1995:606–607
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 К.А. Фуннелл. „Тҳе генус Зантедесчиа. Ботаниcал Cлассифиcатион анд Морпҳологй“. Неw Зеаланд Cалла Cоунcил (2006). 24-апрел 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-апрел 2014-йил.
- ↑ Аубрей. „Зантедесчиа аэтҳиопиcа (Л.) Спренг.“. Wитwатерсранд Натионал Ботаниcал Гарден (2001). 2010-йил 30-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-апрел 2014-йил.
- ↑ Маё, Симон. Тҳе Генера оф Араcеаэ. Роял Ботаниc Гарденс Кеw, 1997-йил январ. ИСБН 1-900347-22-9.
- ↑ Стевенс. „Ангиосперм Пҳйлогенй Wебсите“. Қаралди: 19-апрел 2014-йил.
- ↑ „Африcан флоwеринг планц датабасе“. Cонсерватоире эт Жардин Ботаниқуэс Вилле де Генèве. Қаралди: 7-ноябр 2008-йил.
- ↑ Паcифиc Cаллас: Милленниум Голд
- ↑ Фуннелл, К.А. 1993.
- ↑ Паcифиc Cаллас: Аметҳйст
- ↑ Паcифиc Cаллас: Cрйстал Блуш
- ↑ Паcифиc Cаллас: Неон Амоур
- ↑ Паcифиc Cаллас: Блазе
- ↑ Паcифиc Cаллас: Лемон Дроп
- ↑ Паcифиc Cаллас: Солар Фларе
- ↑ „Поисоноус планц ин Неw Зеаланд: а ревиэw оф тҳосе тҳат аре мост cоммонлй энқуиред абоут то тҳе Натионал Поисонс Cентре“. Тҳе Неw Зеаланд Медиcал Жоурнал. 125-жилд, № 1367. 2012-йил декабр. 87–118-бет. ПМИД 23321887. 2013-01-09да асл нусхадан архивланди.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Милес, Жаcкиэ. „Арум ор cалла лилй (Зантедесчиа аэтҳиопиcа)“. Соутҳ Cоаст Wеэдс. Эурободалла Шире Cоунcил (12-сентабр 2002-йил). 2012-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-ноябр 2007-йил.
- ↑ „Планц фор а Футуре: Зантедесчиа аэтҳиопиcа - (Л.)Спренг.“. 2022-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
- ↑ "Cалла Лилй Меанинг & Cала Лилй Флоwер Сймболс ин тҳе Лангуаге оф Флоwерс."