Zarin
| Формуласи |  |
|---|---|
| Номланиши | метилфторфосфонат кислотанинг изопропил эфири |
| Анъананвий номланиши | трилон 144, трилон 46 |
| Қисқартма | ГБ, Т144, Т46 |
| Модда ҳолати | суюқлик |
| Моляр массаси | 140,09 |
| Зичлиги | 1,0943 г/см³ (+20 °C температурада) |
| Суюқланиш температураси | −56оC |
| Қайнаш температураси | 151,5оC |
| Максимал рухсат этилган консентрацияси | 0,000002 мг/м³ |
| Буғларининг ҳавога нисбатан зичлиги | 4,86 |
Зарин – метилфторфосфонат кислотанинг изопропил эфири, кучли таъсир этадиган заҳарли модда.
Деярли ҳидсиз (баъзилар кучсиз мева ҳидини ҳис қилишади), рангсиз суюқлик. Сув, липидлар ва органик эритувчилар (дихлоретан, бензол, бензин, спирт) да яхши эрийди. Суюқ томчи ёки буғ ҳолатида тери қопламаси орқали танага осон сингиб киради.
Кимёвий хоссалари
Зарин сувда секин гидролизланади (хона ҳароратида 5 соат давомида 50% миқдорида). Бунда заҳарлилиги камроқ бўлган водород фторид кислотаси ва заҳарсиз чўкма ҳосил бўлади.
Зарин газининг гидролизи, ишқорий моддалар қўшилганда ёки қиздирилганда, кескин тезлашади. Зарин ишқорий моддалар ва аммиак ёрдамида осон парчаланади.
Зарин билан зарарланган буюмларни газсизлантириш учун аммиакнинг 25% ли эритмасидан фойдаланилади.
Тарихи
Кашф этилиши
Зарин 1938-йилда Германиянинг Вуппертал (Элберфелд) шаҳрида икки немис олими томонидан кашф қилинган. Аслида улар кучли пептицид яратишни мақсад қилишган эди. Зарин заҳарлилик бўйича Г-сериясида зоман ва сиклозариндан кейин учинчи ўринда туради. Г-серия – бу энг биринчи яратилган нерв-паралитик таъсир кўрсатувчи заҳарли моддалар синфи: ГА (табун), ГБ (зарин), ГД (зоман) ва ГФ(сиклозарин). Зарин, табундан кейин кашф этилган бўлиб, уни кашф этган олимлар исмларининг бош ҳарфлари билан номланган: Счрадер (Герхард Шрадер), Амброс, Риттер ва Ван дер Линде (зарин сўзи инглиз тилида сарин деб ёзилади).
Иккинчи жаҳон уруши даврида
1938-йил ўрталарида, зариннинг формуласи Вермахтнинг кимёвий қуроллар бўлимига ўтказилди, у ерда эса заринни ҳарбий фойдаланиш учун оммавий ишлаб чиқариш ҳақида буюртма берилди.
Иккинчи Жаҳон уруши охирига келиб бир нечта экспериментал заводлар қурилди ва саноат миқёсида ушбу заҳарли моддаларни ишлаб чиқариш учун завод ҳам қурилди (қурилиш тугалланмаган). Германияда ишлаб чиқарилган зариннинг умумий миқдори 500 кг дан 10 тоннагача бўлган, деб тахмин қилинади.
Зарин, табун ва зоманлар аллақачон кимёвий эритмалар, ракета отиш мосламалари учун артиллерия снарядлари таркибида бўлишига қарамай, Германия асабга таъсир қилувчи кимёвий газлардан жанговар фойдаланиш режасидан воз кечди. Бундан ташқари, Гитлер СССР ва иттифоқдошлар армиясида кўпроқ кимёвий қурол бор деб тахмин қилган ва ушбу қуролларнинг кимёвий ҳимоя билан жиҳозланган аскарларга таъсири етарли даражада самарали эмаслигини ҳисобга олган.
Иккинчи Жаҳон уруши даврида табун, заринни ва зоманни олиш ишлари АҚШ ва Буюк Британияда ҳам олиб борилган.
Таъсир механизми
Бошқа нейропаралитик дориларда бўлгани каби, зарин ҳам асаб тизимига ҳужум қилади.
Двигател ва вегетатив нейронларни қўзғатганда, ацетилхолин медиатори синапснинг синаптик ёриғига чиқади, шу туфайли импулс мушак ёки органга узатилади. Одатда, импулс узатилгандан сўнг, ацетилхолин ацетилхолинестераза (АЧе) ферменти билан парчаланади, натижада сигнал узатилиши тўхтайди.
Зарин ацетилхолин гидролизга учраган фермент жойлашган жой билан ковалент бог ҳосил қилиб, ацетилхолинестераза ферментини йўқ қилади. Натижада, синаптик ёриқда ацетилхолин миқдори кўпаяди ва қўзғатувчи сигналлар узлуксиз равишда узатилиб, автоном ва ҳаракатлантирувчи нервлар томонидан иннервация қилинган органларни ҳаддан ташқари фаол ҳолатда (секреция ёки таранглик ҳолатида) тўлиқ ҳолдан тойгунга қадар ушлаб туради.
Даволаш
Зарин билан заҳарланган одамни даволаш ташхис қўйилгандан сўнг дарҳол бошланиши керак. Зудлик билан амалга ошириладиган чора-тадбирлар жабрланувчини зарар етказувчи воситадан (ифлосланган майдон, ифлосланган ҳаво, кийим-кечак ва бошқалар), шунингдек барча мумкин бўлган тирнаш хусусияти берувчи моддалардан (масалан, ёрқин нурдан) шошилинч изоляция қилишни, бутун тери юзасини заиф ишқорий эритма билан даволашни ёки стандарт кимёвий ҳимоя воситасини ўз ичига олади. Агар токсик моддалар ошқозон-ичак трактига кирса, ошқозонни озгина гидроксид қўшилган бўлган сув билан ювиш керак. Юқоридаги ҳаракатлар билан бир қаторда қуйидаги антидотлардан шошилинч фойдаланиш зарур:
- Атропин. Заҳарланишнинг физиологик белгиларини бартараф этиш учун М-холинергик рецепторлари блоки бўлган атропин ишлатилади.
- Пралидоксим, дипироксим, токсогонин, ҲИ-6, ҲС-6, ҲГГ-12, ҲГГ-42, ВДВ-26, ВДВ-27 – ацетилхолинестераза реактиваторлари, фосфор органик моддаларининг ўзига хос антидотлари бўлиб, агар заҳарланишдан сўнг бир соат ичида қабул қилинса, ацетилхолинестераза ферментининг фаолиятини тиклайди.
- Диазепам - марказий та'сир ко'рсатадиган тутқаноққа қарши дори. Кечиктирилган даволанишни бошлаш ҳолатида тутқаноқтутиши сезиларли даражада камаяди. Ко'пгина клиник жиҳатдан самарали антиэпилептик препаратлар зарин туфайли келиб чиққан хуружларни то'хтата олмаслиги мумкин.
- Дала шароитларида дарҳол укол трубкасидан (ҳар сафарбар қилинган аскар жиҳозланган АИ-1 индивидуал ёрдам то'плами то'пламига киритилган) афин (будаксим) ни қо`ллаш керак, агар улар мавжуд бо'лмаса, АИ-2 биринчи тиббий ёрдам то'пламидан 1-2 Тарен таблеткасини ишлатиш мумкин.
Кейин эса ушбу жабрланувчида, зарарланишнинг белгиларига қараб патогенетик ва симптоматик даволаш амалга оширилади.
Манбалар
- Н. И..Каракчиэв Воэнная токсикология и защита от ядерного и химического оружия, Медицина, Т., 1988