Zeb-ziynat buyumlari sahifasining manbasini koʻrish

'''Zeb-ziynat buyumlari''' — [[zargarlik]] [[sanʼat]]ida yaratiladigan [[bezak]] buyumlari, [[taqinchoqlar|taqinchoklar]]. [[Ayol]] [[libos]]ini boyitib, ularni yanada nazokatli va jozibali qilib koʻrsatishga xizmat qiladi. Asosan, [[oltin]], [[kumush]] va boshqalardan yasalib, [[javohirlar]] qoʻyib bezatiladi, jimjimador qilib raxkori, kumushni qoraytirib [[sovotkori|sovodkori]], [[panjara]]li qilib [[shabaka]] va boshqalar usullarda [[oʻyma]] va [[boʻrtma naqsh]]li qilib turlicha ishla’ nadi, [[shokila]]lar bilan bezatiladi. Taqilishiga koʻra, [[bosh]] ([[tillaqosh]], [[tillabargak]], [[bodomoy]], [[bibishak]], [[gajak]], koʻshduo va boshqalar), [[boʻyin]]–[[koʻkrak]] (turli [[marjon]] va marvaridlar, [[zebigardon]], [[nozigardon]], [[jevak]], [[tangajevak]], [[tavq]], [[boʻyintumor]], koʻkraktumor, [[qoʻltiqtumor]] kabi [[tumor]]lar, [[bozuband]] va boshqalar), [[soch]] ([[sochpopuk]], [[tuf]] va boshqalar), [[quloq]] – [[burun]] ([[buloqi]], [[isirgʻa]]lar va boshqalar) va qoʻl ([[uzuk]], [[bilaguzuk]]lar) Zeb-ziynat buyumlari xillari farqdanadi. Zeb-ziynat buyumlarining paydo boʻlishi [[tarix]]i juda qad. davrga borib taqaladi. [[Arxeologiya|Arxeologlar]] yuqori [[paleolit]] [[madaniy qatlam|katlam]]laridan topgan tosh [[munchoq]], toʻgʻnogʻichlar, [[jez davri]]ga oid bilaguzuk, toʻgʻnogʻich va tugmalar ilk [[ajdod]]larning dastlabki bezaklari haqida xabar beradi. Keyingi davrlarda yaratilgan [[tilla]] buyumlar boʻrtma [[tasvir]]lar, [[sopol]] [[haykal]]chalar, [[oʻrta asr]]larga oid [[devoriy rassomlik|devoriy rasmlar]], [[qoʻlyozma]] [[asar]]larga ishlangan [[miniatyura]]larda aks etgan. Zeb-ziynat buyumlari vaqt oʻtishi bilan astasekin birbirini toʻldirib, [[XIX asr|<nowiki>XIX</nowiki> asr]] oxiri [[XX asr|<nowiki>XX</nowiki> asr]] boshida yaxlit [[toʻplam]]larni vujudga keltirgan. [[Oʻzbekiston]]ning turli [[viloyat]]larida yasalgan zargarlik buyumlari oʻziga xos mahalliy [[xususiyat]]lari bilan birbiridan farq qiladi. [[Xorazm]]lik zargarlar tayyorlagan Zeb-ziynat buyumlari salmokdorligi, serhashamligi va koʻrinishi bilan ajralib turadi. [[Samarqand]] zargarlari yaratgan taqinchoqlarda [[Toshkent]] hamda [[Buxoro]] zargarligining taʼsiri seziladi. Mas, panjara usulida nozik did bilan qulflik qilib ishlangan bilaguzuklar Buxoro zargarlarining ishlariga yaqin. Buxoro zargarlarining [[Qashqadaryo viloyati|Qashqadaryo]], [[Surxondaryo viloyati]] zargarlarining ishlariga ham taʼsiri katta boʻlgan. Toshkentlik [[kelin]]lar [[toʻy]]ida ([[nikoh]] libosi bilan birga) boshga tillakrsh, tillabargak, gajak, quloqqa isirgʻa, boʻyinga koʻkrakka tushib turadigan zebigardon, jevak, [[xafaband]], marjon, boʻyintumor, sochga sochpopuk, [[qoʻltiq]]qa qoʻltiqtumor, qoʻlga bilaguzuk va uzuklar taqqan. Samarqand kelinlarining Zeb-ziynat buyumlari (tillabargak, tillakrsh, gajak, isirgʻa, sochpopuk, tavq, marjon, koʻkraktumor, zebigardon yoki [[haykal]], bilaguzuk va uzuk) toshkentlik kelinlarnikiga yaqin boʻlgan. Xiva kelinlarining taqinchoklari ([[taqyatuzi|takyatuzi]], osmaqanot, [[butuntirnoq]], [[oʻq-yoy (zargarlik)|oʻqyoy]], shokila va boshqalar) oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Shunga koʻra, turli markazlarda yaratilgan Zeb-ziynat buyumlari toʻplamlari umumiylikka ega boʻlib, mahalliy oʻziga xoslik qismlarda [[namoyon]] boʻladi. Bu toʻplamlar bir namuna koʻrinishiga ega boʻlib, qatʼiy boʻlmagan, u har bir [[Xonadon xoʻjaligi|xonadon]]ning [[iqtisodiyot|iqtisodiy]] ahvoliga qarab u yoki bu darajada boyitilgan. Ayollar Zeb-ziynat buyumlari ni toʻlatoʻkis holatda kelinlik davrining dastlabki 1–2 yil ichida, toʻytantanalarda taqishga harakat qilgan, boshqa vaqtda yengil qarakat qilishga xalaqit bermaydiganlari (uzuk, bilaguzuk, isirgʻa va boshqalar)ni taqqan. Zirak, bilaguzuk, har xil munchoklar (munchoq, [[qalampirmunchoq]])ni qizchalarga juda kichikligidan boshlab [[taqa]] boshlashgan, chunki ular bezak boʻlish bilan birga [[yomonlik|yomon]] nazardan asrash vazifasini ham bajargan. <nowiki>XX</nowiki> asr 20-yillarida zargar ustalar [[artel]]larga birlashdi, [[anʼana]]viy serhasham va ogʻir Zeb-ziynat buyumlari oʻrniga xalq [[did]]iga moye boʻlgan yengil, qulay va nafis isirgʻalar ([[qashqarboldoq]], "isirgʻabarg", buxori [[zirak]] – "[[shibirma]]", "ayzirak", [[ilon]] zirak va boshqalar), [[yoqut]] koʻzli uzuklar, bilaguzuklar yasala boshlandi, xom ashyo sifatida [[mis]], kumush va tilla bezaklardan, qisman davlat ajratgan tilladan foydalanildi. [[1963]] yilda Toshkent zargarlik fabrikasi ([[1972]] yildan zavod) ishga tushdi, u yerda tilla [[zanjir]]lar, yoqut, [[feruza]], [[gavhar]] va boshqalar [[qimmatbaho toshlar]]dan koʻzlar qoʻyib ishlangan zirak va uzuklar, bilaguzuklar, nikoh uzuklari koʻplab i.ch. yoʻlga qoʻyildi. Nozik did va mahorat bilan ishlangan bu qulay va nafis taqinchoqlarni ayollar doimo taqib yurish imkoniyatiga egadir. Zargarlar yangi Zeb-ziynat buyumlari (jumladan, qashqarboldoq, buxoro isirgʻasi "shibirma", toʻgʻnogʻich, bilaguzuk, marjon va boshqalar) bilan bir qatorda anʼanaviy taqinchoqlarni (mas, isirgʻa, uzuk, bilaguzuk, marjonlardan iborat "Bozuband", "Oynazirak" va boshqalar toʻplamlari, 90-yillar) yangicha oʻziga xos bezaklar bilan yaratmoqda.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref><ref>{{Citation |year= |title=Zargarlik buyumlari xususiyatlari |url=https://stile.me/yuvelirnye-birki/ |access-date=2021-06-21 |archivedate=2021-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624205131/https://stile.me/yuvelirnye-birki/ }}</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{chala}}

[[Turkum:Kiyim]]
[[Turkum:Zargarlik|*ZebZiynat]]