Zijlar

Зижлар (форс. — бўйра) — қад. астрономик жадваллар. Ўрта асрларда барча астрономик расадхоналар ўз олдига Қуёш, Ой ва оддий кўз билан кўринадиган сайёраларнинг юлдузлар орасидаги ҳаракатларини кузатиш, кузатиш маълумотлари асосида астрономик доимийларнинг қийматларини ҳисоблаб топиш; Ой ва Қуёш тақвимларига тегишли маълумотларнинг жадвалларини тузиш; шунингдек, юлдузларнинг координаталари, йирик аҳоли пунктлари ва шаҳарларнинг географик координаталарини аниклаб, уларни жадвалларда акс эттириш каби вазифаларни қўярди. Расадхоналар фаолиятининг катта қисми олинган кузатиш маълумотлари асосида жадваллар тузишни тақозо қиларди. Бундай кўп жадвалларни ўз ичига олган астрономик асарлар, одатда, "зиж" деб юритилар эди. Жадвалларнинг тик (вертикал) ва ётиқ (горизонтал) чизиқлари (сонлари билан бирга) бўйрани эслатгани учун ҳам мазкур рисолалар шундай ном билан аталган, деб тахмин қилинади. 3. ёйларнинг синуслари, яъни ватарлари жадвалларини, тригонометрик функсиялар жадвалларини ҳам ўз ичига олган. Форс олимлари қўлёзмаларида "зиж" атамаси ВИИ асрдан бошлаб, араб халифалигида астрономияга оид машҳур 3. ИХ асрдан бошлаб учрайди. ИХ аср ўрталарида Клавдий Птолемей (ИИ аср) нинг "Алмагест" ("ал-Мажистий") астрономик асари араб тилига ўгирилган.

Умуман, 8, 9асрларда карийб 100 га яқин 3. тузилганлиги маълум. Улардан 20 га яқини муаллифларнинг бевосита астрономик кузатишлари асосида тузилган бўлиб, кўпчилиги Ўрта Осиёда, аниқроғи, Мовароуннаҳрда ёки Мовароуннаҳр олимлари иштирокида тузилган. Кўп 3. уларни тузувчи олимларга ҳомийлик қилган давлат арбобларига бағишланган.

Шарқда энг машҳур 3. қуйидагилардир: Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий (тахминан 780—850) ва Аббос ибн Сайд ал-Жавҳарий (ИХ аср) томонидан тузилган ва аббосийлар халифаси Маъмун арРашидга (813—883) бағишланган "Зижи алМаъмуний", Собийлар тоифасидан чиққан Муҳаммад алБаттоний (850— 929) томонидан тузилган "Зижи асСобий", марвлик Аҳмад ибн Абдуллоқ Ҳабаш алҲосиб (ИХ аср) томонидан тузилган "Зижи алҲабаший", Умар Хайём (1048—1131) томонидан тузилган ва салжуқ султони Маликшоҳ ибн Али Арслонга (1072—1092) бағишланган "Зижи Маликшоҳий", марвлик Абулфатҳ Абдурраҳмон алҲазиний (ХИИ аср) томонидан тузилган "Зижи алҲазиний", Абу Райҳон Берунийнинт Ғазна султони Маъсуд Ғазнавийга бағишланган "Қонуни Маъсудий"си, озарбайжон астрономи Насриддин Тусий (1201 — 1274) раҳбарлигида тузилиб, мўғул хони Халокуга бағишланган "Зижи Илхоний", Ғиёсиддин Жамшид алКоший (тахминан 14—15 а.лар) томонидан тузилиб, Улуғбекка бағишланган "Зижи Хоқоний", Улуғбек ва унинг шогирдлари томонидан тузилган "Зижи Кўрагоний ("Зижи Улуғбек") ва б. Дастлабки З.нинг аниқлиги Птолемей жадвалининг аниқлигидек бўлган, бироқ кейинги З.да анча юқори аниқликка эришилган. Чунончи, алХоразмий зижида олтмишлик саноқ системасида синуслар жадвали Г оралиқда уч хона аниқликда ва котангенслар жадвали бир хона аниқликда берилган. Ҳабаш алҲосибнинг зижида синус, синусверзус, тангенс, котангенс ва косеканслар жадвали Г оралиқда уч хона аниқлик билан берилган. Берунийнинг "Қонуни Маъсудий" асарида синуслар жадвали 15’ оралиқ билан, тангенслар жадвали Г оралиқ билан берилган. Беруний, хусусан, син Г ни 10 8 гача аниқлик билан ҳисоблаган. Энг аниқ зижлардан бири Улугбекнинг "Зижи Кўрагоний"си бўлиб, унда 1018 та юлдузнинг эклиптик координаталар системасидаги ҳолати кўрсатилган ва синуслар жадвали Г оралиқ билан, тангенслар жадвали 45° гача Г аниклик билан, 46° дан 90° гача 5’ аниклик билан берилган. Улуғбек зижи буйича тригонометрик функсиялар қийматларини қарийб 10~10 гача аниклик билан ҳисоблаш мумкин. Шарқ мамлакатларида тузилган 3. Ғарбий Европада тригонометрия ва астрономиянинг ривожланишига катта таъсир кўрсатди. Хусусан, алХоразмий, алБаттоний, алҲазиний, Беруний, Насриддин Тусий ва Улуғбек жадваллари ИИ — 17аср Ғарбий Европа олимларига маълум бўлиб, ғарб тилларига таржима қилинган ва Европада фан ва маданиятнинг ривожланишида муҳим ўрин тутган.

Адабиёт

• Юшкевич А. П., История математики в средние века, М., 1961; Кари Ниязов Т. Н., Астрономическая школа Улугбека, Избр. труди т. 6, Т., 1967; М а медбе или Г. Д., Основател Марагинской обсерватории Муҳаммед Насиреддин Туей, Баку, 1961; Гевелий Ян., Атлас звёздного неба, Т., 1968.

Абдумажид Раҳимов, Маматмусо Мамадазимов.