Zodiak
Зодиак, зодиакал айлана (юн. зодиакос, зоон – ҳайвон) – Қуёшнинг йиллик кўринма ҳаракатида босиб ўтадиган йўли – эклиптикадаги 12 бурж: Ҳамал (Қўзи), Савр (Бузоқ), Жавзо (Эгизаклар), Саратон (Қисқичбақа), Асад (Арслон), Сунбула (Буғдойбоши), Мезон (Тарози), Ақраб (Чаён), Қавс (Ўқчи), Жадий (Тоғтака), Далв (Сувчи) ва Ҳут (Балиқ) жойлашган айлана. „3.“ атамаси жуда қадим замонлар-даёқ зодиакал юлдузларнинг кўпчилиги ҳайвонлар номлари билан аталишига боглик. Зодиакал юлдуз туркумлари орқали Қуёш системасининг ҳамда Ойнинг кўринма ҳаракат йўли ҳам ўтади. Қад. Юнонистонда зодиакал юлдуз туркумлари алоҳида гурухдарга ажратилиб, ҳар бири ўз белгисига эга эди (қаранг Астрономик белгилар). Юлдуз туркумларининг белгилари билан баҳорги (Ҳамал) ва кузги (Мезон) тенг кунликлар, ёзги (Саратон) ва қишки (Жадий) Қуёш туриши нуқталари ҳам белгиланган. Прецессия натижасида бу нуқталар ўтган 2 минг йил давомида юқоридаги юлдуз туркумларидан силжиб кетган бўлса ҳам юнонлар берган номлар сақланиб қолган. Зодиакал юлдуз туркумларининг ҳаммаси Ўзбекистонда тўлиқ кўринади (қаранг Буржлар). [1] Зодиак осмон координаталар тизимини ёки аниқроғи эклиптика координата тизимини ҳосил қилади, у кенгликнинг узунликнинг келиб чиқиши сифатида қуёшнинг баҳорги тенгкунликдаги ҳолатини ифодалайди. Замонавий астрономияда эклиптик координаталар тизими ҳали ҳам Қуёш тизими об’эктларини кузатиш учун ишлатилади.
Номланиши
Инглизча зодиак сўзи зōдиаcус[1], сўзидан келиб чиққан бўлиб, қадимги юнонча зōдиакòс кýклос (зōдиакòс кýклос) нинг лотинлаштирилган шакли[2] „кичик ҳайвонларнинг сикли ёки доираси“ деган маънони англатади. Зōдион (оῴдион) – зōон (ōῷдон, „ҳайвон“) нинг кичрайтирувчиси[3]. Бу ном ҳайвонларнинг (ва мифологик дурагайларнинг) ўн иккита белгиси орасида муҳимлигини акс эттиради.
Ишлатилиши
Бурж Рим даврида қўлланган бўлиб, у эллинистик астрономияга Халдей давридаги Бобил астрономиясидан (милоддан аввалги 1-минг йиллик ўрталари) қолган тушунчаларга асосланади, бу эса, ўз навбатида, эклиптика бўйлаб юлдузлар рўйхатининг олдинги тизимидан келиб чиққанлигини билдиради[4]. Зодиакнинг тузилиши Птолемейнинг эрамизнинг ИИ асрига оид кенг қамровли „Алмагест“ асарида тасвирланган[5]. Зодиак экватордан ташқари астрономияда қўлланиладиган эклиптик координаталар тизимининг асоси бўлиб қолса-да [6][7], ўн иккита белгининг номлари бугунги кунда асосан мунажжимлар башорати билан боғлиқ. „Зодиак“ атамаси, шунингдек, эклиптикадан юқорида ва пастда тахминан 8 ёй градуслик бандига тўғри келадиган сайёраларнинг йўлларини ўз ичига олган осмон сфераси минтақасига ҳам тегишли бўлиши мумкин[8]. Муайян сайёранинг зодиак – бу аниқ тананинг йўлини ўз ичига олган тармоқли; масалан, „Ой зодиак“ – эклиптикадан юқорида ва пастда 5 ° бўлган чизиқ. Кенгайтирилган ҳолда, „кометалар буржи“ қисқа даврли кометаларнинг кўп қисмини қамраб олган гуруҳга ишора қилиши мумкин.
Ҳиндуизм Зодиаги
Математик-тарихчи Монтукланинг фикрича, ҳинд буржи қадимги Ҳиндистон ва Юнонистон Бақтрия империяси ўртасидаги алоқалар орқали юнон буржидан қабул қилинган[9]. Ҳинд зодиак юлдузлар координата тизимидан фойдаланади, бу эса собит юлдузларга ишора қилади. Тропик зодиак (Месопотамиядан келиб чиққан) эклиптика ва экваторнинг кесишган жойларига бўлинади, улар ҳар 72 йилда 1 ° тезликда ўзгармас юлдузлар фонига нисбатан силжийди ва бу билан тенгкунлик кунларининг пресессиясини ҳосил қилади. Ҳинд зодиак юлдузли бўлиб, бу мавсумий уйғунликни сақламайди, аммо иккала тизим ўртасида ҳали ҳам ўхшашликлар мавжуд. Ҳинду зодиак белгилари ва унга мос келадиган юнон белгилари бир-биридан жуда фарқ қилади, улар мос равишда санскрит ва юнон тилларида, лекин уларнинг белгилари деярли бир хил[10]. Масалан, дҳану „камон“ маъносини билдиради ва „камончи“ ёйга, кумбҳа эса „сув кўзаси“га мос келади ва „сув ташувчи“ Ковага мос келади[11].