Tafsir as-Samarqandiy
| Fayl:Tafsir al-Samarqandi.jpeg | |
| Asl nomi | تفسير السمرقندي |
|---|---|
| Muallif(lar) | Abu Lays Samarqandiy |
| Mamlakat | Livan, Bayrut |
| Til | arabcha |
| Janr(lar)i | Tafsir |
| Nashr etilgan sanasi | 2006-yil |
| Nashriyot | Dar Al-Kotob Al-Ilmiyah |
| Sahifalar soni | 1688 |
| ISBN | 2745154443 |
Bahr al-Ulum (arabcha: بَحْرُ الْعُلُومِ), odatda Tafsir as-Samarqandiy (arabcha: تفسير السمرقندي) nomi bilan tanilgan, X asr sunniy olimi Abu Lays Samarqandiy tomonidan yozilgan asar — Qurʼonning dastlabki keng qamrovli Qurʼon tafsirlaridan biri bo‘lib, tafsir ilmida “masodir” (asosiy manbalar)dan biri sifatida eʼtirof etiladi. U tafsir bi-l-masur (naql qilingan rivoyatlarga tayanuvchi) turiga mansub bo‘lib, Qurʼon, hadis, sahobalar so‘zlari hamda tobeinlar (tobiʼun va tobiʼ at-tobiʼin) rivoyatlaridan foydalanadi. Ushbu tafsirda as-Samarqandiy tilshunoslik, fiqhiy va kalomiy tahlilni axloqiy hamda ruhiy mulohazalar bilan uyg‘unlashtiradi, shu bois u olimlar va talabalar uchun boy manba sanaladi. U zaif rivoyatlarni kamdan-kam keltiradi, keltirganida esa ehtiyotkorona tilga oladi[1].
Nomi
Bahr al-Ulum nomi muallifning o‘zi qo‘ygan asl sarlavha emas, balki keyingi avlodlarda odat tusiga kirgan nomdir. Ehtimoliy asl sarlavha shunchaki Tafsir al-Qurʼon (Qurʼon tafsiri) yoki Tafsir al-Qurʼon al-Azim, yoxud Tafsir Abu al-Lays bo‘lgan. Biroq hozir eng keng qo‘llanadigan nom Tafsir as-Samarqandiydir[2].
Metodologiyasi
Imom Abu al-Lays as-Samarqandiyning Tafsir as-Samarqandiy (Bahr al-Ulum) nomli asari hukmlarga oid Qurʼon oyatlariga (ahkom) ehtiyotkor va tizimli yondashuvni namoyish etadi. Uning sharhi Qurʼonning o‘zi, Payg‘ambar rivoyatlari, sahobalar va tobeinlar so‘zlari, turli qiroatlar (qiroatlar), shuningdek tilshunoslik va huquqiy dalillar kabi keng doiradagi manbalarga tayangan. Tafsiri asosan naqliy (masur) anʼana asosida bo‘lsa-da, u faqat rivoyat bilan kifoyalanmaydi. As-Samarqandiy zarurat tug‘ilganda aqliy va fiqhiy istidlolni ham qo‘llab, maʼnolarni aniqlashtirish va mushkul masalalarni hal etish uchun naql qilingan xabarlarga tanqidiy mulohazalar bildiradi. Naql va tafakkur o‘rtasidagi bu muvozanat uning asariga ham ishonchlilik, ham tahliliy chuqurlik bag‘ishlaydi[3].
Abu al-Lays as-Samarqandiy Abu Ubayda Maʼmar ibn al-Musanna kabi ilk filologlarning til merosidan foydalangan bo‘lib, buning taʼsiri uning Qurʼon bayonining balog‘ati va tuzilishiga eʼtiborida ko‘rinadi. Uning tafsirida nozil bo‘lish sabablari (asbob an-nuzul), Qurʼonni qiroat qilishdagi farqlar va nasx (nasx) masalalari muhokamalariga alohida urg‘u beriladi, bu esa talqin ilmlari haqida har tomonlama xabardorlikni aks ettiradi. Naqliy materialga suyanishi bilan bir qatorda, as-Samarqandiy Payg‘ambarlar qissalari va tarixiy kontekstlarni kengaytirish uchun rivoyat xarakteridagi hikoyalarni, jumladan isroiliyyotlarni ham kiritadi. Bundan tashqari, uning sharhida vaqti-vaqti bilan ruhiy va mulohazakor jihat ham namoyon bo‘lib, bu uni keyinchalik so‘fiy (ishoriy) talqinning rivojlanishini go‘yo oldindan sezdirgan ilk mufassirlardan biriga aylantiradi[4]. Tafsirda aqidaga (aqida) oid masalalar, eʼtiqod asoslari (usul ad-din) hamda islom ruknlari muhokama qilinadi, shuningdek huquqiy masalalar va olimlar o‘rtasidagi turli qarashlar ko‘rib chiqiladi[1].
Nashrlari
Kitob juda mashhur bo‘lib, keng tarqalgan va ko‘plab qo‘lyozmalarda saqlangan. Zamonaviy nashrlar va tadqiqotlardan ayrimlari:[1].
- Birinchi bosma nashr: Bag‘dod universiteti shariat kolleji tomonidan, Bag‘doddagi Maktabat al-Irshod nashriyotida chop etilgan, birinchi nashr, hijriy 1391-yil / milodiy 1971-yil, uch jildda.
- Keyinchalik Bag‘dod, Qohira va boshqa shaharlarda ko‘p jildli tanqidiy nashrlar hamda dissertatsiyalar tayyorlangan.
Ushbu tafsir (Bahr al-Ulum) bir necha bor tanqidiy tahqiq qilingan. Unda ishlaganlar orasida: Ali Muhammad Muʼadd, Adil Ahmad Abd as-Saʼid va doktor Zakariyya Abd as-Salom bor. Eng ilk yirik akademik ish milodiy 1971-yilda Bag‘dod universitetida magistrlik dissertatsiyasi sifatida amalga oshirilgan nashr bo‘lib, u uch to‘liq jildda chop etilgan. Ushbu nashrni Muhsin Mustafo tayyorlagan.
Tarjimasi
As-Samarqandiyning tafsiri XV asrda sezilarli darajada ommalashib, Usmoniylar davrida turk tiliga bir necha bor tarjima qilingan[5].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Washiar Ali Husayna 2024, s. 305
- ↑ Washiar Ali Husayna 2024, s. 306
- ↑ Washiar Ali Husayna 2024, s. 298
- ↑ YAZICI, İSHAK. "SEMERKANDÎ, Ebü’l-Leys". İslâm Ansiklopedisi, 2009 — 473-475-bet.
- ↑ Cemal Kafadar, Cornell Fleischer, Gülru Necipoğlu. Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3–1503/4) (2 Vols). Brill, 2019 — 276-bet. ISBN 9789004402508.
Manbalar
- Washiar Ali Husayna (31 January 2024). "Imam Abu Al-Layth Al-Samarqandi (d. 375 AH) and his Approach to his Interpretation (Bahr Al-Ulum)". Islamic Science Journal (University of Tikrit) 14 (9): 297-323. doi:10.25130/jis.23.14.9.1.15. https://jis.tu.edu.iq/index.php/jis/article/view/788.
- Fahd ibn Abdulmun‘im Suqayr al-Sulami (June 2022). "The Statements Attributed by Imam al-Samarqandi in His Tafsir Bahr al-‘Ulum to the Generality or Majority of the Exegetes, from the Beginning of Surah Maryam to the End of the Qur’an (Collection and Study)". Journal of the Faculty of Sharia and Law (Al-Azhar University) 24 (4): 3137–3192. doi:10.21608/jfslt.2022.252176. https://journals.ekb.eg/article_252176.html.