Tafsir as-Samarqandiy
| Файл:Тафсир ал-Самарқанди.жпег | |
| Асл номи | تفسير السمرقندي |
|---|---|
| Муаллиф(лар) | Абу Лайс Самарқандий |
| Мамлакат | Ливан, Байрут |
| Тил | арабча |
| Жанр(лар)и | Тафсир |
| Нашр этилган санаси | 2006-йил |
| Нашриёт | Дар Ал-Котоб Ал-Илмияҳ |
| Саҳифалар сони | 1688 |
| ИСБН | 2745154443 |
Баҳр ал-Улум (арабча: بَحْرُ الْعُلُومِ), одатда Тафсир ас-Самарқандий (арабча: تفسير السمرقندي) номи билан танилган, Х аср сунний олими Абу Лайс Самарқандий томонидан ёзилган асар — Қуръоннинг дастлабки кенг қамровли Қуръон тафсирларидан бири бўлиб, тафсир илмида “масодир” (асосий манбалар)дан бири сифатида эътироф этилади. У тафсир би-л-масур (нақл қилинган ривоятларга таянувчи) турига мансуб бўлиб, Қуръон, ҳадис, саҳобалар сўзлари ҳамда тобеинлар (тобиъун ва тобиъ ат-тобиъин) ривоятларидан фойдаланади. Ушбу тафсирда ас-Самарқандий тилшунослик, фиқҳий ва каломий таҳлилни ахлоқий ҳамда руҳий мулоҳазалар билан уйғунлаштиради, шу боис у олимлар ва талабалар учун бой манба саналади. У заиф ривоятларни камдан-кам келтиради, келтирганида эса эҳтиёткорона тилга олади[1].
Номи
Баҳр ал-Улум номи муаллифнинг ўзи қўйган асл сарлавҳа эмас, балки кейинги авлодларда одат тусига кирган номдир. Эҳтимолий асл сарлавҳа шунчаки Тафсир ал-Қуръон (Қуръон тафсири) ёки Тафсир ал-Қуръон ал-Азим, ёхуд Тафсир Абу ал-Лайс бўлган. Бироқ ҳозир энг кенг қўлланадиган ном Тафсир ас-Самарқандийдир[2].
Методологияси
Имом Абу ал-Лайс ас-Самарқандийнинг Тафсир ас-Самарқандий (Баҳр ал-Улум) номли асари ҳукмларга оид Қуръон оятларига (аҳком) эҳтиёткор ва тизимли ёндашувни намойиш этади. Унинг шарҳи Қуръоннинг ўзи, Пайғамбар ривоятлари, саҳобалар ва тобеинлар сўзлари, турли қироатлар (қироатлар), шунингдек тилшунослик ва ҳуқуқий далиллар каби кенг доирадаги манбаларга таянган. Тафсири асосан нақлий (масур) анъана асосида бўлса-да, у фақат ривоят билан кифояланмайди. Ас-Самарқандий зарурат туғилганда ақлий ва фиқҳий истидлолни ҳам қўллаб, маъноларни аниқлаштириш ва мушкул масалаларни ҳал этиш учун нақл қилинган хабарларга танқидий мулоҳазалар билдиради. Нақл ва тафаккур ўртасидаги бу мувозанат унинг асарига ҳам ишончлилик, ҳам таҳлилий чуқурлик бағишлайди[3].
Абу ал-Лайс ас-Самарқандий Абу Убайда Маъмар ибн ал-Мусанна каби илк филологларнинг тил меросидан фойдаланган бўлиб, бунинг таъсири унинг Қуръон баёнининг балоғати ва тузилишига эътиборида кўринади. Унинг тафсирида нозил бўлиш сабаблари (асбоб ан-нузул), Қуръонни қироат қилишдаги фарқлар ва насх (насх) масалалари муҳокамаларига алоҳида урғу берилади, бу эса талқин илмлари ҳақида ҳар томонлама хабардорликни акс эттиради. Нақлий материалга суяниши билан бир қаторда, ас-Самарқандий Пайғамбарлар қиссалари ва тарихий контекстларни кенгайтириш учун ривоят характеридаги ҳикояларни, жумладан исроилийётларни ҳам киритади. Бундан ташқари, унинг шарҳида вақти-вақти билан руҳий ва мулоҳазакор жиҳат ҳам намоён бўлиб, бу уни кейинчалик сўфий (ишорий) талқиннинг ривожланишини гўё олдиндан сездирган илк муфассирлардан бирига айлантиради[4]. Тафсирда ақидага (ақида) оид масалалар, эътиқод асослари (усул ад-дин) ҳамда ислом рукнлари муҳокама қилинади, шунингдек ҳуқуқий масалалар ва олимлар ўртасидаги турли қарашлар кўриб чиқилади[1].
Нашрлари
Китоб жуда машҳур бўлиб, кенг тарқалган ва кўплаб қўлёзмаларда сақланган. Замонавий нашрлар ва тадқиқотлардан айримлари:[1].
- Биринчи босма нашр: Бағдод университети шариат коллежи томонидан, Бағдоддаги Мактабат ал-Иршод нашриётида чоп этилган, биринчи нашр, ҳижрий 1391-йил / милодий 1971-йил, уч жилдда.
- Кейинчалик Бағдод, Қоҳира ва бошқа шаҳарларда кўп жилдли танқидий нашрлар ҳамда диссертациялар тайёрланган.
Ушбу тафсир (Баҳр ал-Улум) бир неча бор танқидий таҳқиқ қилинган. Унда ишлаганлар орасида: Али Муҳаммад Муъадд, Адил Аҳмад Абд ас-Саъид ва доктор Закарийя Абд ас-Салом бор. Энг илк йирик академик иш милодий 1971-йилда Бағдод университетида магистрлик диссертацияси сифатида амалга оширилган нашр бўлиб, у уч тўлиқ жилдда чоп этилган. Ушбу нашрни Муҳсин Мустафо тайёрлаган.
Таржимаси
Ас-Самарқандийнинг тафсири ХВ асрда сезиларли даражада оммалашиб, Усмонийлар даврида турк тилига бир неча бор таржима қилинган[5].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Wашиар Али Ҳусайна 2024, с. 305
- ↑ Wашиар Али Ҳусайна 2024, с. 306
- ↑ Wашиар Али Ҳусайна 2024, с. 298
- ↑ ЙАЗИCИ, İСҲАК. "СЕМЕРКАНДÎ, Эбü’л-Лейс". İслâм Ансиклопедиси, 2009 — 473-475-бет.
- ↑ Cемал Кафадар, Cорнелл Флеисчер, Гüлру Неcипоğлу. Треасурес оф Кноwледге: Ан Инвенторй оф тҳе Оттоман Палаcе Либрарй (1502/3–1503/4) (2 Волс). Брилл, 2019 — 276-бет. ИСБН 9789004402508.
Манбалар
- Wашиар Али Ҳусайна (31 Жануарй 2024). "Имам Абу Ал-Лайтҳ Ал-Самарқанди (д. 375 АҲ) анд ҳис Аппроач то ҳис Интерпретатион (Баҳр Ал-Улум)". Исламиc Сcиэнcе Жоурнал (Университй оф Тикрит) 14 (9): 297-323. дои:10.25130/jis.23.14.9.1.15. https://jis.tu.edu.iq/index.php/jis/article/view/788.
- Фаҳд ибн Абдулмун‘им Суқайр ал-Сулами (Жуне 2022). "Тҳе Статеменц Аттрибутед бй Имам ал-Самарқанди ин Ҳис Тафсир Баҳр ал-‘Улум то тҳе Генералитй ор Мажоритй оф тҳе Эхегетес, фром тҳе Бегиннинг оф Сураҳ Марям то тҳе Энд оф тҳе Қур’ан (Cоллеcтион анд Студй)". Жоурнал оф тҳе Фаcултй оф Шариа анд Лаw (Ал-Азҳар Университй) 24 (4): 3137–3192. дои:10.21608/jfslt.2022.252176. https://journals.ekb.eg/article_252176.html.