"Shohnoma" sahifasining manbasini koʻrish

'''Shohnoma''', buyuk fors-tojik shoiri Abulqosim [[Firdavsiy]]ning shoh asari.

Qadimgi shohlar haqidagi rivoyat, afsonaviy va epik dostonlardan iborat kitoblar nomi. Firdavsiy "Shohnoma" asarini Soʻgʻdda va Sosoniylar imperiyasi davrida mavjud boʻlgan rivoyatlar asosisda qayta ishlangan.

Taxminan 963 -yil [[Abd al-Muayyad Balxiy]] nasriy "Shohnoma" yozgan. U bilan ayni vaqtda Masʼud Marvaziy va Abu Ali Balxiylar "Shohnoma" bitganlar. Balxiy asarida [[Firdavsiy]] "Shohnoma"sida tilga olinmagan [[Narimon]], [[Som]], [[Ogʻush]], [[Vahodan]], [[Kayshikan]] nomlari bilan bogʻliq lavhalar mavjud boʻlgan. Marvaziy oʻz "Shohnoma" sini birinchi odam va birinchi podshoh [[Kayumars]]dan boshlab, [[somoniylar]] davlatining oxirgi davri tasviri bilan tugallaydi. Bu borada toʻplangan katta tajriba va yigʻilgan salmoqli material asosida somoniy hukmdorlar buyrugʻi va homiyligida [[Daqiqiy|Abu Mansur Daqiqiy]] nazmiy "Shohnoma"ga qoʻl urgan. Biroq u [[Zardusht]], [[Gushtasp]] va [[Arjasp]] dostonlarini — jami 1000 bayt yozgan-da, fojiali ravishda oʻldirilgan.
[[Fayl:Baysonghori Shahnameh battle-scene.jpg|right|thumb|Temuriyzoda Boysunqur davridagi "Shohnoma" nusxasidan rasm]]

Daqiqiy boshlagan ishni [[Firdavsiy|Abulqosim Firdavsiy]] nihoyasiga yetkazgan: 50 podshohlikdan iborat, 4 ta sulola misolida [[Eron]] va [[Turon]] xalqlarining qariyb toʻrt ming yillik tarixi yuksak mahorat bilan qalamga olingan 60 ming bayt (120000 misra)dan iborat muazzam "Shohnoma" ustida u 30 yildan ortiq vaqt ishlagan. U eng qadimgi davrlardan boshlanib, sosoniylar shohi [[Yazdigard III]] davrida [[arablar]]ning Eronga bostirib kirishi bilan yakunlangan. Firdavsiy "Shohnoma"-si oʻzidan keyingi [[Sharq adabiyoti]]ga kuchli taʼsir koʻrsatgan, unga javoban koʻplab "Shohnoma"-lar yozilib, oʻziga xos [[shohnomanavislik]] anʼanasi vujudga kelgan. Bu anʼanani [[Asadiy Tusiy]] boshlab bergan: u 1066-yilda 145 bob, 9000 baytdan iborat "Gershaspnoma" dostonini yaratgan. qadimiy Eronning afsonaviy qahramoni boʻlgan [[Gershasp]] [[Jamshid]]ning 6 - avlodi, Firdavsiy qahramoni [[Rustam]]ning katta bobosidir. Firdavsiy "Shohnoma"-sida Gershasp haqida batafsil toʻxtalmagani uchun Asadiy Tusiy uning faoliyatini keng yoritishni maqsad qilgan.

Firdavsiy vafotidan soʻng, "Shohnoma" jiddiy oʻzgarishlar va buzilishlarga duch keldi.<ref>Bertel'sa Ye.A. Predisloviye // Firdousi. Shakh-name. Kriticheskiy tekst. T.1. Pod redaktsiyey Ye.A.Bertel'sa. M., 1960. S.9</ref> Bizgacha etib kelgan fors tilidagi eng qadimgi Shohnoma roʻyxati 1276-1277-yillarga toʻgʻri keladi. Shunday qilib, u Firdavsiy vafotidan 250 yil oʻtgach tuzilgan.<ref>Bertel'sa Ye.A. Predisloviye // Firdousi. Shakh-name. Kriticheskiy tekst. T.1. Pod redaktsiyey Ye.A.Bertel'sa. M., 1960. S.12</ref>

11 — <nowiki>XII</nowiki> asrlarda "Barzunoma", "Bahmannoma", "Qushnoma", "Faromurznoma" asarlari, keyinroq — [[moʻgʻullar]] hujumi arafasida "Jahongirnoma", Qoneʼiy Tusiyning "Saljuqnoma"si, 1300-yilda qatl etilgan shoir Robeʼiy Bushanjiyning "Kartnoma"si, [[temuriylar]] davrida "Somnoma", Rustamning qizi Gushaspbonuga bagʻishlangan 4 doston paydo boʻlgan. Bu dostonlar orasida eng salmoqlisi "Barzunoma" boʻlib, uning 2 nusxasi maʼlum: kichigi — 45, kattasi — 65 ming bayt. Qoʻlyozmalari [[Parij]] va [[Dushanbe]]da saqlanadi. Uning oʻzbekcha nusxalari ham mavjud.

"Shohnoma" taʼsirida bir necha tarixiy va tasavvufiy dostonlar ham yaratilgan: "Iskandarnoma"lar, mutasavvif shoirlar yozgan pandnoma dostonlar,  "Shahanshohnoma" nomlari bilan ijod qilingan asarlar shular jumlasidandir. Faqat Hamdulloh Mustavfiy Qazviniyning [["Zafarnoma"]] kitobi "Shohnoma"ning davomi boʻlib, 1335-yilgacha boʻlgan tarixiy voqealarni oʻz ichiga oladi. Sohib nomli shoir ham 1320-yilda yozilgan "Daftari dilkusho" asarida "Shohnoma"-ni davom ettirgan. [[Badriddin Chochiy]] ham 35 ming baytdan iborat "Shohnoma"  yozgan boʻlsada, u hali topilgan emas. Turk shoiri Uzun Firdavsiy ham [[Boyazid]]ga atab "Shohnoma" yozgan. Lekin sulton shoirga dostonini ixchamlashtirishni buyurganidan achchiqlanib, unga qarshi hajviya yozib, Xurosonga qochib ketadi.

Bagʻishlovni hisobga olmaganda, Firdavsiy "Shohnoma"-sida [[islom dini]]ning taʼsiri deyarli yoʻq. Holbuki, unga ergashib yozilgan "Shohnoma"-larda mualliflarning musulmon ekanligi yaqqol sezilib turadi, baʼzi dostonlarda bahodirlar hatto islom dini uchun kurashchilar sifatida tasvirlanadi. [[Safaviylar|Shayboniylar]] davrida yozilgan "Hovaronnoma"da shialik mazhabi uchun kurash asosiy oʻrinni egallaydi va hatto bosh qahramon oʻrnini Hazrat Ali egallaydi. Bundan tashqari, bu dostonlarning barchasi uchun xos xususiyat ularda pand-nasihat motivining ustunligidir. "Gershaspnoma"ning ham uchdan bir qismini pand-nasihat tashkil etadi. Bu asarlarning birortasi gʻoyaviy-badiiy jihatdan Firdavsiy "Shohnoma"-si darajasiga koʻtarila olmagan, adabiyot taraqqiyotida ham sezilarli rol oʻynamagan.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyot ==
* Shomuhamedov Sh., Shoh kitob va uning muallifi, T., 1992;
* Homidov H., "Shohnoma"ning shuhrati, T., 1991.
* Ergash Ochilov.

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

[[Turkum:Shohnoma| ]]
[[Turkum:Somoniylar davlati]]
[[Turkum:Forscha sheʼrlar]]